໑. ສຫສ຺ສຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໐໗. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ຣາຊກາຣາເມຕິ ຣຎ຺ຎາ ກາຣິຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ລທ຺ຘນາເມ ອາຣາເມ, ຕໍ ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິໂກສເລນ ກຕໍ. ປຐມໂພຘິຍໍ ກິຣ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ຕໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ທິສ຺ວາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ – ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ໂຕ, ນ ໂຂ ປເນສ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ສີລໍ ວາ ສມາຘິໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ເອວໍ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ໂຕ. ຠູມິສີສໍ ປນ ເຕນ ຄຫິຕໍ, ສເຈ ມຍມ຺ປິ ເຊຕວນສມີເປ ອາຣາມໍ ກາຣາເປຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາມ, ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປຕ຺ຕາ ຠເວຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐາເກ ສມາທເປຕ຺ວາ ສຕສຫສ຺ສມຕ຺ເຕ ກຫາປເຓ ລຠິຕ຺ວາ ເຕ ອາທາຍ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມໍສຸ. ຣາຊາ ‘‘ກິໍ ເອຕ’’ນ຺ຕິ? ປຸຈ຺ຉິ. ມຍໍ ເຊຕວນສມີເປ ຕິຕ຺ຖິຍາຣາມໍ ກໂຣມ, ສເຈ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ວາ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວກາ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວາເຣສ຺ສນ຺ຕິ, ວາເຣຕຸໍ ມາ ອທຕ຺ຖາຕິ ລຎ຺ຊໍ ອທໍສຸ. ຣາຊາ ລຎ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ ກາເຣຖາ’’ຕິ ອາຫ.

ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐາເກຫິ ທພ຺ພສມ຺ຠາເຣ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ, ຖມ຺ຠຸສ຺ສາປນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕາ, ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທາ ມຫາສທ຺ທາ ເອກໂກລາຫລໍ ອກໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ຄນ຺ຘກຸຏິໂຕ ນິກ຺ຂມ຺ມ ປມຸເຂ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເກ ປນ ເຕ, ອານນ຺ທ, ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທາ ມຫາສທ຺ທາ ເກວຏ຺ຏາ ມຎ຺ເຎ ມຈ຺ຉວິໂລເປ’’ຕິ?, ປຸຈ຺ຉິ. ຕິຕ຺ຖິຍາ, ຠນ຺ເຕ, ເຊຕວນສມີເປ ຕິຕ຺ຖິຍາຣາມໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ. ອານນ຺ທ, ອິເມ ສາສເນນ ປຏິວິຣຸທ຺ຘາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຜາສຸວິຫາຣໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ວາຣາເປຫີຕິ.

ເຖໂຣ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊທ຺ວາເຣ ອຏ຺ຐາສິ. ຣຎ຺ໂຎ ‘‘ເຖຣາ, ເທວ, ອາຄຕາ’’ຕິ ນິເວທຍິໍສຸ. ຣາຊາ ລຎ຺ຊສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນ ນິກ຺ຂມິ. ເຖຣາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣຈຍິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນ ເປເສສິ. ຣາຊາ ເຕສມ຺ປິ ທສ຺ສນໍ ນ ອທາສິ. ເຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣຈຍິໍສຸ ‘‘ນ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ຕງ຺ຂຓໍເຍວ ພ຺ຍາກາສິ – ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຣຊ຺ເຊ ຐຕ຺ວາ ກາລໍ ກາຕຸໍ ນ ລຠິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ທຸຕິຍທິວເສ ຈ ສາມໍເຍວ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວາໂຣ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊທ຺ວາເຣ ອຏ຺ຐາສິ. ຣາຊາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ, ນິເວສນໍ ປເວເສຕ຺ວາ, ສາຣປລ຺ລງ຺ເກ ນິສີທາເປຕ຺ວາ, ຍາຄຸຂຊ຺ຊກໍ ອທາສິ. ສຕ຺ຖາ ປຣິຠຸຕ຺ຕຍາຄຸຂາທນີໂຍ ‘‘ຍາວ ຠຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐາຕິ, ຕາວ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ນິສີທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນໍ ຣາຊານໍ ‘‘ຕຍາ, ມຫາຣາຊ, ອິທໍ ນາມ ກຕ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ, ‘‘ກາຣເຓເນວ ນໍ ສຎ຺ຎາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ອິທໍ ອຕີຕກາຣຓໍ ອາຫຣິ – ມຫາຣາຊ, ປພ຺ພຊິເຕ ນາມ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຍຸຊ຺ຌາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອຕີເຕປິ ອິສໂຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຍຸຊ຺ຌາເປຕ຺ວາ ສຫ ຣຏ຺ເຐນ ຣາຊາ ສມຸທ຺ທໍ ປວິຏ຺ໂຐຕິ. ກທາ ຠຄວາຕິ?

ອຕີເຕ, ມຫາຣາຊ, ຠຣຸຣຏ຺ເຐ ຠຣຸຣາຊາ ນາມ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕິ. ປຎ຺ຈສຕາ ປຎ຺ຈສຕາ ທ຺ເວ ອິສິຄຓາ ປພ຺ພຕປາທໂຕ ໂລຓມ຺ພິລເສວນຕ຺ຖາຍ ຠຣຸນຄຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນຄຣສ຺ສ ອວິທູເຣ ທ຺ເວ ຣຸກ຺ຂາ ອຕ຺ຖິ, ປຐມໍ ອາຄໂຕ ອິສິຄໂຓ ເອກສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມູເລ ນິສີທິ, ປຈ຺ຉາຄໂຕປິ ເອກສ຺ສາຕິ. ເຕ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ປພ຺ພຕປາທໍ ເອວ ອຄມໍສຸ. ເຕ ປຸນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸກ຺ຂມູເລເຍວ ນິສີທນ຺ຕິ. ອທ຺ຘາເນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ເອໂກ ຣຸກ຺ໂຂ ສຸກ຺ຂິ, ຕສ຺ມິໍ ສຸກ຺ເຂ ອາຄຕາ ຕາປສາ ‘‘ອຍໍ ຣຸກ຺ໂຂ ມຫາ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ເຕສມ຺ປິ ປໂຫສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິຕເຣສໍ ຣຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ເອກປເທເສ ນິສີທິໍສຸ. ເຕ ປຈ຺ຉາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ອປວິສິຕ຺ວາ ພຫິ ຐິຕາວ ‘‘ກສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ເອຕ຺ຖ ນິສີທຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອາຈຣິຍາ ອມ຺ຫາກໍ ຣຸກ຺ໂຂ ສຸກ຺ໂຂ, ອຍໍ ຣຸກ຺ໂຂ ມຫາ, ຕຸມ຺ເຫປິ ປວິສຖ, ຕຸມ຺ຫາກມ຺ປິ ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ປໂຫສ຺ສຕີຕິ. ເຕ ‘‘ນ ມຍໍ ປວິສາມ, ນິກ຺ຂມຖ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ກຖໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ‘‘ນ ຕຸມ຺ເຫ ອຕ຺ຕໂນວ ມເນນ ນິກ຺ຂມິສ຺ສຖາ’’ຕິ ຫຕ຺ຖາທີສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ກຑ຺ຒິໍສຸ. ເຕ ‘‘ໂຫຕຸ ສິກ຺ຂາເປສ຺ສາມ ເນ’’ຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ໂສວຓ຺ຓມຍານິ ທ຺ເວ ຈກ຺ການິ ຣຊຕມຍຎ຺ຈ ອກ຺ຂໍ ມາເປຕ຺ວາ ປວຏ຺ເຏນ຺ຕາ ຣາຊທ຺ວາຣໍ ອຄມິໍສຸ. ຣຎ຺ໂຎ ‘‘ເອວຣູປໍ, ເທວ, ຕາປສາ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕາ’’ຕິ ນິເວທຍິໍສຸ. ຣາຊາ ຕຸຏ຺ໂຐ ‘‘ປກ຺ໂກສຖາ’’ຕິ ເຕ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ‘‘ມຫາກມ຺ມໍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ກຕໍ, ອຕ຺ຖິ ໂວ ກິຎ຺ຈິ ມຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອາມ, ມຫາຣາຊ, ອມ຺ຫາກໍ ນິສິນ຺ນຏ຺ຐານໍ ເອກຣຸກ຺ຂມູລໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອິສີຫິ ຄຫິຕໍ, ຕໍ ໂນ ທາເປຫີຕິ. ຣາຊາ ປຸຣິເສ ເປເສຕ຺ວາ ຕາປເສ ນິກ຺ກຑ຺ຒາເປສິ.

ເຕ ພຫິ ຐິຕາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ທຕ຺ວາ ລຠິໍສູ’’ຕິ ໂອໂລກຍມານາ ‘‘ອິທໍ ນາມາ’’ຕິ ທິສ຺ວາ ‘‘ມຍມ຺ປິ ລຎ຺ຊໍ ທຕ຺ວາ ປຸນ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ຣຖປຎ຺ຊຣໍ ມາເປຕ຺ວາ ອາທາຍ ອຄມໍສຸ. ຣາຊາ ທິສ຺ວາ ຕຸຏ຺ໂຐ – ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ?, ອາຫ. ມຫາຣາຊ ອມ຺ຫາກໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ອຎ຺ໂຎ ອິສິຄໂຓ ນິສິນ຺ໂນ, ຕໍ ໂນ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ທາເປຫີຕິ. ຣາຊາ ປຸຣິເສ ເປເສຕ຺ວາ ເຕ ນິກ຺ກຑ຺ຒາເປສິ. ຕາປສາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ກລຫໍ ກຕ຺ວາ, ‘‘ອນນຸຈ຺ຉວິກໍ ອມ຺ເຫຫິ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວິປ຺ປຏິສາຣິໂນ ຫຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຕປາທເມວ ອຄມໍສຸ. ຕໂຕ ເທວຕາ ‘‘ອຍໍ ຣາຊາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອິສິຄຓານໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ລຎ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ກລຫໍ ກາຣາເປສີ’’ຕິ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ອຸພ຺ພຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ວິຊິຕໍ ໂຍຊນສຫສ຺ສມຕ຺ຕຏ຺ຐານໍ ສມຸທ຺ທເມວ ອກໍສູຕິ.

‘‘ອິສີນມນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ, ຠຣຸຣາຊາຕິ ເມ ສຸຕໍ;

ອຸຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສຫ ຣຏ຺ເຐຫິ, ສ ຣາຊາ ວິຠວງ຺ຄໂຕ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໑໒໕) –

ເອວໍ ຠຄວຕາ ອິມສ຺ມິໍ ອຕີເຕ ທສ຺ສິເຕ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘານໍ ນາມ ກຖາ ໂອກປ຺ປນິຍາ ໂຫຕິ, ‘‘ຕສ຺ມາ ຣາຊາ ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາ ມຍາ ອກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠເຓ, ຕິຕ຺ຖິເຍ ນິກ຺ກຑ຺ຒຖາ’’ຕິ ນິກ຺ກຑ຺ຒາເປຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ມຍາ ກາຣິໂຕ ວິຫາໂຣ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ວິຫາຣໍ ກາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ເຕສໍ ທພ຺ພສມ຺ຠາເຣປິ ອທຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ກາເຣສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ.