ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ

໑. ອິທານິ

‘‘ເຕນາຕິອາທິປາຐສ຺ສ, ອຕ຺ຖໍ ນານປ຺ປກາຣໂຕ;

ທສ຺ສຍນ຺ໂຕ ກຣິສ຺ສາມິ, ວິນຍສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ.

ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາຕິອາທີນໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ເຕນາຕິ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນໍ. ຕສ຺ສ ສຣູເປນ ອວຸຕ຺ເຕນປິ ອປຣຠາເຄ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ ເຍນາຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ກາຕພ຺ໂພ. ອປຣຠາເຄ ຫິ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິທ຺ໂຘ. ຕສ຺ມາ ເຍນ ສມເຍນ ໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ, ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ຫິ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ວິນເຍ ຍຸຕ຺ຕິ, ຍທິທໍ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ກາຕພ຺ໂພຕິ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ມຸຂມຕ຺ຕນິທສ຺ສນໍ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມິ, ເຍນ ສຸທິນ຺ໂນ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິ; ຍສ຺ມາ ປຏິເສວິ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຕາວ ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ ເຍນາຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ, ເຍນ ສມເຍນ ຘນິໂຍ ກຸມ຺ຠກາຣປຸຕ຺ໂຕ ຣຎ຺ໂຎ ທາຣູນິ ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍີຕິ ເອວໍ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ ເຍນາຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ເຕນາຕິ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ສມເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສມຍສທ຺ໂທ ຕາວ –

ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸ-ທິຏ຺ຐິສຸ;

ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕິ.

ຕຖາ ຫິສ຺ສ – ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗) ເອວມາທີສຸ ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ເອວມາທີສຸ ຂໂຓ. ‘‘ອຸຓ຺ຫສມໂຍ ປຣິຬາຫສມໂຍ’’ຕິ (ປາຈິ. ໓໕໘) ເອວມາທີສຸ ກາໂລ. ‘‘ມຫາສມໂຍ ປວນສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ ສມູໂຫ. ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສິ – ‘ຠຄວາ ໂຂ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ຠຄວາປິ ມໍ ຊານິສ຺ສຕິ – ຠທ຺ທາລິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ສິກ຺ຂາຍ ອປຣິປູຣກາຣີ’ຕິ ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ສມໂຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ເອວມາທີສຸ ເຫຕຸ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸຄ຺ຄຫມາໂນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ ປຏິວສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໐) ເອວມາທີສຸ ທິຏ຺ຐິ.

‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;

ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙);

ເອວມາທີສຸ ປຏິລາໂຠ. ‘‘ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາ ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘) ເອວມາທີສຸ ປຫານໍ. ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໒.໘) ເອວມາທີສຸ ປຏິເວໂຘ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ເຍນ ກາເລນ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ, ເຕນ ກາເລນາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ອຖ ກສ຺ມາ ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘ເອກໍ ສມຍ’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣ’ນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມວຈເນນ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ອິຘ ‘ເຕນ ສມເຍນາ’ຕິ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ’’ຕິ? ຕຕ຺ຖ ຕຖາ, ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ກຖໍ? ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ຕາວ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຎ຺ຫິ ສມຍໍ ຠຄວາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທີນິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານິ ເທເສສິ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍໍ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສິ; ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ເຕສໍ ຠາໂວ ລກ຺ຂິຍຕິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ອິຘ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ; ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອິຘ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ອຸປໂຍເຄນ ຠຸມ຺ເມນ, ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຍ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ກຣເຓເນວ ໂສ ອິຘາ’’ຕິ.

ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ‘ເອກໍ ສມຍ’ນ຺ຕິ ວາ ‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’ຕິ ວາ ‘ເຕນ ສມເຍນາ’ຕິ ວາ ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທ ເອສ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ລທ຺ຘິຍາ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາຕິ ອິເມສໍ ປທານໍ ປຣໂຕ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ເວຣຎ຺ຊາຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ນຄຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕສ຺ສໍ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ; ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນເມຕໍ, ອິຘ ປນ ຐານຄມນນິສຊ຺ຊາສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ, ເຕນ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ສຍາໂນປິ ຠຄວາ ວິຫຣຕິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລຕິ ເອຕ຺ຖ ນເຬຣຸ ນາມ ຍກ຺ໂຂ, ປຸຈິມນ຺ໂທຕິ ນິມ຺ພຣຸກ຺ໂຂ, ມູລນ຺ຕິ ສມີປໍ. ອຍຎ຺ຫິ ມູລສທ຺ໂທ ‘‘ມູລານິ ອຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍ ອນ຺ຕມໂສ ອຸສີຣນາຬິມຕ຺ຕານິປີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໕) -ອາທີສຸ ມູລມູເລ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ໂລໂຠ ອກຸສລມູລ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) -ອາທີສຸ ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫິ. ‘‘ຍາວ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ນິວາເຕ ປຓ຺ຓານິ ປຕນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣຸກ຺ຂມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສມີເປ. ອິຘ ປນ ສມີເປ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມາ ນເຬຣຸຍກ຺ເຂນ ອຘິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ປຸຈິມນ຺ທສ຺ສ ສມີເປຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ໂສ ກິຣ ປຸຈິມນ຺ໂທ ຣມຓີໂຍ ປາສາທິໂກ ອເນເກສໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ວິຍ ກຸຣຸມາໂນ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ອວິທູເຣ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ເນ ຐາເນ ອໂຫສິ. ອຖ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຕິຣູເປ ຐາເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ສມີເປ ເຫຏ຺ຐາຠາເຄ ວິຫາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ, ‘‘ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເຕເນວ ສມເຍນ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ວິຫຣິຕຸນ຺ຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ ‘‘ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຄງ຺ຄາຍມຸນາທີນໍ ສມີເປ ໂຄຍູຖານິ ຈຣນ຺ຕານິ ‘‘ຄງ຺ຄາຍ ຈຣນ຺ຕິ, ຍມຸນາຍ ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ; ເອວມິຘາປິ ຍທິທໍ ເວຣຎ຺ຊາຍ ສມີເປ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລໍ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫິສ຺ສ ເວຣຎ຺ຊາວຈນໍ. ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປນິວາສນຏ຺ຐານນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລວຈນໍ.

ຕຕ຺ຖ ເວຣຎ຺ຊາກິຕ຺ຕເນນ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລກິຕ຺ຕເນນ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ, ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫຓໂຕ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານໂຕ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນຸປາຍທສ຺ສນໍ; ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍຄໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວິເວກາຘິມຸຕ຺ຕິໍ; ປຸຣິເມນ ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ; ປຸຣິເມນ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນາຘິມຸຕ຺ຕຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣຫິຕສຸຂກຣເຓ ນິຣຸປເລປນໍ; ປຸຣິເມນ ຘມ຺ມິກສຸຂາປຣິຈ຺ຈາຄນິມິຕ຺ຕໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມານຸໂຍຄນິມິຕ຺ຕໍ; ປຸຣິເມນ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ເທວຕານໍ; ປຸຣິເມນ ໂລເກ ຊາຕສ຺ສ ໂລເກ ສໍວຑ຺ຒຠາວໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ໂລເກນ ອນຸປລິຕ຺ຕຕໍ; ປຸຣິເມນ ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫຸຊນຫິຕາຍ ພຫຸຊນສຸຂາຍ ໂລການຸກມ຺ປາຍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໐) ວຈນໂຕ ຍທຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຕທນຸຣູປວິຫາຣໍ. ຠຄວາ ຫິ ປຐມໍ ລຸມ຺ພິນີວເນ, ທຸຕິຍໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວເນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ເຕນສ຺ສ ວເນເຍວ ວິຫາຣໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫຕາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ມຫຕາ; ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນປິ, ໂສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຄຸເຓຫິປິ ມຫາ ອໂຫສິ, ຍສ຺ມາ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມໂກ ໂສ ໂສຕາປນ຺ໂນ; ສງ຺ຂ຺ຍາຍປິ ມຫາ ປຎ຺ຈສຕສງ຺ຂ຺ຍຕ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສງ຺ເຆນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ; ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຂາຕສງ຺ຆາເຕນ ສມຓຄເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ເອກໂຕ. ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫີຕິ ປຎ຺ຈ ມຕ຺ຕາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ. ມຕ຺ຕາຕິ ປມາຓໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕໍ ຊານາຕິ, ປມາຓໍ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ; ເອວມິຘາປິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ປຎ຺ຈ ມຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສຕານິ ຠິກ຺ຂຸສຕານິ, ເຕຫິ ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ. ເອເຕນ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ມຫໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ຕໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ປຣໂຕ ປນສ຺ສ ‘‘ນິຣພ຺ພຸໂທ ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ນິຣາທີນໂວ ອປຄຕກາຬໂກ ສຸທ຺ໂຘ ສາເຣ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ອິເມສຎ຺ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ໂຍ ປຈ຺ຉິມໂກ ໂສ ໂສຕາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈເນນ ຄຸຓມຫຕ຺ຕໍ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ.

ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ເວຣຎ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ອສ຺ໂສສີຕິ ສຸຓິ ອຸປລຠິ, ໂສຕທ຺ວາຣສມ຺ປຕ຺ຕວຈນນິຄ຺ໂຆສານຸສາເຣນ ອຎ຺ຎາສິ. ໂຂຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ນິປາໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ ອສ຺ໂສສິ ເອວ, ນາສ຺ສ ໂກຈິ ສວນນ຺ຕຣາໂຍ ອໂຫສີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປທປູຣເຓນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວ. ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ຊາໂຕ, ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ຠໂວ, ເວຣຎ຺ຊາ ວາ ອສ຺ສ ນິວາໂສຕິ ເວຣຎ຺ໂຊ. ມາຕາປິຕູຫິ ກຕນາມວເສນ ປນາຍໍ ‘‘ອຸທໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມໍ ອຓຕີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ມນ຺ເຕ ສຊ຺ຌາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທເມວ ຫິ ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ນິຣຸຕ຺ຕິວຈນໍ. ອຣິຍາ ປນ ພາຫິຕປາປຕ຺ຕາ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ອິທານິ ຍມຕ຺ຖໍ ເວຣຎ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອສ຺ໂສສິ, ຕໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ສມໂຓ ຂລຸ ໂຠ ໂຄຕໂມຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ ສມໂຓຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ – ‘‘ພາຫິຕປາໂປຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ (ຘ. ປ. ໓໘໘), ສມິຕປາປຕ຺ຕາ ສມໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໖໕). ຠຄວາ ຈ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມິຕປາໂປ, ເຕນສ຺ສ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄຕເມຕໍ ນາມໍ ຍທິທໍ ສມໂຓຕິ. ຂລູຕິ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂຠຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິການໍ ຊາຕິສມຸທາຄຕໍ ອາລປນມຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ –

‘‘ໂຠວາທີ ນາມໂສ ໂຫຕິ, ສເຈ ໂຫຕິ ສກິຎ຺ຈໂນ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໙໖; ສຸ. ນິ. ໖໒໕). ໂຄຕໂມຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ປຣິກິຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ ໂຠ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມໂຓ ກິຣ ໂຠ ໂຄຕມໂຄຕ຺ໂຕຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕຕິ ອິທໍ ປນ ຠຄວໂຕ ອຸຈ຺ຈາກຸລປຣິທີປນໍ. ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວປຣິທີປນໍ, ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ອນຠິຠູໂຕ ອປຣິກ຺ຂີຓໍເຍວ, ຕໍ ກຸລໍ ປຫາຍ ສທ຺ຘາຍ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ. ຕໍ ໂຂ ປນາຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກລ຺ຍາໂຓຕິ ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ; ເສຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ກິຕ຺ຕິ ເອວ, ຖຸຕິໂຆໂສ ວາ.

ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາຕິອາທີສຸ ປນ ອຍໍ ຕາວ ໂຍຊນາ – ໂສ ຠຄວາ ອິຕິປິ ອຣຫໍ, ອິຕິປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາຕິ ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ວິນຍຘຣານໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນຍໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ວິນຍສໍວຓ຺ຓນາຣມ຺ເຠ ພຸທ຺ຘຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຫໍສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອເຕສໍ ປທານໍ ວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມິ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສ ຠຄວາ ອິຕິປິ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິ; ຕຕ຺ຖ ອາຣກຕ຺ຕາ, ອຣີນໍ ອຣານຎ຺ຈ ຫຕຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຣຫຕ຺ຕາ, ປາປກຣເຓ ຣຫາຠາວາຕິ ອິເມຫິ ຕາວ ກາຣເຓຫິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຣກາ ຫິ ໂສ ສພ຺ພກິເລເສຫິ ສຸວິທູຣວິທູເຣ ຐິໂຕ, ມຄ຺ເຄນ ສວາສນານໍ ກິເລສານໍ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາຕິ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣຫໍ; ເຕ ຈາເນນ ກິເລສາຣໂຍ ມຄ຺ເຄນ ຫຕາຕິ ອຣີນໍ ຫຕຕ຺ຕາປິ ອຣຫໍ. ຍຎ຺ເຈຕໍ ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາມຍນາຠິປຸຎ຺ຎາທິອຠິສງ຺ຂາຣາຣໍ ຊຣາມຣຓເນມິ ອາສວສມຸທຍມເຍນ ອກ຺ເຂນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຕິຠວຣເຖ ສມາໂຍຊິຕໍ ອນາທິກາລປ຺ປວຕ຺ຕໍ ສໍສາຣຈກ຺ກໍ, ຕສ຺ສາເນນ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ວີຣິຍປາເທຫິ ສີລປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ສທ຺ຘາຫຕ຺ເຖນ ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣໍ ຎາຓຜຣສຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ອຣາ ຫຕາຕິ ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາປິ ອຣຫໍ.

ອຖ ວາ ສໍສາຣຈກ຺ກນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ຄສໍສາຣວຏ຺ຏໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ອວິຊ຺ຊາ ນາຠິ, ມູລຕ຺ຕາ; ຊຣາມຣຓໍ ເນມິ, ປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ; ເສສາ ທສ ຘມ຺ມາ ອຣາ, ອວິຊ຺ຊາມູລກຕ຺ຕາ ຊຣາມຣຓປຣິຍນ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອຎ຺ຎາຓໍ ອວິຊ຺ຊາ, ກາມຠເວ ຈ ອວິຊ຺ຊາ ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປຠເວ ອວິຊ຺ຊາ ຣູປຠເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຣູປຠເວ ອວິຊ຺ຊາ ອຣູປຠເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣາ ກາມຠເວ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ອິຕເຣສຸ. ກາມຠເວ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓໍ ກາມຠເວ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຣູປຠເວ. ອຣູປຠເວ ນາມສ຺ເສວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກາມຠເວ ນາມຣູປໍ ກາມຠເວ ສຬາຍຕນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປຠເວ ນາມຣູປໍ ຣູປຠເວ ຕິຓ຺ຓໍ ອາຍຕນານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຣູປຠເວ ນາມໍ ອຣູປຠເວ ເອກສ຺ສາຍຕນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກາມຠເວ ສຬາຍຕນໍ ກາມຠເວ ຉພ຺ພິຘສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຣູປຠເວ ຕີຓິ ອາຍຕນານິ ຣູປຠເວ ຕິຓ຺ຓໍ ຜສ຺ສານໍ; ອຣູປຠເວ ເອກມາຍຕນໍ ອຣູປຠເວ ເອກສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກາມຠເວ ຉ ຜສ຺ສາ ກາມຠເວ ຉນ຺ນໍ ເວທນານໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຣູປຠເວ ຕໂຍ ຕຕ຺ເຖວ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ; ອຣູປຠເວ ເອໂກ ຕຕ຺ເຖວ ເອກິສ຺ສາ ເວທນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກາມຠເວ ຉ ເວທນາ ກາມຠເວ ຉນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາກາຍານໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຣູປຠເວ ຕິສ຺ໂສ ຕຕ຺ເຖວ ຕິຓ຺ຓໍ; ອຣູປຠເວ ເອກາ ເວທນາ ອຣູປຠເວ ເອກສ຺ສ ຕຓ຺ຫາກາຍສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສາ ສາ ຕຓ຺ຫາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ; ອຸປາທານາທໂຍ ຠວາທີນໍ.

ກຖໍ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ‘‘ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕິ, ວາຈາຍ ມນສາ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕິ; ທຸຈ຺ຈຣິຕປາຣິປູຣິຍາ ອປາເຍ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວ, ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ, ຂນ຺ຘານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຊາຕິ, ປຣິປາໂກ ຊຣາ, ເຠໂທ ມຣຓໍ.

ອປໂຣ ‘‘ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕເຖວ ສຸຈຣິຕໍ ຈຣຕິ; ສຸຈຣິຕປາຣິປູຣິຍາ ສຄ຺ເຄ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວຕິ ໂສ ເອວ ນໂຍ.

ອປໂຣ ປນ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມໂລກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວຕິ, ກຣຸຓໍ… ມຸທິຕໍ… ອຸເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ, ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວຕິ ໂສເຍວ ນໂຍ.

ອປໂຣ ‘‘ອຣູປວຠສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕເຖວ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທິສມາປຕ຺ຕິໂຍ ຠາເວຕິ, ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຖສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວ, ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ, ຂນ຺ຘານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຊາຕິ, ປຣິປາໂກ ຊຣາ, ເຠໂທ ມຣຓນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສຸປາທານມູລິກາສຸປິ ໂຍຊນາສຸ.

ເອວໍ ‘‘ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາ ເຫຕຸ, ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຸໂຠເປເຕ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ; ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ, ອນາຄຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ; ອວິຊ຺ຊາ ເຫຕຸ, ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຸໂຠເປເຕ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ນເຍນ ສພ຺ພປທານິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານິ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣາ ເອໂກ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຎ຺ຎາຓ-ນາມຣູປ-ສຬາຍຕນ-ຜສ຺ສ-ເວທນາ ເອໂກ, ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາ ເອໂກ, ຊາຕິ-ຊຣາ-ມຣຓໍ ເອໂກ. ປຸຣິມສງ຺ເຂໂປ ເຈຕ຺ຖ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ, ທ຺ເວ ມຊ຺ຌິມາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຊາຕິຊຣາມຣຓໍ ອນາຄໂຕ. ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອຕີເຕ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ; ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ເອຕຣຫິ ວິປາກວຏ຺ຏໍ. ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວຄ຺ຄຫເຓນ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ເອຕຣຫິ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ; ຊາຕິຊຣາມຣຓາປເທເສນ ວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອາຍຕິໍ ວິປາກວຏ຺ຏໍ. ເຕ ອາກາຣໂຕ ວີສຕິວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣາ ເອໂກ ສນ຺ຘິ, ເວທນາຕຓ຺ຫານມນ຺ຕຣາ ເອໂກ, ຠວຊາຕີນມນ຺ຕຣາ ເອໂກ. ອິຕິ ຠຄວາ ເອວໍ ຈຕຸສງ຺ເຂປໍ, ຕິຍທ຺ຘໍ, ວີສຕາກາຣໍ, ຕິສນ຺ຘິໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕິ ອຎ຺ຎາຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ຕໍ ຎາຕຏ຺ເຐນ ຎາຓໍ, ປຊານນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຎາ. ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ – ‘‘ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາເຓນ ຠຄວາ ເຕ ຘມ຺ເມ ຍຖາຠູຕໍ ຎຕ຺ວາ ເຕສຸ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣສ຺ສ ອິມສ຺ສ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອເຣ ຫນິ ວິຫນິ ວິທ຺ຘໍເສສິ. ເອວມ຺ປິ ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ ອຣຫໍ.

ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຈ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈເຍ ອຣຫຕິ ປູຊາວິເສສຎ຺ຈ; ເຕເນວ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຖາຄເຕ ເຍ ເກຈິ ມເຫສກ຺ຂາ ເທວມນຸສ຺ສາ ນ ເຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປູຊໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ ສິເນຣຸມຕ຺ເຕນ ຣຕນທາເມນ ຕຖາຄຕໍ ປູເຊສິ, ຍຖາພລຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎປິ ເທວາ ມນຸສ຺ສາ ຈ ພິມ຺ພິສາຣໂກສລຣາຊາທໂຍ. ປຣິນິພ຺ພຸຕມ຺ປິ ຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຉນ຺ນວຸຕິໂກຏິຘນໍ ວິສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອໂສກມຫາຣາຊາ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ຈຕຸຣາສີຕິວິຫາຣສຫສ຺ສານິ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ. ໂກ ປນ ວາໂທ ອຎ຺ເຎສໍ ປູຊາວິເສສານນ຺ຕິ! ເອວໍ ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຣຫຕ຺ຕາປິ ອຣຫໍ. ຍຖາ ຈ ໂລເກ ເກຈິ ປຓ຺ຑິຕມານິໂນ ພາລາ ອສິໂລກຠເຍນ ຣໂຫ ປາປໍ ກໂຣນ຺ຕິ; ເອວເມສ ນ ກທາຈິ ກໂຣຕີຕິ ປາປກຣເຓ ຣຫາຠາວໂຕປິ ອຣຫໍ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ອາຣກຕ຺ຕາ ຫຕຕ຺ຕາ ຈ, ກິເລສາຣີນ ໂສ ມຸນິ;

ຫຕສໍສາຣຈກ຺ກາໂຣ, ປຈ຺ຈຍາທີນ ຈາຣໂຫ;

ນ ຣໂຫ ກໂຣຕິ ປາປານິ, ອຣຫໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ຕຖາ ເຫສ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ພຸທ຺ໂຘ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍໂຕ ພຸທ຺ໂຘ, ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໂຕ, ປຫາຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ປຫາຕພ຺ພໂຕ, ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໂຕ, ຠາເວຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ຠາເວຕພ຺ພໂຕ. ເຕເນວ ຈາຫ –

‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອຠິຎ຺ຎາຕໍ, ຠາເວຕພ຺ພຎ຺ຈ ຠາວິຕໍ;

ປຫາຕພ຺ພໍ ປຫີນໍ ເມ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ໂຘສ຺ມິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໖໓);

ອປິຈ ຈກ຺ຂຸ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ສ ມູລກາຣຓຠາເວນ ຕໍສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຸຣິມຕຓ຺ຫາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ອຸຠິນ຺ນມປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ນິໂຣຘປ຺ປຊານນາ ປຏິປທາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວໍ ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນາປິ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ພຸທ຺ໂຘ. ເອສ ນໂຍ ໂສຕ-ຆານ-ຊິວ຺ຫາ-ກາຍມເນສຸປິ. ເອເຕເນວ ນເຍນ ຣູປາທີນິ ຉ ອາຍຕນານິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຉ ວິຎ຺ຎາຓກາຍາ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທໂຍ ຉ ຜສ຺ສາ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາທໂຍ ຉ ເວທນາ, ຣູປສຎ຺ຎາທໂຍ ຉ ສຎ຺ຎາ, ຣູປສຎ຺ເຈຕນາທໂຍ ຉ ເຈຕນາ, ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ຉ ຕຓ຺ຫາກາຍາ, ຣູປວິຕກ຺ກາທໂຍ ຉ ວິຕກ຺ກາ, ຣູປວິຈາຣາທໂຍ ຉ ວິຈາຣາ, ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ, ທສ ກສິຓານິ, ທສ ອນຸສ຺ສຕິໂຍ, ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາທິວເສນ ທສ ສຎ຺ຎາ, ເກສາທໂຍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣາ, ທ຺ວາທສາຍຕນານິ, ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ, ກາມຠວາທໂຍ ນວ ຠວາ, ປຐມາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານິ, ເມຕ຺ຕາຠາວນາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາ, ຈຕສ຺ໂສ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ປຏິໂລມໂຕ ຊຣາມຣຓາທີນິ, ອນຸໂລມໂຕ ອວິຊ຺ຊາທີນິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານິ ຈ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ເອກປທໂຍຊນາ – ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ຊາຕິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ນິສ຺ສຣຓໍ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ນິໂຣຘປ຺ປຊານນາ ປຏິປທາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ພຸທ຺ໂຘ ອນຸພຸທ຺ໂຘ ປຏິວິທ຺ໂຘ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ.

ວິຊ຺ຊາຫິ ປນ ຈຣເຓນ ຈ ສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ; ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາຕິ ຕິສ຺ໂສປິ ວິຊ຺ຊາ, ອຏ຺ຐປິ ວິຊ຺ຊາ. ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ຠຍເຠຣວສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໓໔ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຏ຺ຐ ວິຊ຺ຊາ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໑.໒໗໘ ອາທໂຍ). ຕຕ຺ຣ ຫິ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ມໂນມຍິທ຺ຘິຍາ ຈ ສຫ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ວິຊ຺ຊາ ວຸຕ຺ຕາ. ຈຣຓນ຺ຕິ ສີລສໍວໂຣ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ຊາຄຣິຍານຸໂຍໂຄ, ສຕ຺ຕ ສທ຺ຘມ຺ມາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານີຕິ ອິເມ ປນ຺ນຣສ ຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິເມເຍວ ຫິ ປນ຺ນຣສ ຘມ຺ມາ, ຍສ຺ມາ ເອເຕຫິ ຈຣຕິ ອຣິຍສາວໂກ ຄຈ຺ຉຕິ ອມຕໍ ທິສໍ ຕສ຺ມາ, ຈຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ – ‘‘ອິຘ, ມຫານາມ, ອຣິຍສາວໂກ ສີລວາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໔) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຠຄວາ ອິມາຫິ ວິຊ຺ຊາຫິ ອິມິນາ ຈ ຈຣເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ, ຈຣຓສມ຺ປທາ ມຫາກາຣຸຓິກຕໍ. ໂສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖານຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ວາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ອນຕ຺ຖໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ເຖ ນິໂຍເຊຕິ, ຍຖາ ຕໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ. ເຕນສ຺ສ ສາວກາ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ທຸປ຺ປຏິປນ຺ນາ, ວິຊ຺ຊາຈຣຓວິປນ຺ນານຎ຺ຫິ ສາວກາ ອຕ຺ຕນ຺ຕປາທໂຍ ວິຍ.

ໂສຠນຄມນຕ຺ຕາ, ສຸນ຺ທຣໍ ຐານໍ ຄຕຕ຺ຕາ, ສມ຺ມາຄຕຕ຺ຕາ, ສມ຺ມາ ຈ ຄທຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕ. ຄມນມ຺ປິ ຫິ ຄຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຎ຺ຈ ຠຄວໂຕ ໂສຠນໍ ປຣິສຸທ຺ຘມນວຊ຺ຊໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ເຕນ ເຫສ ຄມເນນ ເຂມໍ ທິສໍ ອສຊ຺ຊມາໂນ ຄໂຕຕິ ໂສຠນຄມນຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕ. ສຸນ຺ທຣໍ ເຈສ ຐານໍ ຄໂຕ ອມຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ສຸນ຺ທຣໍ ຐານໍ ຄຕຕ຺ຕາປິ ສຸຄໂຕ. ສມ຺ມາ ຈ ຄໂຕ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ປຫີເນ ກິເລເສ ປຸນ ອປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ – ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ເຍ ກິເລສາ ປຫີນາ, ເຕ ກິເລເສ ນ ປຸເນຕິ ນ ປຈ຺ເຈຕິ ນ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຸຄໂຕ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ເຍ ກິເລສາ ປຫີນາ, ເຕ ກິເລເສ ນ ປຸເນຕິ ນ ປຈ຺ເຈຕິ ນ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຸຄໂຕ’’ຕິ (ມຫານິ. ໓໘). ສມ຺ມາ ວາ ອາຄໂຕ ທີປງ຺ກຣປາທມູລໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ໂພຘິມຓ຺ໂຑ ຕາວ ສມຕິໍສປາຣມິປູຣິຕາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂເມວ ກໂຣນ຺ໂຕ ສສ຺ສຕໍ ອຸຈ຺ເຉທໍ ກາມສຸຂໍ ອຕ຺ຕກິລມຖນ຺ຕິ ອິເມ ຈ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອາຄໂຕຕິ ສມ຺ມາຄຕຕ຺ຕາປິ ສຸຄໂຕ. ສມ຺ມາ ເຈສ ຄທຕິ, ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຍຸຕ຺ຕເມວ ວາຈໍ ຠາສຕີຕິ ສມ຺ມາ ຄທຕ຺ຕາປິ ສຸຄໂຕ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ສາຘກສຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍໍ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ອຠູຕໍ ອຕຈ຺ຉໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ອປ຺ປິຍາ ອມນາປາ, ນ ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຠາສຕິ. ຍມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ອປ຺ປິຍາ ອມນາປາ, ຕມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ນ ຠາສຕິ. ຍຎ຺ຈ ໂຂ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ອປ຺ປິຍາ ອມນາປາ, ຕຕ຺ຣ ກາລຎ຺ຎູ ຕຖາຄໂຕ ໂຫຕິ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ເວຍ຺ຍາກຣຓາຍ. ຍໍ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ອຠູຕໍ ອຕຈ຺ຉໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ປິຍາ ມນາປາ, ນ ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຠາສຕິ. ຍມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ປິຍາ ມນາປາ, ຕມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ນ ຠາສຕິ. ຍຎ຺ຈ ໂຂ ຕຖາຄໂຕ ວາຈໍ ຊານາຕິ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ສາ ຈ ປເຣສໍ ປິຍາ ມນາປາ, ຕຕ຺ຣ ກາລຎ຺ຎູ ຕຖາຄໂຕ ໂຫຕິ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ເວຍ຺ຍາກຣຓາຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໖). ເອວໍ ສມ຺ມາ ຄທຕ຺ຕາປິ ສຸຄໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສພ຺ພຖາ ວິທິຕໂລກຕ຺ຕາ ປນ ໂລກວິທູ. ໂສ ຫິ ຠຄວາ ສຠາວໂຕ ສມຸທຍໂຕ ນິໂຣຘໂຕ ນິໂຣຘູປາຍໂຕຕິ ສພ຺ພຖາ ໂລກໍ ອເວທິ ອຎ຺ຎາສິ ປຏິວິຊ຺ຌິ. ຍຖາຫ – ‘‘ຍຕ຺ຖ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ນ ຊາຍຕິ ນ ຊີຍຕິ ນ ມີຍຕິ ນ ຈວຕິ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ, ນາຫໍ ຕໍ ຄມເນນ ໂລກສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ຎາເຕຍ຺ຍໍ ທຏ຺ເຐຍ຺ຍໍ ປຕ຺ເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ວທາມິ; ນ ຈາຫໍ, ອາວຸໂສ, ອປ຺ປຕ຺ວາວ ໂລກສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນ຺ຕກິຣິຍໍ ວທາມິ. ອປິ ຈາຫໍ, ອາວຸໂສ, ອິມສ຺ມິໍເຍວ ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣ ສສຎ຺ຎິມ຺ຫິ ສມນເກ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປມິ ໂລກສມຸທຍຎ຺ຈ ໂລກນິໂຣຘຎ຺ຈ ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທໍ.

‘‘ຄມເນນ ນ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ, ໂລກສ຺ສນ຺ໂຕ ກຸທາຈນໍ;

ນ ຈ ອປ຺ປຕ຺ວາ ໂລກນ຺ຕໍ, ທຸກ຺ຂາ ອຕ຺ຖິ ປໂມຈນໍ.

‘‘ຕສ຺ມາ ຫເວ ໂລກວິທູ ສຸເມໂຘ;

ໂລກນ຺ຕຄູ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິໂຍ;

ໂລກສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ສມິຕາວິ ຎຕ຺ວາ;

ນາສີສຕີ ໂລກມິມໍ ປຣຎ຺ຈາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໔໕; ສໍ. ນິ. ໑.໑໐໗);

ອປິຈ ຕໂຍ ໂລກາ – ສງ຺ຂາຣໂລໂກ, ສຕ຺ຕໂລໂກ, ໂອກາສໂລໂກຕິ; ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອໂກ ໂລໂກ – ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໒) ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໒໑) ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສຕ຺ຕໂລໂກ.

‘‘ຍາວຕາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ, ປຣິຫຣນ຺ຕິ ທິສາ ຠນ຺ຕິ ວິໂຣຈນາ;

ຕາວ ສຫສ຺ສຘາ ໂລໂກ, ເອຕ຺ຖ ເຕ ວຕ຺ຕຕີ ວໂສ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໑.໕໐໓) –

ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ໂອກາສໂລໂກ, ຕມ຺ປິ ຠຄວາ ສພ຺ພຖາ ອເວທິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ – ‘‘ເອໂກ ໂລໂກ – ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ. ທ຺ເວ ໂລກາ – ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈ. ຕໂຍ ໂລກາ – ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂລກາ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ. ປຎ຺ຈ ໂລກາ – ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ຉ ໂລກາ – ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ. ສຕ຺ຕ ໂລກາ ສຕ຺ຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ. ອຏ຺ຐ ໂລກາ – ອຏ຺ຐ ໂລກຘມ຺ມາ. ນວ ໂລກາ – ນວ ສຕ຺ຕາວາສາ. ທສ ໂລກາ – ທສາຍຕນານິ. ທ຺ວາທສ ໂລກາ – ທ຺ວາທສາຍຕນານິ. ອຏ຺ຐາຣສ ໂລກາ – ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໒). ອຍໍ ສງ຺ຂາຣໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕ.

ຍສ຺ມາ ປເນສ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍໍ ຊານາຕິ, ອນຸສຍໍ ຊານາຕິ, ຈຣິຕໍ ຊານາຕິ, ອຘິມຸຕ຺ຕິໍ ຊານາຕິ, ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂ ມຫາຣຊກ຺ເຂ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິເຍ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິເຍ ສ຺ວາກາເຣ ທ຺ວາກາເຣ ສຸວິຎ຺ຎາປເຍ ທຸວິຎ຺ຎາປເຍ ຠພ຺ເພ ອຠພ຺ເພ ສຕ຺ເຕ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ສຕ຺ຕໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕ. ຍຖາ ຈ ສຕ຺ຕໂລໂກ ເອວໍ ໂອກາສໂລໂກປິ. ຕຖາ ເຫສ ເອກໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ອາຍາມໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ໂຍຊນານໍ ທ຺ວາທສ ສຕສຫສ຺ສານິ ຕີຓິ ສຫສ຺ສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕານິ ປຎ຺ຎາສຎ຺ຈ ໂຍຊນານິ. ປຣິກ຺ເຂປໂຕ –

ສພ຺ພໍ ສຕສຫສ຺ສານິ, ຉຕ຺ຕິໍສ ປຣິມຓ຺ຑລໍ;

ທສຎ຺ເຈວ ສຫສ຺ສານິ, ອຑ຺ຒຸຑ຺ຒານິ ສຕານິ ຈ.

ຕຕ຺ຖ –

ທຸເວ ສຕສຫສ຺ສານິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ນຫຸຕານິ ຈ;

ເອຕ຺ຕກໍ ພຫລຕ຺ເຕນ, ສງ຺ຂາຕາຍໍ ວສຸນ຺ຘຣາ.

ຕສ຺ສາ ເອວ ສນ຺ຘາຣກໍ –

ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕສຫສ຺ສານິ, ອຏ຺ເຐວ ນຫຸຕານິ ຈ;

ເອຕ຺ຕກໍ ພຫລຕ຺ເຕນ, ຊລໍ ວາເຕ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ.

ຕສ຺ສາປິ ສນ຺ຘາຣໂກ –

ນວສຕສຫສ຺ສານິ, ມາລຸໂຕ ນຠມຸຄ຺ຄໂຕ;

ສຏ຺ຐິ ເຈວ ສຫສ຺ສານິ, ເອສາ ໂລກສ຺ສ ສຓ຺ຐິຕິ.

ເອວໍ ສຓ຺ຐິເຕ ເຈຕ຺ຖ ໂຍຊນານໍ –

ຈຕຸຣາສີຕິ ສຫສ຺ສານິ, ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ໂຫ ມຫຓ຺ຓເວ;

ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄໂຕ ຕາວເທວ, ສິເນຣຸປພ຺ພຕຸຕ຺ຕໂມ.

ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒຸປຑ຺ເຒນ, ປມາເຓນ ຍຖາກ຺ກມໍ;

ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ຫຸຄ຺ຄຕາ ທິພ຺ພາ, ນານາຣຕນຈິຕ຺ຕິຕາ.

ຍຸຄນ຺ຘໂຣ ອີສຘໂຣ, ກຣວີໂກ ສຸທສ຺ສໂນ;

ເນມິນ຺ຘໂຣ ວິນຕໂກ, ອສ຺ສກຓ຺ໂຓ ຄິຣີ ພ຺ຣຫາ.

ເອເຕ ສຕ຺ຕ ມຫາເສລາ, ສິເນຣຸສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ;

ມຫາຣາຊານມາວາສາ, ເທວຍກ຺ຂນິເສວິຕາ.

ໂຍຊນານໍ ສຕານຸຈ຺ໂຈ, ຫິມວາ ປຎ຺ຈ ປພ຺ພໂຕ;

ໂຍຊນານໍ ສຫສ຺ສານິ, ຕີຓິ ອາຍຕວິຕ຺ຖໂຕ;

ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ເສຫິ, ກູເຏຫິ ປຏິມຓ຺ຑິໂຕ.

ຕິປຎ຺ຈໂຍຊນກ຺ຂນ຺ຘ, ປຣິກ຺ເຂປາ ນຄວ຺ຫຍາ;

ປຎ຺ຎາສ ໂຍຊນກ຺ຂນ຺ຘ, ສາຂາຍາມາ ສມນ຺ຕໂຕ.

ສຕໂຍຊນວິຕ຺ຖິຓ຺ຓາ, ຕາວເທວ ຈ ອຸຄ຺ຄຕາ;

ຊມ຺ພູ ຍສ຺ສານຸຠາເວນ, ຊມ຺ພຸທີໂປ ປກາສິໂຕ.

ທ຺ເວ ອສີຕິ ສຫສ຺ສານິ, ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ໂຫ ມຫຓ຺ຓເວ;

ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄໂຕ ຕາວເທວ, ຈກ຺ກວາຬສິລຸຈ຺ຈໂຍ;

ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕໍ ສພ຺ພໍ, ໂລກຘາຕຸມຍໍ ຐິໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ເອກູນປຎ຺ຎາສໂຍຊນໍ, ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ປຎ຺ຎາສໂຍຊນໍ, ຕາວຕິໍສຠວນໍ ທສສຫສ຺ສໂຍຊນໍ; ຕຖາ ອສຸຣຠວນໍ, ອວີຈິມຫານິຣໂຍ, ຊມ຺ພຸທີໂປ ຈ. ອປຣໂຄຍານໍ ສຕ຺ຕສຫສ຺ສໂຍຊນໍ; ຕຖາ ປຸພ຺ພວິເທໂຫ. ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸ ອຏ຺ຐສຫສ຺ສໂຍຊໂນ, ເອກເມໂກ ເຈຕ຺ຖ ມຫາທີໂປ ປຎ຺ຈສຕປຎ຺ຈສຕປຣິຕ຺ຕທີປປຣິວາໂຣ; ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ເອກໍ ຈກ຺ກວາຬໍ, ເອກາ ໂລກຘາຕຸ, ຕທນ຺ຕເຣສຸ ໂລກນ຺ຕຣິກນິຣຍາ. ເອວໍ ອນນ຺ຕານິ ຈກ຺ກວາຬານິ ອນນ຺ຕາ ໂລກຘາຕຸໂຍ ຠຄວາ ອນນ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘຎາເຓນ ອເວທິ, ອຎ຺ຎາສິ, ປຏິວິຊ຺ຌິ. ເອວມສ຺ສ ໂອກາສໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕ. ເອວມ຺ປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິຕໂລກຕ຺ຕາ ໂລກວິທູ.

ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຄຸເຓຫິ ວິສິຏ຺ຐຕຣສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາວາ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕໂຣຕິ ອນຸຕ຺ຕໂຣ. ຕຖາ ເຫສ ສີລຄຸເຓນາປິ ສພ຺ພໍ ໂລກມຠິຠວຕິ, ສມາຘິ…ເປ… ປຎ຺ຎາ… ວິມຸຕ຺ຕິ… ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນຄຸເຓນາປິ, ສີລຄຸເຓນາປິ ອສໂມ ອສມສໂມ ອປ຺ປຏິໂມ ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ…ເປ… ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນຄຸເຓນາປິ. ຍຖາຫ – ‘‘ນ ໂຂ ປນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມນຸປສ຺ສາມິ ສເທວເກ ໂລເກ ສມາຣເກ…ເປ… ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ອຕ຺ຕນາ ສີລສມ຺ປນ຺ນຕຣ’’ນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ເອວໍ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕາທີນິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐) ‘‘ນ ເມ ອາຈຣິໂຍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິກາ ຄາຖາໂຍ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໕; ມຫາວ. ໑໑) ຈ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພາ.

ປຸຣິສທມ຺ເມ ສາເຣຕີຕິ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິ, ທເມຕິ ວິເນຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິສທມ຺ມາຕິ ອທນ຺ຕາ ທເມຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ ຕິຣຈ຺ຉານປຸຣິສາປິ ມນຸສ຺ສປຸຣິສາປິ ອມນຸສ຺ສປຸຣິສາປິ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວຕາ ຕິຣຈ຺ຉານປຸຣິສາປິ ອປລາໂຬ ນາຄຣາຊາ, ຈູໂຬທໂຣ, ມໂຫທໂຣ, ອຄ຺ຄິສິໂຂ, ຘູມສິໂຂ, ຘນປາລໂກ ຫຕ຺ຖີຕິ ເອວມາທໂຍ ທມິຕາ, ນິພ຺ພິສາ ກຕາ, ສຣເຓສຸ ຈ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປິຕາ. ມນຸສ຺ສປຸຣິສາປິ ສຈ຺ຈກນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕ-ອມ຺ພຏ຺ຐມາຓວ-ໂປກ຺ຂຣສາຕິ-ໂສຓທຓ຺ຑກູຏທນ຺ຕາທໂຍ. ອມນຸສ຺ສປຸຣິສາປິ ອາຬວກ-ສູຈິໂລມ-ຂຣໂລມ-ຍກ຺ຂ-ສກ຺ກເທວຣາຊາທໂຍ ທມິຕາ ວິນີຕາ ວິຈິຕ຺ເຣຫິ ວິນຍນູປາເຍຫິ. ‘‘ອຫໍ ໂຂ, ເກສິ, ປຸຣິສທມ຺ມໍ ສຓ຺ເຫນປິ ວິເນມິ, ຜຣຸເສນປິ ວິເນມິ, ສຓ຺ຫຜຣຸເສນປິ ວິເນມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໑) ອິທຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ວິສຸທ຺ຘສີລາທີນໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນິ ໂສຕາປນ຺ນາທີນຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕຣິມຄ຺ຄປຏິປທໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ທນ຺ເຕປິ ທເມຕິເຍວ.

ອຖ ວາ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖີຕິ ເອກເມວິທໍ ອຕ຺ຖປທໍ. ຠຄວາ ຫິ ຕຖາ ປຸຣິສທມ຺ເມ ສາເຣຕິ, ຍຖາ ເອກປລ຺ລງ຺ເກເນວ ນິສິນ຺ນາ ອຏ຺ຐ ທິສາ ອສຊ຺ຊມານາ ຘາວນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຫຕ຺ຖິທມເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຫຕ຺ຖິທມ຺ໂມ ສາຣິໂຕ ເອກໍເຍວ ທິສໍ ຘາວຕີ’’ຕິ ອິທຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໓.໓໑໒) ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ອນຸສາສຕີຕິ ສຕ຺ຖາ. ອປິຈ ສຕ຺ຖາ ວິຍາຕິ ສຕ຺ຖາ, ຠຄວາ ສຕ຺ຖວາໂຫ. ‘‘ຍຖາ ສຕ຺ຖວາໂຫ ສຕ຺ເຖ ກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ, ໂຈຣກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ, ວາຬກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ, ທຸພ຺ຠິກ຺ຂກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ, ນິຣຸທກກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ, ອຸຕ຺ຕາເຣຕິ ນິຕ຺ຕາເຣຕິ ປຕາເຣຕິ ເຂມນ຺ຕຠູມິໍ ສມ຺ປາເປຕິ; ເອວເມວ ຠຄວາ ສຕ຺ຖາ ສຕ຺ຖວາໂຫ ສຕ຺ເຕ ກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕິ ຊາຕິກນ຺ຕາຣໍ ຕາເຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໑໙໐) ນິທ຺ເທສນເຍນເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເທວມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ທເອວານຎ຺ຈ ມນຸສ຺ສານຎ຺ຈ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຠພ຺ພປຸຄ຺ຄລປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ຈ. ຠຄວາ ປນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານມ຺ປິ ອນຸສາສນິປ຺ປທາເນນ ສຕ຺ຖາເຍວ. ເຕປິ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມສວເນນ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ວາ ຕາຍ ເອວ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທຸຕິເຍ ຕຕິເຍ ວາ ອຕ຺ຕຠາເວ ມຄ຺ຄຜລຠາຄິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ມຓ຺ຑູກເທວປຸຕ຺ຕາທໂຍ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ຠຄວຕິ ກິຣ ຄຄ຺ຄຣາຍ ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ຕີເຣ ຈມ຺ປານຄຣວາສີນໍ ຘມ຺ມໍ ເທສຍມາເນ ເອໂກ ມຓ຺ຑູໂກ ຠຄວໂຕ ສເຣ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ຕໍ ເອໂກ ວຈ຺ຉປາລໂກ ທຓ຺ຑໂມລຸພ຺ຠ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ສີເສ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ໂສ ຕາວເທວ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕາວຕິໍສຠວເນ ທ຺ວາທສໂຍຊນິເກ ກນກວິມາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ສຸຕ຺ຕປ຺ປພຸທ຺ໂຘ ວິຍ ຈ ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆປຣິວຸຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອເຣ, ອຫມ຺ປິ ນາມ ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕສ຺ມິ! ກິໍ ນຸ ໂຂ ກມ຺ມໍ ອກາສິ’’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ນາຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ອທ຺ທສ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຠຄວໂຕ ສເຣ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫາ. ໂສ ຕອາວເທວ ສຫ ວິມາເນນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທິ. ຠຄວາ ຊານນ຺ໂຕວ ປຸຈ຺ຉິ –

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ.

‘‘ມຓ຺ຑູໂກຫໍ ປຸເຣ ອາສິໍ, ອຸທເກ ວາຣິໂຄຈໂຣ;

ຕວ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ, ອວຘິ ວຈ຺ຉປາລໂກ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໕໗-໘໕໘);

ຠຄວາ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ເທສນາວສາເນ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ເທວປຸຕ຺ໂຕປິ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມີຕິ.

ຍໍ ປນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖິ ເຎຍ຺ຍໍ ນາມ, ຕສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກຎາຓວເສນ ພຸທ຺ໂຘ. ຍສ຺ມາ ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ອຕ຺ຕນາປິ ພຸຊ຺ຌິ, ອຎ຺ເຎປິ ສຕ຺ເຕ ໂພເຘສິ; ຕສ຺ມາ ເອວມາທີຫິປິ ກາຣເຓຫິ ພຸທ຺ໂຘ. ອິມສ຺ສ ຈຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ‘‘ພຸຊ຺ຌິຕາ ສຈ຺ຈານີຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ໂພເຘຕາ ປຊາຍາຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ສພ຺ໂພປິ ນິທ຺ເທສນໂຍ (ມຫານິ. ໑໙໒) ປຏິສມ຺ຠິທານໂຍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒) ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ໂພ.

ຠຄວາຕິ ອິທໍ ປນສ຺ສ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄຣຸຄາຣວາຘິວຈນໍ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມໍ;

ຄຣຸ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຫິ ນາມໍ – ອາວຕ຺ຖິກໍ, ລິງ຺ຄິກໍ, ເນມິຕ຺ຕິກໍ, ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ. ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ໂລກິຍໂວຫາເຣນ ‘‘ຍທິຈ຺ຉກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ວຈ຺ໂຉ ທມ຺ໂມ ພລິພທ຺ໂທ’’ຕິ ເອວມາທິ ອາວຕ຺ຖິກໍ. ‘‘ທຓ຺ຑີ ຉຕ຺ຕີ ສິຂີ ກຣີ’’ຕິ ເອວມາທິ ລິງ຺ຄິກໍ. ‘‘ເຕວິຊ຺ໂຊ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ’’ຕິ ເອວມາທິ ເນມິຕ຺ຕິກໍ. ‘‘ສິຣິວຑ຺ຒໂກ ຘນວຑ຺ຒໂກ’’ຕິ ເອວມາທິ ວຈນຕ຺ຖມນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອິທໍ ປນ ຠຄວາຕິ ນາມໍ ເນມິຕ຺ຕິກໍ, ນ ມຫາມາຍາຍ ນ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາເຊນ ນ ອສີຕິຍາ ຎາຕິສຫສ຺ເສຫິ ກຕໍ, ນ ສກ຺ກສນ຺ຕຸສິຕາທີຫິ ເທວຕາວິເສເສຫິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ – ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕໍ…ເປ… ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກເມຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ໂພຘິຍາ ມູເລ ສຫ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຏິລາຠາ ສຈ຺ຉິກາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຍທິທໍ ຠຄວາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໘໔).

ຍໍຄຸຓເນມິຕ຺ຕິກຎ຺ເຈຕໍ ນາມໍ, ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ປກາສນຕ຺ຖໍ ອິມໍ ຄາຖໍ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຠຄີ ຠຊີ ຠາຄີ ວິຠຕ຺ຕວາ ອິຕິ;

ອກາສິ ຠຄ຺ຄນ຺ຕິ ຄຣູຕິ ຠາຄ຺ຍວາ;

ພຫູຫິ ຎາເຍຫິ ສຸຠາວິຕຕ຺ຕໂນ;

ຠວນ຺ຕໂຄ ໂສ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເຈຕ຺ຖ ເຕສໍ ເຕສໍ ປທານມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຍໍ ປນ ອປໂຣ ນໂຍ –

‘‘ຠາຄ຺ຍວາ ຠຄ຺ຄວາ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຠເຄຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕວາ;

ຠຕ຺ຕວາ ວນ຺ຕຄມໂນ, ຠເວສຸ ຠຄວາ ຕໂຕ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ວຓ຺ຓາຄໂມ ວຓ຺ຓວິປຣິຍໂຍຕິ ເອຕໍ ນິຣຸຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສທ຺ທນເຍນ ວາ ປິໂສທຣາທິປກ຺ເຂປລກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ທານສີລາທິປາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ຠາຄ຺ຍມສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠາຄ຺ຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຎາຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂລຠ-ໂທສ-ໂມຫ-ວິປຣີຕມນສິກາຣ-ອຫິຣິກາໂນຕ຺ຕປ຺ປ-ໂກຘູປນາຫ-ມກ຺ຂ-ປຬາສອິສ຺ສາ-ມຈ຺ຉຣິຍ-ມາຍາສາເຐຍ຺ຍ-ຖມ຺ຠ-ສາຣມ຺ຠ-ມານາຕິມານ-ມທ-ປມາທ-ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ຕິວິຘາກຸສລມູລ-ທຸຈ຺ຈຣິຕ-ສໍກິເລສ-ມລ-ວິສມສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກ-ປປຎ຺ຈ-ຈຕຸພ຺ພິຘວິປຣິເຍສອາສວ-ຄນ຺ຖ-ໂອຆ-ໂຍຄາຄຕິ-ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທຸປາທານ-ປຎ຺ຈເຈໂຕຂີລ-ວິນິພນ຺ຘ-ນີວຣຓາຠິນນ຺ທນຉວິວາທມູລ-ຕຓ຺ຫາກາຍ-ສຕ຺ຕານຸສຍ-ອຏ຺ຐມິຈ຺ຉຕ຺ຕ-ນວຕຓ຺ຫາມູລກ-ທສາກຸສລກມ ທິຏ຺ຐິຄຕ-ອຏ຺ຐສຕຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕປ຺ປເຠທ-ສພ຺ພທຣຖ-ປຣິຬາຫ-ກິເລສສຕສຫສ຺ສານິ, ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ປຎ຺ຈ ກິເລສ-ອຠິສງ຺ຂາຣຂນ຺ຘມຈ຺ຈຸ-ເທວປຸຕ຺ຕ-ມາເຣ ອຠຎ຺ຊິ, ຕສ຺ມາ ຠຄ຺ຄຕ຺ຕາ ເອເຕສໍ ປຣິສ຺ສຍານໍ ຠຄ຺ຄວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຫ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຠຄ຺ຄຣາໂຄ ຠຄ຺ຄໂທໂສ, ຠຄ຺ຄໂມໂຫ ອນາສໂວ;

ຠຄ຺ຄາສ຺ສ ປາປກາ ຘມ຺ມາ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາຍ ຈສ຺ສ ສຕປຸຎ຺ຎຊລກ຺ຂຓຘຣສ຺ສ ຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິທີປິຕາ ໂຫຕິ, ຠຄ຺ຄໂທສຕາຍ ຘມ຺ມກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕຖາ ໂລກິຍປຣິກ຺ຂການໍ ພຫຸມຕຠາໂວ, ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິເຕຫິ ອຠິຄມນີຍຕາ, ອຠິຄຕານຎ຺ຈ ເນສໍ ກາຍຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂາປນຍເນ ປຏິພລຠາໂວ, ອາມິສທານຘມ຺ມທາເນຫິ ອຸປກາຣິຕາ, ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສຸເຂຫິ ຈ ສມ຺ປໂຍຊນສມຕ຺ຖຕາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ.

ຍສ຺ມາ ຈ ໂລເກ ອິສ຺ສຣິຍ-ຘມ຺ມ-ຍສ-ສິຣີ-ກາມ-ປຍຕ຺ເຕສຸ ຉສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຠຄສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕິ, ປຣມຎ຺ຈສ຺ສ ສກຈິຕ຺ເຕ ອິສ຺ສຣິຍໍ, ອຓິມາ ລຆິມາທິກໍ ວາ ໂລກິຍສມ຺ມຕໍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣໍ ອຕ຺ຖິ ຕຖາ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ຘມ຺ໂມ ໂລກຕ຺ຕຍພ຺ຍາປໂກ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄໂຕ ອຕິວິຍ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ຍໂສ, ຣູປກາຍທສ຺ສນພ຺ຍາວຏຊນນຍນປ຺ປສາທຊນນສມຕ຺ຖາ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣາ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄສິຣີ, ຍໍ ຍໍ ເອເຕນ ອິຈ຺ຉິຕໍ ປຕ຺ຖິຕໍ ອຕ຺ຕຫິຕໍ ປຣຫິຕໍ ວາ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕເຖວ ອຠິນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິ, ຕຕ຺ຖ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິສຎ຺ຎິໂຕ ກາໂມ, ສພ຺ພໂລກຄຣຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູໂຕ ສມ຺ມາວາຍາມສງ຺ຂາໂຕ ປຍຕ຺ໂຕ ຈ ອຕ຺ຖິ; ຕສ຺ມາ ອິເມຫິ ຠເຄຫິ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ຠຄາ ອສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຍສ຺ມາ ປນ ກຸສລາທີຫິ ເຠເທຫິ ສພ຺ພຘມ຺ເມ, ຂນ຺ຘາຍຕນ-ຘາຕຸສຈ຺ຈ-ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາ ກຸສລາທິຘມ຺ເມ, ປີຬນ-ສງ຺ຂຕ-ສນ຺ຕາປວິປຣິຓາມຏ຺ເຐນ ວາ ທຸກ຺ຂມຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອາຍູຫນ-ນິທານ-ສໍໂຍຄ-ປລິໂພຘຏ຺ເຐນ ສມຸທຍໍ, ນິສ຺ສຣຓວິເວກາສງ຺ຂຕ-ອມຕຏ຺ເຐນ ນິໂຣຘໍ, ນິຍ຺ຍານ-ເຫຕຸ-ທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ເຐນ ມຄ຺ຄໍ ວິຠຕ຺ຕວາ, ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິວຣິຕ຺ວາ ເທສິຕວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ວິຠຕ຺ຕວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຍສ຺ມາ ຈ ເອສ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣ ກາຍຈິຕ຺ຕອຸປຘິວິເວເກ ສຸຎ຺ຎຕປ຺ປຓິຫິຕານິມິຕ຺ຕວິໂມກ຺ເຂ ອຎ຺ເຎ ຈ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕເຣ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ຠຊິ ເສວິ ພຫຸລມກາສິ, ຕສ຺ມາ ຠຕ຺ຕວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຍສ຺ມາ ປນ ຕີສຸ ຠເວສຸ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕໍ ຄມນມເນນ ວນ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຠເວສຸ ວນ຺ຕຄມໂນຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠວສທ຺ທໂຕ ຠກາຣໍ, ຄມນສທ຺ທໂຕ ຄກາຣໍ, ວນ຺ຕສທ຺ທໂຕ ວກາຣຎ຺ຈ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ອາທາຍ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ໂລເກ ‘‘ເມຫນສ຺ສ ຂສ຺ສ ມາລາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ເມຂລາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ໂສ ອິມໍ ໂລກນ຺ຕິ ໂສ ຠຄວາ ອິມໍ ໂລກໍ. ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ສເທວກນ຺ຕິ ສຫ ເທເວຫິ ສເທວກໍ; ເອວໍ ສຫ ມາເຣນ ສມາຣກໍ; ສຫ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສພ຺ຣຫ຺ມກໍ; ສຫ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ; ປຊາຕຕ຺ຕາ ປຊາ, ຕໍ ປຊໍ; ສຫ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ສເທວມນຸສ຺ສໍ. ຕຕ຺ຖ ສເທວກວຈເນນ ປຎ຺ຈກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ສມາຣກວຈເນນ ຉຏ຺ຐກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ, ສພ຺ຣຫ຺ມກວຈເນນ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິພ຺ຣຫ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ, ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓີວຈເນນ ສາສນສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກປຈ຺ຈາມິຕ຺ຕສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫຓໍ, ສມິຕປາປ-ພາຫິຕປາປ-ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ, ປຊາວຈເນນ ສຕ຺ຕໂລກຄ຺ຄຫຓໍ, ສເທວມນຸສ຺ສວຈເນນ ສມ຺ມຸຕິເທວອວເສສມນຸສ຺ສຄ຺ຄຫຓໍ. ເອວເມຕ຺ຖ ຕີຫິ ປເທຫິ ໂອກາສໂລໂກ, ທ຺ວີຫິ ປຊາວເສນ ສຕ຺ຕໂລໂກ ຄຫິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ສເທວກຄ຺ຄຫເຓນ ອຣູປາວຈຣເທວໂລໂກ ຄຫິໂຕ, ສມາຣກຄ຺ຄຫເຓນ ຉກາມາວຈຣເທວໂລກາ, ສພ຺ຣຫ຺ມກຄ຺ຄຫເຓນ ຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກ, ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຈຕຸປຣິສວເສນ ສມ຺ມຸຕິເທເວຫິ ວາ ສຫ ມນຸສ຺ສໂລໂກ, ອວເສສສພ຺ພສຕ຺ຕໂລໂກ ວາ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ສເທວກວຈເນນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ໂລກສ຺ສ ສຈ຺ຉິກຕຠາວໍ ສາເຘນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ. ຕໂຕ ເຍສໍ ສິຍາ – ‘‘ມາໂຣ ມຫານຸຠາໂວ ຉກາມາວຈຣິສ຺ສໂຣ ວສວຕ຺ຕີ; ກິໍ ໂສປິ ເອເຕນ ສຈ຺ຉິກໂຕ’’ຕິ? ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ສມາຣກນ຺ຕິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ. ເຍສໍ ປນ ສິຍາ – ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫານຸຠາໂວ ເອກງ຺ຄຸລິຍາ ເອກສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ, ທ຺ວີຫິ…ເປ… ທສຫິ ອງ຺ຄຸລີຫິ ທສສຸ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສສຸ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ, ອນຸຕ຺ຕຣຎ຺ຈ ຌານສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ກິໍ ໂສປິ ສຈ຺ຉິກໂຕ’’ຕິ? ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ສພ຺ຣຫ຺ມກນ຺ຕິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ. ຕໂຕ ເຍສໍ ສິຍາ – ‘‘ປຸຖູສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສາສນປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ, ກິໍ ເຕປິ ສຈ຺ຉິກຕາ’’ຕິ? ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ປຊນ຺ຕິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ. ເອວໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຉິກຕຠາວໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອຖ ສມ຺ມຸຕິເທເວ ອວເສສມນຸສ຺ເສ ຈ ອຸປາທາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ເສສສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ສຈ຺ຉິກຕຠາວໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ສເທວມນຸສ຺ສນ຺ຕິ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ. ອຍເມຕ຺ຖານຸສນ຺ຘິກ຺ກໂມ.

ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສຍນ຺ຕິ ສາມໍ, ອປຣເນຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ; ອຠິຎ຺ຎາຕິ ອຠິຎ຺ຎາຍ, ອຘິເກນ ຎາເຓນ ຎຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ, ເອເຕນ ອນຸມານາທິປຏິກ຺ເຂໂປ ກໂຕ ໂຫຕິ. ປເວເທຕີຕິ ໂພເຘຕິ ຎາເປຕິ ປກາເສຕິ. ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ…ເປ… ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ໂສ ຠຄວາ ສຕ຺ເຕສຸ ກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຫິຕ຺ວາປິ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວິເວກສຸຂໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອປ຺ປໍ ວາ ພຫຸໍ ວາ ເທເສນ຺ໂຕ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິປ຺ປກາຣເມວ ເທເສຕິ.

ກຖໍ? ເອກຄາຖາປິ ຫິ ສມນ຺ຕຠທ຺ຣກຕ຺ຕາ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຐມປາເທນ ອາທິກລ຺ຍາຓາ, ທຸຕິຍຕຕິຍປາເທຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓາ, ປຈ຺ຉິມປາເທນ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ. ເອການຸສນ຺ຘິກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທາເນນ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ, ນິຄມເນນ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ, ເສເສນ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ. ນານານຸສນ຺ຘິກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ປຐມານຸສນ຺ຘິນາ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ, ເສເສຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ. ສກໂລປິ ສາສນຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖຠູເຕນ ສີເລນ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ສມຖວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜເລຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ນິພ຺ພາເນນ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ສີລສມາຘີຫິ ວາ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ຜລນິພ຺ພາເນຫິ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ພຸທ຺ຘສຸໂພຘິຕາຍ ວາ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາຍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຖຕ຺ຕາຍ ປຏິປນ຺ເນນ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພາຍ ອຠິສມ຺ໂພຘິຍາ ວາ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິຍາ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ສາວກໂພຘິຍາ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ສຸຍ຺ຍມາໂນ ເຈສ ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ສວເນນປິ ກລ຺ຍາຓເມວ ອາວຫຕີຕິ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ປຏິປຊ຺ຊິຍມາໂນ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸຂາວຫນໂຕ ປຏິປຕ຺ຕິຍາປິ ກລ຺ຍາຓເມວ ອາວຫຕີຕິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ຕຖາ ປຏິປນ຺ໂນ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິຜເລ ນິຏ຺ຐິເຕ ຕາທິຠາວາວຫນໂຕ ປຏິປຕ຺ຕິຜເລນປິ ກລ຺ຍາຓເມວ ອາວຫຕີຕິ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ນາຖປ຺ປຠວຕ຺ຕາ ຈ ປຠວສຸທ຺ຘິຍາ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ, ອຕ຺ຖສຸທ຺ຘິຍາ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ, ກິຈ຺ຈສຸທ຺ຘິຍາ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ. ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຠຄວາ ອປ຺ປໍ ວາ ພຫຸໍ ວາ ເທເສນ຺ໂຕ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິປ຺ປກາຣເມວ ເທເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ ປນ ຍສ຺ມາ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ ປກາເສຕິ, ນານານເຍຫິ ທີເປຕິ; ຕຎ຺ຈ ຍຖານຸຣູປໍ ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕ຺ຖໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ສງ຺ກາສນປກາສນ-ວິວຣຓ-ວິຠຊນ-ອຸຕ຺ຕານີກຣຓ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ອຕ຺ຖປທສມາໂຍຄໂຕ ສາຕ຺ຖໍ, ອກ຺ຂຣປທ-ພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີຣຕາ-ປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣຕາຫິ ສາຕ຺ຖໍ, ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາເທສນາຄມ຺ຠີຣຕາຫິ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາວິສຍໂຕ ສາຕ຺ຖໍ, ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາວິສຍໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍໂຕ ປຣິກ຺ຂກຊນປ຺ປສາທກນ຺ຕິ ສາຕ຺ຖໍ, ສທ຺ເຘຍ຺ຍໂຕ ໂລກິຍຊນປ຺ປສາທກນ຺ຕິ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ຄມ຺ຠີຣາຘິປ຺ປາຍໂຕ ສາຕ຺ຖໍ, ອຸຕ຺ຕານປທໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ອຸປເນຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສກລປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວນ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ; ອປເນຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ ນິທ຺ໂທສຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ຘໍ; ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຠູເຕຫິ ເສຏ຺ເຐຫິ ຈຣິຕພ຺ພໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ຈຣິຍຠາວໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອປິຈ ຍສ຺ມາ ສນິທານໍ ສອຸປ຺ປຕ຺ຕິກຎ຺ຈ ເທເສນ຺ໂຕ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ເທເສຕິ, ເວເນຍ຺ຍານໍ ອນຸຣູປໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອວິປຣີຕຕາຍ ຈ ເຫຕຸທາຫຣຓຍຸຕ຺ຕໂຕ ຈ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ, ໂສຕູນໍ ສທ຺ຘາປຏິລາເຠນ ນິຄມເນນ ຈ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ ເທເສຕິ. ເອວໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕິ. ຕຎ຺ຈ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິໂຕ ສາຕ຺ຖໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສີລາທິປຎ຺ຈຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘຍຸຕ຺ຕໂຕ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ, ນິຣຸປກ຺ກິເລສໂຕ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ໂລກາມິສນິຣເປກ຺ຂໂຕ ຈ ປຣິສຸທ຺ຘໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ພ຺ຣຫ຺ມຠູຕານໍ ພຸທ຺ຘ-ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘ-ພຸທ຺ຘສາວການໍ ຈຣິຍໂຕ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາປິ ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສາຘຸ ໂຂ ປນາຕິ ສຸນ຺ທຣໍ ໂຂ ປນ ອຕ຺ຖາວຫໍ ສຸຂາວຫນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕນ຺ຕິ ຍຖາຣູໂປ ໂສ ຠວ ໂຄຕໂມ, ເອວຣູປານໍ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄເມນ ໂລເກ ອຣຫນ຺ໂຕຕິ ລທ຺ຘສທ຺ທານໍ ອຣຫຕໍ. ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີຕິ ປສາທໂສມ຺ມານິ ອກ຺ຂີນິ ອຸມ຺ມີລິຕ຺ວາ ‘‘ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາຘຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ກຕ຺ວາ ອຖ ໂຂ ເວຣຎ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ.

໒. ເຍນາຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກນ ຈ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ? ນານປ຺ປກາຣຄຸຓວິເສສາຘິຄມາຘິປ຺ປາເຍນ, ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາເຍນ ທິຊຄເຓຫິ ນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ຈ ຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນໍ. ອຖ ວາ ເອວໍ ຄໂຕ ຕໂຕ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຐານໍ ຠຄວໂຕ ສມີປສງ຺ຂາຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທີຕິ ຍຖາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຠຄວາ ເຕນ, ເອວໍ ໂສປິ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ, ສີໂຕທກໍ ວິຍ ອຸຓ຺ໂຫທເກນ ສມ຺ໂມທິຕໍ ເອກີຠາວໍ ອຄມາສິ. ຍາຍ ຈ ‘‘ກຈ຺ຈິ, ໂຠ, ໂຄຕມ, ຂມນີຍໍ; ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ, ຈ ສາວການຎ຺ຈ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາໂຣ’’ຕິອາທິກາຍ ກຖາຍ ສມ຺ໂມທິ, ຕໍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊສງ຺ຂາຕໍ ສມ຺ໂມທໍ ຊນນໂຕ ສມ຺ໂມທິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈ ສມ຺ໂມທນີຍໍ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນມຘຸຣຕາຍ ສຸຈິຣມ຺ປິ ກາລໍ ສາເຣຕຸໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ອຣຫຣູປໂຕ ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ ຈ ສາຣຓີຍໍ, ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ ວາ ສມ຺ໂມທນີຍໍ, ອນຸສ຺ສຣິຍມານສຸຂໂຕ ສາຣຓີຍໍ. ຕຖາ ພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ສມ຺ໂມທນີຍໍ, ອຕ຺ຖປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ສາຣຓີຍນ຺ຕິ. ເອວໍ ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ສມ຺ໂມທນີຍໍ ສາຣຓີຍໍ ກຖໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເຍນຕ຺ເຖນ ອາຄໂຕ ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕຸກາໂມ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ເອກມນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໗໐) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ນິສິນ຺ໂນ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ຕຖາ ນິສີທີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ນິສີທີຕິ ອຸປາວິສິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ປຸຣິສາ ຄຣຸຏ຺ຐານິຍໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາສນກຸສລຕາຍ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ, ຕສ຺ມາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ກຖໍ ນິສິນ຺ໂນ ປນ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ? ຉ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຕິທູຣໍ, ອຈ຺ຈາສນ຺ນໍ, ອຸປຣິວາຕໍ, ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທສໍ, ອຕິສມ຺ມຸຂໍ, ອຕິປຈ຺ຉາຕິ. ອຕິທູເຣ ນິສິນ຺ໂນ ຫິ ສເຈ ກເຖຕຸກາໂມ ໂຫຕິ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ເທນ ກເຖຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ ນິສິນ຺ໂນ ສງ຺ຆຏ຺ຏນໍ ກໂຣຕິ. ອຸປຣິວາເຕ ນິສິນ຺ໂນ ສຣີຣຄນ຺ເຘນ ພາຘຕິ. ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທເສ ນິສິນ຺ໂນ ອຄາຣວໍ ປກາເສຕິ. ອຕິສມ຺ມຸຂາ ນິສິນ຺ໂນ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຈກ຺ຂຸນາ ຈກ຺ຂຸໍ ອາຫຈ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຕິປຈ຺ຉາ ນິສິນ຺ໂນ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ເອເຕ ຉ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນິສີທິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທີ’’ຕິ.

ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ເວຣຎ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ທກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອໂວຈາຕິ ອຠາສິ. ສຸຕໍ ເມຕນ຺ຕິ ສຸຕໍ ເມ ເອຕໍ, ເອຕໍ ມຍາ ສຸຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂຠ ໂຄຕມາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ເຕນ ອາລປຕິ.

ອິທານິ ຍໍ ເຕນ ສຸຕໍ – ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ນ ສມໂຓ ໂຄຕໂມຕິ ເອວມາທິມາຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ອນຸຕ຺ຕານປທວຓ຺ຓນາ – ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຕິ ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມເຓ. ຊິຓ຺ເຓຕິ ຊຊ຺ຊຣີຠູເຕ ຊຣາຍ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິຠາວໍ ອາປາທິເຕ. ວຸຑ຺ເຒຕິ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ວຸຑ຺ຒິມຣິຍາທປ຺ປຕ຺ເຕ. ມຫລ຺ລເກຕິ ຊາຕິມຫລ຺ລກຕາຍ ສມນ຺ນາຄເຕ, ຈິຣກາລປ຺ປສຸເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອທ຺ຘຄເຕຕິ ອທ຺ຘານໍ ຄເຕ, ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ ອຕີເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວໂຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ເຕຕິ ປຈ຺ຉິມວຍໍ ສມ຺ປຕ຺ເຕ, ປຈ຺ຉິມວໂຍ ນາມ ວສ຺ສສຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິໂມ ຕຕິຍຠາໂຄ.

ອປິຈ – ຊິຓ຺ເຓຕິ ໂປຣາເຓ, ຈິຣກາລປ຺ປວຕ຺ຕກຸລນ຺ວເຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຑ຺ເຒຕິ ສີລາຈາຣາທິຄຸຓວຸຑ຺ຒິຍຸຕ຺ເຕ. ມຫລ຺ລເກຕິ ວິຠວມຫຕ຺ຕຕາຍ ສມນ຺ນາຄເຕ ມຫທ຺ຘເນ ມຫາໂຠເຄ. ອທ຺ຘຄເຕຕິ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ເນ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ວຕຈຣິຍາທິມຣິຍາທໍ ອວີຕິກ຺ກມ຺ມ ຈຣມາເນ. ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ເຕຕິ ຊາຕິວຸຑ຺ຒຠາວໍ ອນ຺ຕິມວຍໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ເຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິທານິ ອຠິວາເທຕີຕິ ເອວມາທີນິ ‘‘ນ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນກາເຣນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເອວມຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພານິ – ‘‘ນ ວນ຺ທຕິ ວາ, ນາສນາ ວຸຏ຺ຐຫຕິ ວາ, ນາປິ ‘ອິຘ ໂຠນ຺ໂຕ ນິສີທນ຺ຕູ’ຕິ ເອວໍ ອາສເນນ ວາ ອຸປນິມນ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ວາ ສທ຺ໂທ ວິຠາວເນ ນາມ ອຕ຺ເຖ, ‘‘ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ເອວໍ ວຕ຺ວາ ອຖ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິວາທນາທີນິ ອກໂຣນ຺ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ຕຍິທໍ ໂຠ ໂຄຕມ ຕເຖວາ’’ຕິ. ຍໍ ຕໍ ມຍາ ສຸຕໍ – ຕໍ ຕເຖວ, ຕໍ ສວນຎ຺ຈ ເມ ທສ຺ສນຎ຺ຈ ສໍສນ຺ທຕິ ສເມຕິ, ອຕ຺ຖໂຕ ເອກີຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ‘‘ນ ຫິ ຠວໍ ໂຄຕໂມ…ເປ… ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕໍ ທິຏ຺ເຐນ ນິຄເມຕ຺ວາ ນິນ຺ທນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຕຍິທໍ ໂຠ ໂຄຕມ ນ ສມ຺ປນ຺ນເມວາ’’ຕິ ຕໍ ອຠິວາທນາທີນໍ ອກຣຓໍ ນ ຍຸຕ຺ຕເມວ.

ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ອຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນປຣວມ຺ຠນໂທສໍ ອນຸປຄມ຺ມ ກຣຸຓາສີຕລຫທເຍນ ຕໍ ອຎ຺ຎາຓໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ອາຫ – ‘‘ນາຫໍ ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ …ເປ… ມຸທ຺ຘາປິ ຕສ຺ສ ວິປເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ‘‘ອຫໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອປ຺ປຏິຫເຕນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກນ຺ໂຕປິ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ເອຕສ຺ມິໍ ສເທວກາທິເຠເທ ໂລເກ ນ ປສ຺ສາມິ, ຍມຫໍ ອຠິວາເທຍ຺ຍໍ ວາ ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍໍ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍໍ. ອນຈ຺ຉຣິຍໍ ວາ ເອຕໍ, ຍ຺ວາຫໍ ອຊ຺ຊ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ເອວຣູປໍ ນິປຈ຺ຈກາຣາຣຫໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນ ປສ຺ສາມິ. ອປິຈ ໂຂ ຍທາປາຫໍ ສມ຺ປຕິຊາໂຕວ ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸໂຂ ສຕ຺ຕປທວີຕິຫາເຣນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສກລໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ໂອໂລເກສິໍ; ຕທາປິ ເອຕສ຺ມິໍ ສເທວກາທິເຠເທ ໂລເກ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນ ປສ຺ສາມິ, ຍມຫໍ ອຠິວາເທຍ຺ຍໍ ວາ ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍໍ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍໍ. ອຖ ໂຂ ມໍ ໂສຬສກປ຺ປສຫສ຺ສາຍຸໂກ ຂີຓາສວມຫາພ຺ຣຫ຺ມາປິ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ໂລເກ ມຫາປຸຣິໂສ, ຕ຺ວໍ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອຄ຺ໂຄ ຈ ເຊຏ຺ໂຐ ຈ ເສຏ຺ໂຐ ຈ, ນຕ຺ຖິ ຕຍາ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ’’ຕິ ສຎ຺ຊາຕໂສມນສ຺ໂສ ປຕິນາເມສິ; ຕທາປິ ຈາຫໍ ອຕ຺ຕນາ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ອາສຠິໍ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣສິໍ – ‘‘ອຄ຺ໂຄຫມສ຺ມິ ໂລກສ຺ສ, ເຊຏ຺ໂຐຫມສ຺ມິ ໂລກສ຺ສ, ເສຏ຺ໂຐຫມສ຺ມິ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ. ເອວໍ ສມ຺ປຕິຊາຕສ຺ສປິ ມຍ຺ຫໍ ອຠິວາທນາທິຣໂຫ ປຸຄ຺ຄໂລ ນຕ຺ຖິ, ສ຺ວາຫໍ ອິທານິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ກໍ ອຠິວາເທຍ຺ຍໍ ວາ…ເປ… ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍໍ. ຕສ຺ມາ ຕ຺ວໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ມາ ຕຖາຄເຕ ເອວຣູປໍ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ປຕ຺ຖຍິຕ຺ຖ. ຍຎ຺ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຕຖາຄໂຕ ອຠິວາເທຍ຺ຍ ວາ…ເປ… ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍ, ມຸທ຺ຘາປິ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຣຕ຺ຕິປຣິໂຍສາເນ ປຣິປາກສິຖິລພນ຺ຘນໍ ວຓ຺ຏາ ປວຸຕ຺ຕຕາລຜລມິວ ຄີວໂຕ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສຫສາວ ຠູມິຍໍ ວິປເຕຍ຺ຍາຕິ.

໓. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ທຸປ຺ປຎ຺ຎຕາຍ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂລເກ ເຊຏ຺ຐຠາວໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ເກວລໍ ຕໍ ວຈນໍ ອສຫມາໂນ ອາຫ – ‘‘ອຣສຣູໂປ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິ. ອຍໍ ກິຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍໍ ໂລເກ ອຠິວາທນປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານອຎ຺ຊລິກມ຺ມສາມີຈິກມ຺ມໍ ‘‘ສາມຄ຺ຄິຣໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຣສຣູໂປ ຠວໍ ໂຄຕໂມ, ອຣສຊາຕິໂກ ອຣສສຠາໂວຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ຈິຕ຺ຕມຸທຸຠາວຊນນຕ຺ຖໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາວໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕນິ ສນ຺ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຂ຺ເວສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ປຣິຍາໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາໂຍຕິ ກາຣຓໍ; ອຍຎ຺ຫິ ປຣິຍາຍສທ຺ໂທ ເທສນາ-ວາຣ-ກາຣເຓສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ມຘຸປິຓ຺ຑິກປຣິຍາໂຍຕ຺ເວວ ນໍ ຘາເຣຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໕) ຫິ ເອສ ເທສນາຍໍ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ອຊ຺ຊ ປຣິຍາໂຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໘) ວາເຣ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຎ຺ຎໍ ປຣິຍາຍໍ ອາຈິກ຺ຂຕຸ, ຍຖາຍໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອຎ຺ຎາຍ ສຓ຺ຐເຫຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໖໔) ກາຣເຓ. ສ຺ວາຍມິຘ ກາຣເຓ ວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເອຕໍ ກາຣຓໍ; ເຍນ ກາຣເຓນ ມໍ ‘‘ອຣສຣູໂປ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ວທມາໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສມ຺ມາ ວເທຍ຺ຍ, ອວິຕຖວາທີຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ກຕໂມ ປນ ໂສຕິ? ເຍ ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ຣູປຣສາ…ເປ… ໂຜຏ຺ຐພ຺ພຣສາ ເຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຫີນາຕິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ເຍ ເຕ ຊາຕິວເສນ ວາ ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ວາ ເສຏ຺ຐສມ຺ມຕານມ຺ປິ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ຣູປາຣມ຺ມຓາທີນິ ອສ຺ສາເທນ຺ຕານໍ ອຠິນນ຺ທນ຺ຕານໍ ຣຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ກາມສຸຂສ຺ສາທສງ຺ຂາຕາ ຣູປຣສສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພຣສາ, ເຍ ອິມໍ ໂລກໍ ຄີວາຍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ວິຍ ອາວິຎ຺ຉນ຺ຕິ, ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓາທິສາມຄ຺ຄິຍຎ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ສາມຄ຺ຄິຣສາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຫີນາຕິ. ມຍ຺ຫໍ ປຫີນາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພປິ ມມາກາເຣນ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ເທສນາວິລາໂສ ວາ ເອສ ຠຄວໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ປຫີນາຕິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ວິຄຕາ ຊຫິຕາ ວາ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ກຣເຓ ສາມິວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄສຕ຺ເຖນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາມຍໍ ມູລເມເຕສນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ. ຕາລວຕ຺ຖຸ ວິຍ ເນສໍ ວຕ຺ຖຸ ກຕນ຺ຕິ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ. ຍຖາ ຫິ ຕາລຣຸກ຺ຂໍ ສມູລໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ເຕ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ກເຕ ນ ປຸນ ຕສ຺ສ ຕາລສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຍຕິ; ເອວໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສຕ຺ເຖນ ສມູເລ ຣູປາທິຣເສ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ເຕສໍ ປຸພ຺ເພ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຠາເວນ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ກເຕ ສພ຺ເພປິ ເຕ ‘‘ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອວິຣູຬ຺ຫິຘມ຺ມຕ຺ຕາ ວາ ມຕ຺ຖກຈ຺ຉິນ຺ນຕາໂລ ວິຍ ກຕາຕິ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເອວໍ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຠາວໍກຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຖາ ເນສໍ ປຈ຺ຉາຠາໂວ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກຕາ ໂຫນ຺ຕິ; ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ອນຠາວໍກຕາ’’ຕິ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ປທຈ຺ເຉໂທ – ອນຸອຠາວໍ ກຕາ ອນຠາວໍກຕາຕິ. ‘‘ອນຠາວໍ ຄຕາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສ ອນຸອຠາວໍ ຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ປທຈ຺ເຉໂທ ອນຸອຠາວໍ ຄຕາ ອນຠາວໍ ຄຕາຕິ, ຍຖາ ອນຸອຈ຺ຉຣິຍາ ອນຈ຺ຉຣິຍາຕິ. ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາຕິ ອນາຄເຕ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຠາວາ. ເຍ ຫິ ອຠາວໍ ຄຕາ, ເຕ ປຸນ ກຖໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ? ເຕນາຫ – ‘‘ອນຠາວໍ ຄຕາ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ’’ຕິ.

ອຍໍ ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ປຣິຍາໂຍຕິ ອິທໍ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ກາຣຓໍ ເຍນ ມໍ ສມ຺ມາ ວທມາໂນ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ອຣສຣູໂປ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ. ໂນ ຈ ໂຂ ຍໍ ຕ຺ວໍ ສນ຺ຘາຍ ວເທສີຕິ ຍຎ຺ຈ ໂຂ ຕ຺ວໍ ສນ຺ຘາຍ ວເທສິ, ໂສ ປຣິຍາໂຍ ນ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອວມາຫ? ນນຸ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວຸຕ຺ໂຕ ສາມຄ຺ຄິຣໂສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມານຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ໂຫຕີຕິ. ວຸຈ຺ຈເຕ, ນ ໂຫຕິ. ໂຍ ຫິ ຕໍ ສາມຄ຺ຄິຣສໍ ກາຕຸໍ ຠພ຺ໂພ ຫຸຕ຺ວາ ນ ກໂຣຕິ, ໂສ ຕທຠາເວນ ອຣສຣູໂປຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ. ຠຄວາ ປນ ອຠພ຺ໂພວ ເອຕໍ ກາຕຸໍ, ເຕນສ຺ສ ກຣເຓ ອຠພ຺ພຕໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ ຍໍ ຕ຺ວໍ ສນ຺ຘາຍ ວເທສີ’’ຕິ. ຍໍ ປຣິຍາຍໍ ສນ຺ຘາຍ ຕ຺ວໍ ມໍ ‘‘ອຣສຣູໂປ’’ຕິ ວເທສິ, ໂສ ອມ຺ເຫສຸ ເນວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ.

໔. ເອວໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຕ຺ຕນາ ອຘິປ຺ເປຕໍ ອຣສຣູປຕໍ ອາໂຣເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອຖາປຣໍ ນິພ຺ໂຠໂຄ ຠວໍ ໂຄຕໂມຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພປຣິຍາເຍສຸ ເຈຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍຊນກ຺ກມໍ ວິທິຕ຺ວາ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕມຕ຺ຕໍ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕເມວ ວໂຍວຸຑ຺ຒານໍ ອຠິວາທນກມ຺ມາທິໍ ໂລເກ ສາມຄ຺ຄິປຣິໂຠໂຄຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຕທຠາເວນ ຠຄວນ຺ຕໍ ນິພ຺ໂຠໂຄຕິ ອາຫ. ຠຄວາ ປນ ຍ຺ວາຍໍ ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠໂຄ ຕທຠາວໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ.

໕. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຍໍ ໂລເກ ວໂຍວຸຑ຺ຒານໍ ອຠິວາທນາທິກຸລສມຸທາຈາຣກມ຺ມໍ ໂລກິຍາ ກໂຣນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອກິຣິຍໍ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອກິຣິຍວາໂທຕິ ອາຫ. ຠຄວາ ປນ, ຍສ຺ມາ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ອກິຣິຍໍ ວທຕິ ຕສ຺ມາ, ຕໍ ອກິຣິຍວາທໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ປາຓາຕິປາຕ-ອທິນ຺ນາທານ-ມິຈ຺ຉາຈາຣເຈຕນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ມຸສາວາທ-ປິສຸຓວາຈາ-ຜຣຸສວາຈາ-ສມ຺ຜປ຺ປລາປເຈຕນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ອຠິຊ຺ຌາພ຺ຍາປາທມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ຘມ຺ເມ, ອວເສສາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ‘‘ອເນກວິຫິຕາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໖. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕເມວ ອຠິວາທນາທິກມ຺ມໍ ຠຄວຕິ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ອິມໍ ‘‘ອາຄມ຺ມ ອຍໍ ໂລກຕນ຺ຕິ ໂລກປເວຓີ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທຕິ ອາຫ. ຠຄວາ ປນ ຍສ຺ມາ ອຏ຺ຐສຸ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄສ຺ສ ທ຺ວີສຸ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານກໂທສສ຺ສ ຈ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວທຕິ. ສພ຺ພາກຸສລສມ຺ຠວສ຺ສ ປນ ນິຣວເສສສ຺ສ ໂມຫສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວທຕິ. ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ຕໂຍ, ອວເສສານໍ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖານຸຣູປໍ ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວທຕິ; ຕສ຺ມາ ຕໍ ອຸຈ຺ເຉທວາທໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ.

໗. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ‘‘ຊິຄຸຈ຺ຉຕິ ມຎ຺ເຎ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ອິທໍ ວໂຍວຸຑ຺ຒານໍ ອຠິວາທນາທິກຸລສມຸທາຈາຣກມ຺ມໍ, ເຕນ ຕໍ ນ ກໂຣຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ເຊຄຸຈ຺ຉີຕິ ອາຫ. ຠຄວາ ປນ ຍສ຺ມາ ຊິຄຸຈ຺ຉຕິ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີຫິ; ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຎ຺ຈ ຕິວິຘໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ຍຎ຺ຈ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ຍຎ຺ຈ ຕິວິຘໍ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ຍາ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ຕານິ ທຸຈ຺ຈຣິຕານິ ອວເສສານໍ ລາມກຏ຺ເຐນ ປາປການໍ ອໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິ ສມາປຊ຺ຊນາ ສມງ຺ຄິຠາໂວ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຄູຖໍ ວິຍ ມຓ຺ຑນກຊາຕິໂຍ ປຸຣິໂສ ຊິຄຸຈ຺ຉຕິ ຫິຣີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເຊຄຸຈ຺ຉິຕໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກາຍທຸຈ຺ຈຣິເຕນາ’’ຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໘. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕເມວ ອຠິວາທນາທິກມ຺ມໍ ຠຄວຕິ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ອິມໍ ໂລກເຊຏ຺ຐກກມ຺ມໍ ວິເນຕິ ວິນາເສຕິ, ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ເອຕໍ ສາມີຈິກມ຺ມໍ ນ ກໂຣຕິ ຕສ຺ມາ ອຍໍ ວິເນຕພ຺ໂພ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ເວນຍິໂກຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທຕ຺ໂຖ – ວິນຍຕີຕິ ວິນໂຍ, ວິນາເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິນໂຍ ເອວ ເວນຍິໂກ, ວິນຍໍ ວາ ອຣຫຕີຕິ ເວນຍິໂກ, ນິຄ຺ຄຫໍ ອຣຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຠຄວາ ປນ, ຍສ຺ມາ ຣາຄາທີນໍ ວິນຍາຍ ວູປສມາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຕສ຺ມາ ເວນຍິໂກ ໂຫຕິ. ອຍເມວ ເຈຕ຺ຖ ປທຕ຺ໂຖ – ວິນຍາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ເວນຍິໂກ. ວິຈິຕ຺ຣາ ຫິ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕິ! ສ຺ວາຍໍ ຕໍ ເວນຍິກຠາວໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ.

໙. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຍສ຺ມາ ອຠິວາທນາທີນິ ສາມີຈິກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕາ ວໂຍວຸຑ຺ເຒ ໂຕເສນ຺ຕິ ຫາເສນ຺ຕິ, ອກໂຣນ຺ຕາ ປນ ຕາເປນ຺ຕິ ວິເຫເສນ຺ຕິ ໂທມນສ຺ສໍ ເນສໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ຠຄວາ ຈ ຕານິ ນ ກໂຣຕິ; ຕສ຺ມາ ‘‘ອຍໍ ວໂຍວຸຑ຺ເຒ ຕປຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ສປ຺ປຸຣິສາຈາຣວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ວາ ‘‘ກປຓປຸຣິໂສ ອຍ’’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ຕປສ຺ສີຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທຕ຺ໂຖ – ຕປຕີຕິ ຕໂປ, ໂຣເສຕິ ວິເຫເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ສາມີຈິກມ຺ມາກຣຓສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ຕໂປ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຕປສ຺ສີ. ທຸຕິເຍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ອວິຈາເຣຕ຺ວາ ໂລເກ ກປຓປຸຣິໂສ ‘‘ຕປສ຺ສີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຄວາ ປນ ເຍ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ໂລກໍ ຕປນໂຕ ຕປນີຍາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ຍສ຺ມາ ຕປສ຺ສີຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕປສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທຕ຺ໂຖ – ຕປນ຺ຕີຕິ ຕປາ, ອກຸສລຘມ຺ມານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ – ‘‘ອິຘ ຕປ຺ປຕິ ເປຈ຺ຈ ຕປ຺ປຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ເຕ ຕເປ ອສ຺ສິ ນິຣສ຺ສິ ປຫາສິ ວິທ຺ຘໍເສສີຕິ ຕປສ຺ສີ.

໑໐. ປຸນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕໍ ອຠິວາທນາທິກມ຺ມໍ ເທວໂລກຄພ຺ຠສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເທວໂລກປຏິສນ຺ຘິປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຠຄວຕິ ຈສ຺ສ ອຠາວໍ ທິສ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຄພ຺ໂຠຕິ ອາຫ. ໂກຘວເສນ ວາ ຠຄວໂຕ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫເຓ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕປິ ເອວມາຫ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທຕ຺ໂຖ – ຄພ຺ຠໂຕ ອປຄໂຕຕິ ອປຄພ຺ໂຠ, ອຠພ຺ໂພ ເທວໂລກູປປຕ຺ຕິໍ ປາປຸຓິຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຫີໂນ ວາ ຄພ຺ໂຠ ອສ຺ສາຕິ ອປຄພ຺ໂຠ, ເທວໂລກຄພ຺ຠປຣິພາຫິຣຕ຺ຕາ ອາຍຕິໍ ຫີນຄພ຺ຠປຏິລາຠຠາຄີຕິ, ຫີໂນ ວາສ຺ສ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ຄພ຺ຠວາໂສ ອໂຫສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠຄວໂຕ ປນ ຍສ຺ມາ ອາຍຕິໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ ອປຄຕາ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕໍ ອປຄພ຺ຠຕໍ ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອປຣມ຺ປິ ປຣິຍາຍໍ ອນຸຊານາຕິ. ຕຕ຺ຣ ຈ ຍສ຺ສ ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ອາຍຕິໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ປຫີນາຕິ ເອເຕສໍ ປທານໍ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອນາຄເຕ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ, ປຸນພ຺ຠເວ ຈ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ມຄ຺ເຄນ ວິຫຕກາຣຓຕ຺ຕາ ປຫີນາຕິ. ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຊລາພຸຊໂຍນິ ຄຫິຕາ. ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຄ຺ຄຫເຓນ ອິຕຣາ ຕິສ຺ໂສປິ.

ອປິຈ ຄພ຺ຠສ຺ສ ເສຍ຺ຍາ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ, ປຸນພ຺ຠໂວ ເອວ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍຖາ ຈ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ນ ວິຎ຺ຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎາ ຐິຕິ ອຕ຺ຖິ, ເອວມິຘາປິ ນ ຄພ຺ຠໂຕ ອຎ຺ຎາ ເສຍ຺ຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຈ ນາມ ຍສ຺ມາ ປຸນພ຺ຠວຠູຕາປິ ອປຸນພ຺ຠວຠູຕາປິ ອຕ຺ຖິ, ອິຘ ຈ ປຸນພ຺ຠວຠູຕາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຸນພ຺ຠໂວ ເອວ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ.

໑໑. ເອວໍ ອາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຣສຣູປຕາທີຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕມ຺ປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຕຖາຄໂຕ ອນຸກມ຺ປາຍ ສີຕເລເນວ ຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຍໍ ຘມ຺ມຘາຕຸໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ຘມ຺ມຘາຕຸຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິຄຕວລາຫເກ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ສມພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍ ສຣທກາເລ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຫທຍນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ຕານິເຍວ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູນິ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ອຎ຺ຎຖາ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ປຸນປິ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣໍ ອຏ຺ຐຫິ ໂລກຘມ຺ເມຫິ ອກມ຺ປິຍຠາເວນ ປຏິລທ຺ຘໍ, ຕາທິຄຸຓລກ຺ຂຓໍ ປຖວີສມຈິຕ຺ຕຕໍ ອກຸປ຺ປຘມ຺ມຕຎ຺ຈ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເກວລໍ ປລິຕສິຣຂຓ຺ຑທນ຺ຕວລິຕ຺ຕຈຕາທີຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຠາວໍ ສຎ຺ຊານາຕິ, ໂນ ຈ ໂຂ ຊານາຕິ ອຕ຺ຕານໍ ຊາຕິຍາ ອນຸຄຕໍ ຊຣາຍ ອນຸສຏໍ ພ຺ຍາຘິນາ ອຠິຠູຕໍ ມຣເຓນ ອພ຺ຠາຫຕໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸຠູຕໍ ອຊ຺ຊ ມຣິຕ຺ວາ ປຸນ ສ຺ເວວ ອຸຕ຺ຕານສຍນທາຣກຠາວຄມນີຍໍ. ມຫນ຺ເຕນ ໂຂ ປນ ອຸສ຺ສາເຫນ ມມ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄໂຕ, ຕທສ຺ສ ອາຄມນໍ ສາຕ຺ຖກໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ອຕ຺ຕໂນ ອປ຺ປຏິສມໍ ປຸເຣຊາຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິອາທິນາ ນເຍນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ວຑ຺ເຒສິ.