໑. ເທສນາຫາຣວິຠງ຺ໂຄ

໕. ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ເທສນາຫາໂຣ? ‘‘ອສ຺ສາທາທີນວຕາ’’ຕິ ຄາຖາ ອຍໍ ເທສນາຫາໂຣ. ກິໍ ເທສຍຕິ? ອສ຺ສາທໍ ອາທີນວໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ຜລໍ ອຸປາຍໍ ອາຓຕ຺ຕິໍ. ຘມ຺ມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສສ຺ສາມີຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອສ຺ສາໂທ?

‘‘ກາມໍ [ກາມມາທິກາ ອິມາ ຉ ຄາຖາ ສຸ. ນິ. ໗໗໒ ປສ຺ສິຕພ຺ພາ] ກາມຍມານສ຺ສ, ຕສ຺ສ ເຈຕໍ ສມິຊ຺ຌຕິ;

ອທ຺ຘາ ປີຕິມໂນ ໂຫຕິ, ລທ຺ຘາ ມຈ຺ໂຈ ຍທິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ອຍໍ ອສ຺ສາໂທ.

ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອາທີນໂວ?

‘‘ຕສ຺ສ ເຈ ກາມຍານສ຺ສ, ຉນ຺ທຊາຕສ຺ສ ຊນ຺ຕຸໂນ;

ເຕ ກາມາ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ, ສລ຺ລວິທ຺ໂຘວ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິ.

ອຍໍ ອາທີນໂວ.

ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ນິສ຺ສຣຓໍ?

‘‘ໂຍ ກາເມ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ, ສປ຺ປສ຺ເສວ ປທາ ສິໂຣ;

ໂສມໍ ວິສຕ຺ຕິກໍ ໂລເກ, ສໂຕ ສມຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ.

ອິທໍ ນິສ຺ສຣຓໍ.

ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອສ຺ສາໂທ?

‘‘ເຂຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ວາ, ຄວາສ຺ສໍ ທາສໂປຣິສໍ;

ຖິໂຍ ພນ຺ຘູ ປຸຖູ ກາເມ, ໂຍ ນໂຣ ອນຸຄິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ.

ອຍໍ ອສ຺ສາໂທ.

ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອາທີນໂວ?

‘‘ອພລາ ນໍ ພລີຍນ຺ຕິ, ມທ຺ທນ຺ເຕ ນໍ ປຣິສ຺ສຍາ;

ຕໂຕ ນໍ ທຸກ຺ຂມນ຺ເວຕິ, ນາວໍ ຠິນ຺ນມິໂວທກ’’ນ຺ຕິ.

ອຍໍ ອາທີນໂວ.

ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ນິສ຺ສຣຓໍ?

‘‘ຕສ຺ມາ ຊນ຺ຕຸ ສທາ ສໂຕ, ກາມານິ ປຣິວຊ຺ຊເຍ;

ເຕ ປຫາຍ ຕເຣ ໂອຆໍ, ນາວໍ ສິຕ຺ວາວ ປາຣຄູ’’ຕິ.

ອິທໍ ນິສ຺ສຣຓໍ.

ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ຜລໍ?

‘‘ຘມ຺ໂມ ຫເວ ຣກ຺ຂຕິ ຘມ຺ມຈາຣິໍ, ຉຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ຍຖ ວສ຺ສກາເລ;

ເອສານິສໍໂສ ຘມ຺ເມ ສຸຈິຓ຺ເຓ, ນ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ ຘມ຺ມຈາຣີ’’ຕິ.

ອິທໍ ຜລໍ.

ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອຸປາໂຍ?

‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ…ເປ…

‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ [ປສ຺ສ ຘ. ປ. ໒໗໗] ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ…ເປ…

‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຍທາ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ;

ອຖ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ທຸກ຺ເຂ, ເອສ ມຄ຺ໂຄ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ.

ອຍໍ ອຸປາໂຍ.

ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ອາຓຕ຺ຕິ?

‘‘ຈກ຺ຂຸມາ [ປສ຺ສ ອຸທາ. ໔໓] ວິສມານີວ, ວິຊ຺ຊມາເນ ປຣກ຺ກເມ;

ປຓ຺ຑິໂຕ ຊີວໂລກສ຺ມິໍ, ປາປານິ ປຣິວຊ຺ຊເຍ’’ຕິ.

ອຍໍ ອາຓຕ຺ຕິ.

‘‘‘ສຸຎ຺ຎໂຕ ໂລກໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສຸ,

ໂມຆຣາຊາ’ຕິ ອາຓຕ຺ຕິ, ‘ສທາ ສໂຕ’ຕິ ອຸປາໂຍ;

‘ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໍ ອູຫຈ຺ຈ [ອຸຫຈ຺ຈ (ກ.) ປສ຺ສ ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕], ເອວໍ ມຈ຺ຈຸຕໂຣ ສິຍາ’’’.

ອິທໍ ຜລໍ.

໖. ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ເທສຍຕິ, ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອາທີນວຎ຺ຈ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ ເທສຍຕິ, ເນຍ຺ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອສ຺ສາທຎ຺ຈ ອາທີນວຎ຺ຈ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ ເທສຍຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕສ຺ໂສ ປຏິປທາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄລາ. ຕຓ຺ຫາຈຣິໂຕ ມນ຺ໂທ ສຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ທຸກ຺ຂາຍ ປຏິປທາຍ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຍ ນິຍ຺ຍາຕິ ສຕິປຏ຺ຐາເນຫິ ນິສ຺ສເຍຫິ. ຕຓ຺ຫາຈຣິໂຕ ອຸທຕ຺ໂຕ [ອຸທຕ຺ໂຖ (ສີ.) ອຸ + ອາ + ທາ + ຕ] ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ທຸກ຺ຂາຍ ປຏິປທາຍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາຍ ນິຍ຺ຍາຕິ ຌາເນຫິ ນິສ຺ສເຍຫິ. ທິຏ຺ຐິຈຣິໂຕ ມນ຺ໂທ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ສຸຂາຍ ປຏິປທາຍ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຍ ນິຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນຫິ ນິສ຺ສເຍຫິ. ທິຏ຺ຐິຈຣິໂຕ ອຸທຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ສຸຂາຍ ປຏິປທາຍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາຍ ນິຍ຺ຍາຕິ ສຈ຺ເຈຫິ ນິສ຺ສເຍຫິ.

ອຸໂຠ ຕຓ຺ຫາຈຣິຕາ ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ວິປສ຺ສນາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ ຣາຄວິຣາຄາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ. ອຸໂຠ ທິຏ຺ຐິຈຣິຕາ ວິປສ຺ສນາປຸພ຺ພງ຺ຄເມ ສມເຖນ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາວິຣາຄາຍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຍາ.

ຕຕ຺ຖ ເຍ ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄມາຫິ ປຏິປທາຫິ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ, ເຕ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ເຏນ ນເຍນ ຫາຕພ຺ພາ, ເຍ ວິປສ຺ສນາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຫິ ປຏິປທາຫິ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ, ເຕ ສີຫວິກ຺ກີຬິເຕນ ນເຍນ ຫາຕພ຺ພາ.

໗. ສ຺ວາຍໍ ຫາໂຣ ກຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ, ຍສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ວາ ຘມ຺ມໍ ເທສຍຕິ ອຎ຺ຎຕໂຣ ວາ ຄຣຸຏ຺ຐານີໂຍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ໂສ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍາ ວີມໍສາ ອຸສ຺ສາຫນາ ຕຸລນາ ອຸປປຣິກ຺ຂາ, ອຍໍ ສຸຕມຍີ ປຎ຺ຎາ. ຕຖາ ສຸເຕນ ນິສ຺ສເຍນ ຍາ ວີມໍສາ ຕຸລນາ ອຸປປຣິກ຺ຂາ ມນສານຸເປກ຺ຂຓາ, ອຍໍ ຈິນ຺ຕາມຍີ ປຎ຺ຎາ. ອິມາຫິ ທ຺ວີຫິ ປຎ຺ຎາຫິ ມນສິກາຣສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຍໍ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທສ຺ສນຠູມິຍໍ ວາ ຠາວນາຠູມິຍໍ ວາ, ອຍໍ ຠາວນາມຍີ ປຎ຺ຎາ.

໘. ປຣໂຕໂຆສາ ສຸຕມຍີ ປຎ຺ຎາ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐິຕາ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາ ຈິນ຺ຕາມຍີ ປຎ຺ຎາ. ຍໍ ປຣໂຕ ຈ ໂຆເສນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐິເຕນ ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ຠາວນາມຍີ ປຎ຺ຎາ. ຍສ຺ສ ອິມາ ທ຺ເວ ປຎ຺ຎາ ອຕ຺ຖິ ສຸຕມຍີ ຈິນ຺ຕາມຍີ ຈ, ອຍໍ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ. ຍສ຺ສ ສຸຕມຍີ ປຎ຺ຎາ ອຕ຺ຖິ, ຈິນ຺ຕາມຍີ ນຕ຺ຖິ, ອຍໍ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ [ວິປຈ຺ຈິຕຎ຺ຎູ (ສີ.)]. ຍສ຺ສ ເນວ ສຸຕມຍີ ປຎ຺ຎາ ອຕ຺ຖິ ນ ຈິນ຺ຕາມຍີ, ອຍໍ ເນຍ຺ໂຍ.

໙. ສາຍໍ ຘມ຺ມເທສນາ ກິໍ ເທສຍຕິ? ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ທຸກ຺ຂໍ ສມຸທຍໍ ນິໂຣຘໍ ມຄ຺ຄໍ. ອາທີນໂວ ຈ ຜລຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂໍ, ອສ຺ສາໂທ ສມຸທໂຍ, ນິສ຺ສຣຓໍ ນິໂຣໂຘ, ອຸປາໂຍ ອາຓຕ຺ຕິ ຈ ມຄ຺ໂຄ. ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ. ອິທໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ.

ຍຖາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາຣາຓສິຍໍ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ, ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ.

ຕຕ຺ຖ ອປຣິມາຓາ ປທາ, ອປຣິມາຓາ ອກ຺ຂຣາ, ອປຣິມາຓາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາ, ອປຣິມາຓາ ອາກາຣາ ເນຣຸຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທສາ. ເອຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ກາສນາ ປກາສນາ ວິວຣຓາ ວິຠຊນາ ອຸຕ຺ຕານີກມ຺ມໍ [ອຸຕ຺ຕານິກມ຺ມໍ (ກ.)] ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ອິຕິປິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ.

‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ’’ຕິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາຣາຓສິຍໍ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ…ເປ… ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ’’ຕິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ’’ຕິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາຣາຓສິຍໍ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ.

ຕຕ຺ຖ ອປຣິມາຓາ ປທາ, ອປຣິມາຓາ ອກ຺ຂຣາ, ອປຣິມາຓາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາ, ອປຣິມາຓາ ອາກາຣາ ເນຣຸຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທສາ. ເອຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ກາສນາ ປກາສນາ ວິວຣຓາ ວິຠຊນາ ອຸຕ຺ຕານີກມ຺ມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອິຕິປິທໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ.

ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາເສຕິ, ປເທຫິ ປກາເສຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣຕິ, ອາກາເຣຫິ ວິຠຊຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ [ອຸຕ຺ຕານິໍ ກໂຣຕິ (ກ.)], ນິທ຺ເທເສຫິ ປຎ຺ຎເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ອກ຺ຂເຣຫິ ຈ ປເທຫິ ຈ ອຸຄ຺ຆເຏຕິ [ອຸຄ຺ຆາເຏຕິ (ສີ.)], ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ຈ ອາກາເຣຫິ ຈ ວິປຎ຺ຈຍຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ຈ ນິທ຺ເທເສຫິ ຈ ວິຕ຺ຖາເຣຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຆຏນາ [ອຸຄ຺ຆາຏນາ (ສີ.)] ອາທິ, ວິປຎ຺ຈນາ ມຊ຺ເຌ, ວິຕ຺ຖາຣຓາ ປຣິໂຍສານໍ. ໂສຍໍ ຘມ຺ມວິນໂຍ ອຸຄ຺ຆຏີຍນ຺ໂຕ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູປຸຄ຺ຄລໍ ວິເນຕິ, ເຕນ ນໍ ອາຫຸ ‘‘ອາທິກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ. ວິປຎ຺ຈີຍນ຺ໂຕ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູປຸຄ຺ຄລໍ ວິເນຕິ, ເຕນ ນໍ ອາຫຸ ‘‘ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ. ວິຕ຺ຖາຣີຍນ຺ໂຕ ເນຍ຺ຍໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວິເນຕິ, ເຕນ ນໍ ອາຫຸ ‘‘ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ.

໑໐. ຕຕ຺ຖ ຉປ຺ປທານິ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ກາສນາ ປກາສນາ ວິວຣຓາ ວິຠຊນາ ອຸຕ຺ຕານີກມ຺ມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ອິມານິ ຉປ຺ປທານິ ອຕ຺ໂຖ. ຉປ຺ປທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອກ຺ຂຣໍ ປທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອາກາໂຣ ນິຣຸຕ຺ຕິ ນິທ຺ເທໂສ, ອິມານິ ຉປ຺ປທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຘມ຺ມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ.

ເກວລນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ, ນ ມິສ຺ສໍ ໂລກິເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ. ປຣິປຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ປຣິປູຣໍ ອນູນໍ ອນຕິເຣກໍ. ປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ນິມ຺ມລໍ ສພ຺ພມລາປຄຕໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ສພ຺ພວິເສສານໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຖາຄຕປທໍອິຕິປິ ຕຖາຄຕນິເສວິຕໍອິຕິປິ ຕຖາຄຕາຣຎ຺ຊິຕໍອິຕິປິ, ອໂຕເຈຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ເກສໍ ອຍໍ ຘມ຺ມເທສນາ, ໂຍຄີນໍ. ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາຍໂນ –

‘‘ອສ຺ສາທາທີນວຕາ, ນິສ຺ສຣຓມ຺ປິ ຈ ຜລໍ ອຸປາໂຍ ຈ;

ອາຓຕ຺ຕີ ຈ ຠຄວໂຕ, ໂຍຄີນໍ ເທສນາຫາໂຣ’’ຕິ.

ນິຍຸຕ຺ໂຕ ເທສນາຫາໂຣ.