໔. ມຘຸຣສຸຕ຺ຕໍ

໓໑໗. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ມຘຸຣາຍໍ ວິຫຣຕິ ຄຸນ຺ທາວເນ. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ – ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ກຈ຺ຈາໂນ ມຘຸຣາຍໍ [ມຖຸຣາຍໍ (ຏີກາ)] ວິຫຣຕິ ຄຸນ຺ທາວເນ. ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ກຈ຺ຈານໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວິຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຈິຕ຺ຕກຖີ ກລ຺ຍາຓປຏິຠາໂນ ວຸທ຺ໂຘ ເຈວ ອຣຫາ ຈ’. ສາຘຸ ໂຂ ປນ ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ມຘຸຣາຍ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ເຍນາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກຈ຺ຈາເນນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວມາຫໍສຸ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’ຕິ. ອິຘ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ກິມກ຺ຂາຍີ’’ຕິ? ‘‘ໂຆໂສເຍວ ໂຂ ເອໂສ, ມຫາຣາຊ, ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’ຕິ. ຕທມິນາເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໑໘. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ … ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ … ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ເວສ຺ສສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ເວສ຺ສສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ສຸທ຺ທສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ທສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີຕິ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ [ນາສໍ (ສີ.), ນາຫໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໑໙. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣີ ມຸສາວາທີ ປິສຸຓວາໂຈ ຜຣຸສວາໂຈ ສມ຺ຜປ຺ປລາປີ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ [ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີ (ສພ຺ພຕ຺ຖ)] ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣີ ມຸສາວາທີ ປິສຸຓວາໂຈ ຜຣຸສວາໂຈ ສມ຺ຜປ຺ປລາປີ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ…ເປ… ອິຘສ຺ສ ເວສ຺ໂສ…ເປ… ອິຘສ຺ສ ສຸທ຺ໂທ ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ…ເປ… ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ໂທປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ…ເປ… ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໐. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ປິສຸຓາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ຜຣຸສາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ປຏິວິຣໂຕ, ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ [ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ກ.)] ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ປິສຸຓາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ຜຣຸສາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ປຏິວິຣໂຕ, ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘສ຺ສ ເວສ຺ໂສ, ອິຘສ຺ສ ສຸທ຺ໂທ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ…ເປ… ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ໂທປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ…ເປ… ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໑. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ຂຕ຺ຕິໂຍ ສນ຺ຘິໍ ວາ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ນິລ຺ໂລປໍ ວາ ຫເຣຍ຺ຍ, ເອກາຄາຣິກໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍ, ປຣິປນ຺ເຖ ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ປຣທາຣໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຕຎ຺ເຈ ເຕ ປຸຣິສາ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ – ‘ອຍໍ ເຕ, ເທວ, ໂຈໂຣ ອາຄຸຈາຣີ. ອິມສ຺ສ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ ຕໍ ທຓ຺ຑໍ ປເຓຫີ’ຕິ. ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຆາເຕຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຊາເປຍ຺ຍາມ ວາ ປພ຺ພາເຊຍ຺ຍາມ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ຂຕ຺ຕິໂຍ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ໂຈໂຣຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ [ສງ຺ຂໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘ ເວສ຺ໂສ, ອິຘ ສຸທ຺ໂທ ສນ຺ຘິໍ ວາ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ນິລ຺ໂລປໍ ວາ ຫເຣຍ຺ຍ, ເອກາຄາຣິກໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍ, ປຣິປນ຺ເຖ ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ປຣທາຣໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຕຎ຺ເຈ ເຕ ປຸຣິສາ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ – ‘ອຍໍ ເຕ, ເທວ, ໂຈໂຣ ອາຄຸຈາຣີ. ອິມສ຺ສ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ ຕໍ ທຓ຺ຑໍ ປເຓຫີ’ຕິ. ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຆາເຕຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຊາເປຍ຺ຍາມ ວາ ປພ຺ພາເຊຍ຺ຍາມ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ສຸທ຺ໂທ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ໂຈໂຣຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໒. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ຂຕ຺ຕິໂຍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ອສ຺ສ ວິຣໂຕ ປາຓາຕິປາຕາ, ວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ, ວິຣໂຕ ມຸສາວາທາ, ຣຕ຺ຕູປຣໂຕ, ເອກຠຕ຺ຕິໂກ, ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ສີລວາ, ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ? ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ອຠິວາເທຍ຺ຍາມ ວາ [ປິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໘໔, ໑໘໗ ສາມຎ຺ຎຜເລ)], ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍາມ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ວາ ນໍ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາເຣຫິ ຘມ຺ມິກໍ ວາ ອສ຺ສ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິໍ ສໍວິທເຫຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ຂຕ຺ຕິໂຍ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ສມໂຓຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘ ເວສ຺ໂສ, ອິຘ ສຸທ຺ໂທ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ອສ຺ສ ວິຣໂຕ ປາຓາຕິປາຕາ, ວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ ວິຣໂຕ ມຸສາວາທາ, ຣຕ຺ຕູປຣໂຕ, ເອກຠຕ຺ຕິໂກ, ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ສີລວາ, ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ? ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ອຠິວາເທຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍາມ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ວາ ນໍ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາເຣຫິ ຘມ຺ມິກໍ ວາ ອສ຺ສ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິໍ ສໍວິທເຫຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ສຸທ຺ໂທ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ສມໂຓຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໓. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ – ‘ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີ’ຕິ; ເອວເມວໍ ໂຠຕາ ກຈ຺ຈາເນນ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ ຠວນ຺ຕໍ ກຈ຺ຈານໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ມາ ໂຂ ມໍ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ສຣຓໍ ອຄມາສິ. ຕເມວ ຕ຺ວໍ [ຕເມຕໍ ຕ຺ວໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ຕເມຕໍ (ກ.)] ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉ ຍມຫໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກຫໍ ປນ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ? ‘‘ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ‘‘ສເຈປິ ມຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສສຸ ໂຍຊເນສຸ, ທສປິ ມຍໍ ໂຍຊນານິ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ສເຈປິ ມຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ວີສຕິຍາ ໂຍຊເນສຸ, ຕິໍສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ຈຕ຺ຕາຣີສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ປຎ຺ຎາສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປິ ມຍໍ ໂຍຊນານິ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ໂຍຊນສເຕ ເຈປິ ມຍໍ ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ, ໂຍຊນສຕມ຺ປິ ມຍໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ຍໂຕ ຈ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ຠຄວາ, ປຣິນິພ຺ພຸຕມ຺ປິ ມຍໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ.

ມຘຸຣສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ.