໑. ອິຕ຺ຖິວິມານໍ

໑. ປີຐວຄ຺ໂຄ

໑. ປຐມປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ

ຕຕ຺ຖ ປຐມວຕ຺ຖຸສ຺ສ ອຍໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ – ຠຄວຕິ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣນ຺ເຕ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິນາ ໂກສເລນ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫໍ ອສທິສທາເນ ປວຕ຺ຕິເຕ ຕທນຸຣູເປນ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ມຫາເສຏ຺ຐິນາ ຕໂຍ ທິວເສ, ຕຖາ ວິສາຂາຍ ມຫາອຸປາສິກາຍ ມຫາທາເນ ທິນ຺ເນ ອສທິສທານສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ປາກຏາ ອໂຫສິ. ອຖ ມຫາຊໂນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສິ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອວໍ ອຸຬາຣວິຠວປຣິຈ຺ຈາເຄເນວ ທານໍ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຸທາຫຸ ອຕ຺ຕໂນ ວິຠວານຸຣູປປຣິຈ຺ຈາເຄນາປີ’’ຕິ. ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຠຄວາ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິຍາວ ທານໍ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຈິຕ຺ຕປສາທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ, ຕສ຺ມາ ກຸຓ຺ຑກມຸຏ຺ຐິມຕ຺ຕມ຺ປິ ປິໂລຕິກາມຕ຺ຕມ຺ປິ ຕິຓປຓ຺ຓສນ຺ຖາຣມຕ຺ຕມ຺ປິ ປູຕິມຸຕ຺ຕຫຣີຕກມຕ຺ຕມ຺ປິ ວິປ຺ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຸຄ຺ຄເລ ປຕິຏ຺ຐາປິຕໍ, ຕມ຺ປິ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ ຠວິສ຺ສຕິ ມຫາຊຸຕິກໍ ມຫາວິປ຺ຜາຣ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສກ຺ເກນ ເທວານມິນ຺ເທນ –

‘‘ນຕ຺ຖິ ຈິຕ຺ເຕ ປສນ຺ນມ຺ຫິ, ອປ຺ປິກາ ນາມ ທກ຺ຂິຓາ;

ຕຖາຄເຕ ວາ ສມ຺ພຸທ຺ເຘ, ອຖ ວາ ຕສ຺ສ ສາວເກ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໐໔);

ສາ ປເນສາ ກຖາ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ວິຕ຺ຖາຣິກາ ອໂຫສິ. ມນຸສ຺ສາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓກປຓທ຺ຘິກວຓິພ຺ພກຍາຈການໍ ຍຖາວິຠວໍ ທານານິ ເທນ຺ຕິ, ເຄຫງ຺ຄເຓ ປານີຍໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ຕິ, ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກສຸ ອາສນານິ ຐເປນ຺ຕິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປິຓ຺ຑປາຕຈາຣິໂກ ເຖໂຣ ປາສາທິເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕນ ອາໂລກິເຕນ ວິໂລກິເຕນ ສມິຎ຺ຊິເຕນ ປສາຣິເຕນ ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂຸ ອິຣິຍາປຖສມ຺ປນ຺ໂນ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ອຸປກຏ຺ເຐ ກາເລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ເຄຫໍ ສມ຺ປາປຸຓິ. ຕຕ຺ເຖກາ ກຸລຘີຕາ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ ເຖຣໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ສຎ຺ຊາຕຄາຣວພຫຸມານາ ອຸຬາຣປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ເຄຫໍ ປເວເສຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປີຐໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ປີຕກໍ ມຏ຺ຐວຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອທາສິ. ອຖ ເຖເຣ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນ ‘‘ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ຍຖາວິຠວໍ ອາຫາເຣນ ປຣິວິສິ, ພີຊນິຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ພີຊິ. ໂສ ເຖໂຣ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ໂຈ ອາສນທານໂຠຊນທານາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກເຖຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ສາ ອິຕ຺ຖີ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ທານໍ ຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມກຖໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕີ ປີຕິຍາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຜຸຏ຺ຐສຣີຣາ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ປີຐມ຺ປິ ເຖຣສ຺ສ ອທາສິ.

ຕໂຕ ອປເຣນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕເຣນ ໂຣເຄນ ຜຸຏ຺ຐາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕາວຕິໍສຠວເນ ທ຺ວາທສໂຍຊນິເກ ກນກວິມາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ອຈ຺ຉຣາສຫສ຺ສໍ ຈສ຺ສາ ປຣິວາໂຣ ອໂຫສິ, ປີຐທານານຸຠາເວນ ຈສ຺ສາ ໂຍຊນິໂກ ກນກປລ຺ລງ຺ໂກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອາກາສຈາຣີ ສີຆຊໂວ ອຸປຣິ ກູຏາຄາຣສຓ຺ຐາໂນ, ເຕນ ຕໍ ‘‘ປີຐວິມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ວຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂຕໍ ວິຠາເວນ຺ຕໍ ສຸວຓ຺ຓມຍໍ ອໂຫສິ, ປີຕິເວຄສ຺ສ ພລວຠາເວນ ສີຆຊວໍ, ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຣຸຈິວເສນ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ຍຖາຣຸຈິຄາມີ, ປສາທສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸຬາຣຕາຍ ສພ຺ພໂສວ ປາສາທິກໍ ໂສຠາຕິສຍຍຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອໂຫສິ.

ອເຖກສ຺ມິໍ ອຸສ຺ສວທິວເສ ເທວຕາສຸ ຍຖາສກໍ ທິພ຺ພານຸຠາເວນ ອຸຍ຺ຍານກີຬນຕ຺ຖໍ ນນ຺ທນວນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີສຸ ສາ ເທວຕາ ທິພ຺ພວຕ຺ຖນິວຕ຺ຖາ ທິພ຺ພາຠຣຓວິຠູສິຕາ ອຈ຺ຉຣາສຫສ຺ສປຣິວາຣາ ສກຠວນາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຕໍ ປີຐວິມານໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ມຫຕິຍາ ເທວິທ຺ຘິຍາ ມຫນ຺ເຕນ ສິຣິໂສຠຄ຺ເຄນ ສມນ຺ຕໂຕ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ໂອຠາເສນ຺ຕີ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເທວຈາຣິກໍ ຈຣນ຺ໂຕ ຕາວຕິໍສຠວນໍ ອຸປຄໂຕ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ອວິທູເຣ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສສິ. ອຖ ສາ ເທວຕາ ຕໍ ທິສ຺ວາ ສມຸປ຺ປນ຺ນພລວປສາທຄາຣວາ ສຫສາ ປລ຺ລງ຺ກໂຕ ໂອຣຸຍ຺ຫ ເຖຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ທສນຂສໂມຘານສມຸຊ຺ຊລໍ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ນມສ຺ສມານາ ອຏ຺ຐາສິ. ເຖໂຣ ກິຎ຺ຈາປິ ຕາຍ ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ສຕ຺ເຕຫິ ຍຖູປຈິຕໍ ກຸສລາກຸສລໍ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາຓານຸຠາເວນ ຫຕ຺ຖຕເລ ຐປິຕອາມລກໍ ວິຍ ປຎ຺ຎາພລເຠເທນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ຍສ຺ມາ ເທວຕານໍ ອຸປປຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ກຸໂຕ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ຈວິຕ຺ວາ ອິຘູປປນ຺ນາ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ກຸສລກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອິມໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຏິລຠາມີ’’ຕິ ອຕີຕຠວໍ ຍຖູປຈິຕຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຘມ຺ມຕາສິທ຺ຘາ ອຸປຘາຣຓາ, ຕສ຺ສາ ຈ ຍາຖາວໂຕ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາຍ ເທວຕາຍ ກຕກມ຺ມໍ ກຖາເປຕ຺ວາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ກມ຺ມຜລໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກາຕຸກາໂມ –

໑. ‘‘ປີຐໍ ເຕ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ອຸຬາຣໍ, ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ;

ອລງ຺ກເຕ ມລ຺ຍຘເຣ ສຸວຕ຺ເຖ, ໂອຠາສສິ ວິຊ຺ຊຸຣິວພ຺ຠ ກູຏໍ.

໒. ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເຕ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໓. ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ ເທວິ ມຫານຸຠາເວ,

ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເກນາສິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ,

ວຓ຺ໂຓ ຈ ເຕ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ. ອາຫ –

໔. ‘‘ສາ ເທວຕາ ອຕ຺ຕມນາ, ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ ປຸຈ຺ຉິຕາ;

ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ ວິຍາກາສິ, ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລໍ’’.

໕. ‘‘ອຫໍ ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ, ອພ຺ຠາຄຕານາສນກໍ ອທາສິໍ;

ອຠິວາທຍິໍ ອຎ຺ຊລິກໍ ອກາສິໍ, ຍຖານຸຠາວຎ຺ຈ ອທາສິ ທານໍ.

໖. ‘‘ເຕນ ເມຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເຕນ ເມ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເມ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໗. ‘‘ອກ຺ຂາມິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ມຫານຸຠາວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ຍມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເຕນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເມ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໑. ຕຕ຺ຖ ປີຐນ຺ຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຕາທິສໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘມ຺ປິ ອາປຓມ຺ປິ ພລິກຣຓປີຐມ຺ປິ ເວຕ຺ຕາສນມ຺ປິ ມສາຣກາທິວິເສສນາມໍ ທາຣຸມຍາທິອາສນມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ປາທປີຐໍ ປາທກຖລິກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໐໙; ຈູຬວ. ໗໕) ເອຕ຺ຖ ປາທຐປນໂຍຄ຺ຄໍ ປີຐາທິກໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ປີຐສປ຺ປີ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໕.໓.໑) ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ເຖນ ຄຫຓໂຍຄ຺ຄໍ. ‘‘ປີຐິກາ’’ຕິ ປນ ເອກຈ຺ເຈສຸ ຊນປເທສຸ ເທສໂວຫາເຣນ ອາປຓໍ. ‘‘ຠູຕປີຐິກາ ເທວກຸລປີຐິກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເທວຕານໍ ພລິກຣຓຏ຺ຐານຠູຕໍ ປີຐໍ. ‘‘ຠທ຺ທປີຐ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເວຕ຺ຕລຕາທີຫິ ອຸປຣິ ວີຕໍ ອາສນໍ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠທ຺ທປີຐໍ ອຸປານຍີ’’ຕິ. ‘‘ສຸປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ມຎ຺ຈປີຐໍ. ມຎ຺ຈໍ ວາ ປີຐໍ ວາ ກາຣຍມາເນນາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໒໒) ຈ ອາທີສຸ ມສາຣກາທິເຠທໍ ທາຣຸມຍາທິອາສນໍ. ອິຘ ປນ ປລ຺ລງ຺ກາກາຣສຓ຺ຐິຕໍ ເທວຕາຍ ປຸຎ຺ຎານຸຠາວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ໂຍຊນິກໍ ກນກວິມານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເຕຕິ ເຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ນ ເຕ ສຸຂໍ ປຊານນ຺ຕິ, ເຍ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ ນນ຺ທນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໑, ໒໒໖) ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ວເສນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕພຫຸວຈເນ ອາຄໂຕ. ‘‘ນໂມ ເຕ ປຸຣິສາຊຎ຺ຎ, ນໂມ ເຕ ປຸຣິສຸຕ຺ຕມ (ທີ. ນິ. ໓.໒໗໘; ສຸ. ນິ. ໕໔໙). ນໂມ ເຕ ພຸທ຺ຘ ວີຣຕ຺ຖູ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໐) ຈ ອາທີສຸ ຕຸມ຺ຫ-ສທ຺ທສ຺ສ ວເສນ ສມ຺ປທາເນ, ຕຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກິໍ ເຕ ທິຏ຺ຐໍ ກິນ຺ຕິ ເຕ ສຸຕໍ. ອຸປຘີ ເຕ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ອາສວາ ເຕ ປທາລິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໐໐; ສຸ. ນິ. ໕໕໑) ຈ ອາທີສຸ ກຣເຓ. ‘‘ກິໍ ເຕ ວຕໍ ກິໍ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິ. ວ. ໑໒໕໑; ຊາ. ໑.໑໐.໙໒) ສາມິອຕ຺ເຖ. ອິຘາປິ ສາມິອຕ຺ເຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສວຓ຺ຓມຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸວຓ຺ຓ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສຸວຓ຺ເຓ ທຸພ຺ພຓ຺ເຓ ສຸຄເຕ ທຸຄ຺ຄເຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໘) ຈ ‘‘ສຸວຓ຺ຓຕາ ສຸສຣຕາ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໘.໑໑) ຈ ເອວມາທີສຸ ຉວິສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ກາກໍ ສຸວຓ຺ຓາ ປຣິວາຣຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑.໗໗) ຄຣຸເຬ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓ ກຎ຺ຈນສນ຺ນິຠຕ຺ຕໂຈ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໒໐໐) ຊາຕຣູເປ. ອິຘາປິ ຊາຕຣູເປ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ສມານວຓ຺ຓຕາຍ ໂສຠໂນ ວຓ຺ໂຓ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸວຓ຺ຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຸວຓ຺ຓເມວ ໂສວຓ຺ຓໍ ຍຖາ ‘‘ເວກຕໍ ເວສມ’’ນ຺ຕິ ຈ. ມຍ-ສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ອນຸຎ຺ຎາຕປຏິຎ຺ຎາຕາ, ເຕວິຊ຺ຊາ ມຍມສ຺ມຸໂຠ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໕໙໙; ມ. ນິ. ໒.໔໕໕) ອສ຺ມທຕ຺ເຖ ອາຄໂຕ. ‘‘ມຍໍ ນິສ຺ສາຍ ເຫມາຍ, ຊາຕມຓ຺ໂຑ ທຣີ ສຸຠາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ມໂນມຍາ ປີຕິຠກ຺ຂາ ສຍໍປຠາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙; ໓.໓໘) ນິພ຺ພຕ຺ຕິອຕ຺ເຖ, ພາຫິເຣນ ປຈ຺ຈເຍນ ວິນາ ມນສາວ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ມໂນມຍາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ສາມໍ ຈິກ຺ຂລ຺ລໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ສພ຺ພມຕ຺ຕິກາມຍໍ ກຸຏິກໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໘໔) ວິກາຣຕ຺ເຖ. ‘‘ທານມຍໍ ສີລມຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ. ອິຘາປິ ວິກາຣຕ຺ເຖ, ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ວາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍທາ ຫິ ສຸວຓ຺ເຓນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ໂສວຓ຺ຓມຍນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ, ຕທາ ສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ວິກາໂຣ ໂສວຓ຺ຓມຍນ຺ຕິ ວິກາຣຕ຺ເຖ ມຍ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕິອຕ຺ເຖ’’ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຍທາ ປນ ສຸວຓ຺ເຓນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ໂສວຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ, ຕທາ ໂສວຓ຺ຓເມວ ໂສວຓ຺ຓມຍນ຺ຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ມຍ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຸຬາຣນ຺ຕິ ປຓີຕມ຺ປິ ເສຏ຺ຐມ຺ປິ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ. ອຸຬາຣ-ສທ຺ໂທ ຫິ ‘‘ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ອຸຬາຣໍ ວິເສສໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໖) ປຓີເຕ ອາຄໂຕ. ‘‘ອຸຬາຣາຍ ຂລຸ ຠວໍ ວຈ຺ຉາຍໂນ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ປສໍສາຍ ປສໍສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໘) ເສຏ຺ເຐ. ‘‘ອຸຬາຣໂຠຄາ ອຸຬາຣຍສາ ໂອຬາຣິກ’’ນ຺ຕິ ຈ ອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໘໙໔, ໘໙໖; ມ. ນິ. ໑.໒໔໔) ມຫນ຺ເຕ. ຕມ຺ປິ ຈ ວິມານໍ ມນຸຎ຺ຎຠາເວນ ອຸປຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານໍ ອຕິຕ຺ຕິກຣຓຕ຺ເຖນ ປຓີຕໍ, ສມນ຺ຕປາສາທິກຕາທິນາ ປສໍສິຕຕາຍ ເສຏ຺ຐໍ, ປມາຓມຫນ຺ຕຕາຍ ຈ ມຫຄ຺ຆຕາຍ ຈ ມຫນ຺ຕໍ, ຕີຫິປິ ອຕ຺ເຖຫິ ອຸຬາຣເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸຬາຣນ຺ຕິ.

ມໂນຊວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມໂນຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ຍທິປິ ມໂນ-ສທ຺ໂທ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ຕານໍ ສາຘາຣຓວາຈີ, ‘‘ມໂນຊວ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕນກສ຺ສ ກິຣິຍມຍຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ມນໂສ ວິຍ ຊໂວ ເອຕສ຺ສາຕິ ມໂນຊວໍ ຍຖາ ໂອຏ຺ຐມຸໂຂຕິ, ອຕິວິຍ ສີຆຄມນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມໂນ ຫິ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ ອຕິທູເຣປິ ວິສເຍ ຂເຓເນວ ນິປຕຕິ, ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ ຍໍ ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ຍຖຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໘) ‘‘ທູຣງ຺ຄມໍ ເອກຈຣ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໓໗) ຈ. ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ວສນວິມານໂຕ ອຸຍ຺ຍານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອາກາເສນ ຄຈ຺ຉຕິ.

ເຍນກາມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ກາມາ ຫິ ຈິຕ຺ຣາ ມຘຸຣາ ມໂນຣມາ, ວິຣູປຣູເປນ ມເຖນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໕໐; ເຖຣຄາ. ໗໘໗) ມນາປິເຍ ຣູປາທິວິສເຍ ອາຄໂຕ. ‘‘ຉນ຺ໂທ ກາໂມ ຣາໂຄ ກາໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໕໖໔; ມຫານິ. ໑; ຈູຬນິ. ໘ ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ) ຉນ຺ທຣາເຄ. ‘‘ກິເລສກາໂມ ກາມຸປາທານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໒໑໙; ມຫານິ. ໒) ສພ຺ພສ຺ມິໍ ໂລເຠ. ‘‘ອຕ຺ຕກາມປາຣິຈຣິຍາຍ ວຓ຺ຓໍ ຠາເສຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໙໑) ຄາມຘມ຺ເມ. ‘‘ສນ຺ເຕຕ຺ຖ ຕໂຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕກາມຣູປາ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໕; ມຫາວ. ໔໖໖) ຫິຕຈ຺ຉນ຺ເທ. ‘‘ອຕ຺ຕາຘີໂນ ອປຣາຘີໂນ ຠຸຊິສ຺ໂສ ເຍນກາມໍຄໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໑; ມ. ນິ. ໑.໔໒໖) ເສຣິຠາເວ. ອິຘາປິ ເສຣິຠາເວ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ເຍນກາມນ຺ຕິ ຍຖາຣຸຈິ, ເທວຕາຍ ອິຈ຺ຉານຸຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອລງ຺ກເຕຕິ ອລງ຺ກຕຄຕ຺ເຕ, ນານາວິຘຣໍສິຊາລສມຸຊ຺ຊລວິວິຘຣຕນວິຊ຺ໂຊຕິເຕຫິ ຫຕ຺ຖູປຄປາທູປຄາທິເຠເທຫິ ສຏ຺ຐິສກຏຠາຣປຣິມາເຓຫິ ທິພ຺ພາລງ຺ກາເຣຫິ ວິຠູສິຕສຣີເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ໂພຘເນ ເຈຕໍ ເອກວຈນໍ. ມລ຺ຍຘເຣຕິ ກປ຺ປຣຸກ຺ຂປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກສນ຺ຕານກລຕາທິສມ຺ຠເວຫິ, ສຸວິສຸທ຺ຘຈາມີກຣວິວິຘຣຕນມຍປຕ຺ຕກິຎ຺ຊກ຺ຂເກສເຣຫິ, ສມນ຺ຕໂຕ ວິຊ຺ໂຊຕມານວິປ຺ຜຸຣນ຺ຕກິຣຓນິກຣຣຸຈິເຣຫິ ທິພ຺ພກຸສຸເມຫິ ສຸມຓ຺ຑິຕເກສຫຕ຺ຖາທິຕາຍ ມາລາຠາຣິນີ. ສຸວຕ຺ເຖຕິ ກປ຺ປລຕານິພ຺ພຕ຺ຕານໍ, ນານາວິຣາຄວຓ຺ຓວິເສສານໍ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຠາສຸຣປ຺ປຠານໍ ນິວາສນຸຕ຺ຕຣິຍປຏິຈ຺ຉທາທີນໍ ທິພ຺ພວຕ຺ຖານໍ ວເສນ ສຸນ຺ທຣວຕ຺ເຖ. ໂອຠາສສີຕິ ວິຊ຺ໂຊຕສິ. ວິຊ຺ຊຸຣິວາຕິ ວິຊ຺ຊຸລຕາ ວິຍ. ອພ຺ຠກູຏນ຺ຕິ ວລາຫກສິຂເຣ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ໂອຠາສສີຕິ ວາ ອນ຺ໂຕຄຘເຫຕຸອຕ຺ຖວຈນໍ, ໂອຠາເສສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ອພ຺ຠກູຏ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ເອວ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ນາມ ສຎ຺ຌາປຠານຸຣຎ຺ຊິຕໍ ຣຕ຺ຕວລາຫກສິຂຣໍ ປກຕິຍາປິ ໂອຠາສມານໍ ສມນ຺ຕໂຕ ວິຊ຺ໂຊຕມານາ ວິຊ຺ຊຸລຕາ ນິຈ຺ຉຣນ຺ຕີ ວິເສສໂຕ ໂອຠາເສຕິ, ເອວເມວໍ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຕປນີຍມຍໍ ນານາຣຕນສມຸຊ຺ຊລໍ ປກຕິປຠສ຺ສຣໍ ອິມໍ ວິມານໍ ຕ຺ວໍ ສພ຺ພາລງ຺ກາເຣຫິ ວິຠູສິຕາ ສພ຺ພໂສ ວິຊ຺ໂຊຕຍນ຺ຕີຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣປ຺ປຠາຫິ ວຕ຺ຖາຠຣໂຓຠາເສຫິ ຈ ວິເສສໂຕ ໂອຠາເສສີຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພວຈນເມຕໍ, ‘‘ອພ຺ຠກູຏ’’ນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນວຈນໍ. ຕຖາ ‘‘ເຕ’’ຕິ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພວຈນໍ. ຕຎ຺ຫິ ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສາມິວຈເນນ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ‘‘ອລງ຺ກເຕ ມລ຺ຍຘເຣ ສຸວຕ຺ເຖ ໂອຠາສສີ’’ຕິ ອິມານິ ປທານິ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ປຣິຓມຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ວິຊ຺ຊຸຣິວາ’’ຕິ ນິທສ຺ສນວຈນໍ. ‘‘ໂອຠາສສີ’’ຕິ ອິທໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຸປເມຍ຺ຍຸປມານານໍ ສມ຺ພນ຺ຘທສ຺ສນໍ. ‘‘ໂອຠາສສີ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ‘‘ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມປຸຣິສວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຐມປຸຣິສວເສນ ປຣິຓມຕິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ ໂອຠາສສີ’’ຕິ ຈ ‘‘ວິຊ຺ຊຸລໂຕຠາສິຕໍ ອພ຺ຠກູຏໍ ວິຍາ’’ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ເຈຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ປຣິຓມຕິ. ຕຖາ ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິ ວິເສສິຕພ຺ພວຈນເມຕໍ, ‘‘ເຕ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ຕສ຺ສ ວິເສສນໍ.

ນນຸ ຈ ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ອຄ຺ຄໂລຫຕາຍ ເສຏ຺ຐຠາວໂຕ ທິພ຺ພສ຺ສ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນ, ກິຎ຺ຈິ ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ຍເຖວ ຫິ ມນຸສ຺ສປຣິໂຠຄສຸວຓ຺ຓວິກຕິໂຕ ຣສວິທ຺ຘໍ ເສຏ຺ຐໍ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ, ຕໂຕ ອາກຣຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໂຕ ຍໍກິຎ຺ຈິ ທິພ຺ພໍ ເສຏ຺ຐໍ, ເອວໍ ທິພ຺ພສຸວຓ຺ເຓປິ ຈາມີກຣໍ, ຈາມີກຣໂຕ ສາຕກຸມ຺ຠໍ, ສາຕກຸມ຺ຠໂຕ ຊມ຺ພຸນທໍ, ຊມ຺ພຸນທໂຕ ສິງ຺ຄີສຸວຓ຺ຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ພເສຏ຺ຐໍ. ເຕນາຫ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ –

‘‘ມຸຕ຺ໂຕ ມຸຕ຺ເຕຫິ ສຫ ປຸຣາຓຊຏິເລຫິ, ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ ວິປ຺ປມຸຕ຺ເຕຫິ;

ສິງ຺ຄີນິກ຺ຂສວຓ຺ໂຓ, ຣາຊຄຫໍ ປາວິສິ ຠຄວາ’’ຕິ. (ມຫາວ. ໕໘);

ຕສ຺ມາ ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນ ຕສ຺ສ ເສຏ຺ຐປຓີຕຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ມຫນ຺ຕຠາວມ຺ປີຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິອາທິ ຜລສ຺ສ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂຕາທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖາປິ ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ວິມານສ຺ສ ວຕ຺ຖຸສມ຺ປທໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ໂສຠາຕິສຍສມ຺ປທໍ, ‘‘ມໂນຊວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຄມນສມ຺ປທໍ. ‘‘ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສີຆຊວຕາຍ ປີຐສມ຺ປຕ຺ຕິຠາວສມ຺ປທໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອຖ ວາ ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ປຓີຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕໍ. ‘‘ມໂນຊວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອານຸຠາວມຫຕ຺ຕໍ. ‘‘ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວິຫາຣສຸຂຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ໂສວຓ຺ຓມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ອຠິຣູປຕໍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອຸຬາຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ທສ຺ສນີຍຕໍ ປາສາທິກຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ມໂນຊວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສີຆສມ຺ປທໍ, ‘‘ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ກຕ຺ຖຈິ ອປ຺ປຏິຫຕຈາຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອຖ ວາ ຕໍ ວິມານໍ ຍສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ທຜລໍ, ຕສ຺ສ ອໂລຠນິສ຺ສນ຺ທຕາຍ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ, ອໂທສນິສ຺ສນ຺ທຕາຍ ອຸຬາຣໍ, ອໂມຫນິສ຺ສນ຺ທຕາຍ ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ. ຕຖາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ສທ຺ຘານິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ, ປຎ຺ຎານິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ອຸຬາຣໍ, ວີຣິຍນິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ມໂນຊວໍ, ສມາຘິນິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ. ສທ຺ຘາສມາຘິນິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ວາ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ, ສມາຘິປຎ຺ຎານິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ອຸຬາຣໍ, ສມາຘິວີຣິຍນິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ມໂນຊວໍ, ສມາຘິສຕິນິສ຺ສນ຺ທຠາເວນ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ‘‘ປີຐ’’ນ຺ຕິອາທິ ວິມານສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ປຸຎ຺ຎຜລວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິກິຕ຺ຕນໍ, ເອວໍ ‘‘ອລງ຺ກເຕ’’ຕິອາທິ ອຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ປຸຎ຺ຎຜລວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິກິຕ຺ຕນໍ. ຍຖາ ຫິ ສຸສິກ຺ຂິຕສິປ຺ປາຈຣິຍວິຣຈິໂຕປິ ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓາລງ຺ກາໂຣ ວິວິຘຣໍສິຊາລສມຸຊ຺ຊລມຓິຣຕນຂຈິໂຕ ເອວ ໂສຠຕິ, ນ ເກວໂລ, ເອວໍ ສພ຺ພງ຺ຄສມ຺ປນ຺ໂນ ຈຕຸຣສ຺ສໂສຠໂນປິ ອຕ຺ຕຠາໂວ ສຸມຓ຺ຑິຕປສາຘິໂຕວ ໂສຠຕິ, ນ ເກວໂລ. ເຕນສ຺ສາ ‘‘ອລງ຺ກເຕ’’ຕິອາທິນາ ອາຫຣິມໍ ໂສຠາວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ໂອຠາສສີ’’ຕິ ອິມິນາ ອນາຫຣິມໍ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ວຕ຺ຕມານປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ຕໍ ໂສຠາຕິສຍໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ອຕີຕປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ຕໍ. ປຸຣິເມນ ວາ ຕສ຺ສາ ອຸປໂຠຄວຕ຺ຖຸສມ຺ປທໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ອຸປຠຸຎ຺ຊນກວຕ຺ຖຸສມ຺ປທໍ.

ເອຕ຺ຖາຫ ‘‘ກິໍ ປນ ຕໍ ວິມານໍ ຍຸຕ຺ຕວາຫໍ, ອຸທາຫຸ ອຍຸຕ຺ຕວາຫ’’ນ຺ຕິ? ຍທິປິ ເທວໂລເກ ຣຖວິມານານິ ຍຸຕ຺ຕວາຫານິປິ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໖໔) ອາທິວຈນໂຕ, ເຕ ປນ ເທວປຸຕ຺ຕາ ເອວ ກິຈ຺ຈກຣຓກາເລ ວາຫຣູເປນ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ ຍຖາ ເອຣາວໂຓ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ກີຬນກາເລ ຫຕ຺ຖິຣູເປນ. ອິທໍ ປນ ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ເອທິສໍ ອຍຸຕ຺ຕວາຫໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍທິ ເອວໍ ກິໍ ຕສ຺ສ ວິມານສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣາ ວາໂຍຘາຕຸ ຄມເນ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ອຸທາຫຸ ພາຫິຣາຕິ? ອພ຺ຠນ຺ຕຣາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຫິ ຈນ຺ທວິມານສູຣິຍວິມານາທີນໍ ເທສນ຺ຕຣຄມເນ ຕທຸປຊີວີນໍ ສຕ຺ຕານໍ ສາຘາຣຓກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ອຕິວິຍ ສີຆຊວໍ ມຫນ຺ຕໍ ວາຍຸມຓ຺ຑລໍ ຕານິ ເປເລນ຺ຕໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ນ ເອວໍ ຕໍ ເປເລຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີ ພາຫິຣາ ວາໂຍຘາຕຸ ອຕ຺ຖິ. ຍຖາ ຈ ປນ ຈກ຺ກຣຕນໍ ອນ຺ໂຕສມຸຏ຺ຐິຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ຈນ຺ທວິມານາທີນໍ ວິຍ ພາຫິຣາ ວາໂຍຘາຕຸ ເປເລຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິກາ ອຕ຺ຖິ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ຈິຕ຺ຕວເສນ ‘‘ປວຕ຺ຕຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນສມນນນ຺ຕຣເມວ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ເອວໍ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ຈິຕ຺ຕວເສນ ອຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສິຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມ’’ນ຺ຕິ.

໒. ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ປຸຎ຺ຎຜລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສາ ກາຣຓຠູຕໍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ປທໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທິ ຄາຖາທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເກນາຕິ ກິໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ກິໍ ຣາຊາ ໂຍ ໂລກໍ ນ ຣກ຺ຂຕິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ນາມ ຕຸມ຺ເຫ ມໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໔໒໔) ຄຣຫເຓ ອາຄໂຕ. ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໔; ສໍ. ນິ. ໓.໕໙) ອນິຍເມ. ‘‘ກິໍ ສູຘ ວິຕ຺ຕໍ ປຸຣິສສ຺ສ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໘໓; ສໍ. ນິ. ໑.໗໓) ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ອິຘາປິ ປຸຈ຺ຉາຍເມວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ເກນາ’’ຕິ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ເກນ ເຫຕຸນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຕິ ຕວ. ເອຕາທິໂສຕິ ເອທິໂສ, ເອຕຣຫິ ຍຖາທິສ຺ສມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຓ຺ໂຓຕິ ວຓ຺ຓ-ສທ຺ໂທ ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາ ປນ ເຕ, ຄຫປຕິ, ອິເມ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ຄຸເຓ ອາຄໂຕ. ‘‘ອເນກປຣິຍາເຍນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ, ສງ຺ຆສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔) ຖຸຕິຍໍ. ‘‘ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔; ຊາ. ໑.໖.໑໑໖) ກາຣເຓ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໖໐໒) ປມາເຓ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໕; ມ. ນິ. ໒.໓໗໙-໓໘໐) ຊາຕິຍໍ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ ສຓ຺ຐາເນ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສິ ຠຄວາ, ສຸສຸກ຺ກທາໂຐສິ ວີຣິຍວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໕໓) ຉວິວຓ຺ເຓ. ອິຘາປິ ຉວິວຓ຺ເຓ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ເກນ ກີທິເສນ ປຸຎ຺ຎວິເສເສນ ເຫຕຸຠູເຕນ ເທວເຕ, ຕວ ເອຕາທິໂສ ເອວໍວິໂຘ ທ຺ວາທສໂຍຊນານິ ຜຣຓກປ຺ປໂຠ ສຣີຣວຓ຺ໂຓ ຊາໂຕຕິ?

ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕີຕິ ເກນ ປຸຎ຺ຎາຕິສເຍນ ເຕ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອິທານິ ຕຍິ ລພ຺ຠມານໍ ອຸຬາຣໍ ສຸຈຣິຕຜລໍ ອິຊ຺ຌຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອວິຈ຺ເຉທວເສນ ອຸປຣູປຣິ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຠຄາຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ‘‘ໂຠຄາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມາ ວຕ຺ຖາຠຣຓາທິວິຕ຺ຕູປກຣຓວິເສສາ. ເຍຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ອນິຍມນິທ຺ເທໂສ, ເກຈີຕິ ປກາຣເຠທໍ ອາມສິຕ຺ວາ ອນິຍມນິທ຺ເທໂສ, ອຸຠເຍນາປິ ປຓີຕປຓີຕຕຣາທິເຠເທ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມາເນ ຕາທິເສ ໂຠເຄ ອນວເສສໂຕ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອນວເສສພ຺ຍາປໂກ ຫິ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສ ຍຖາ ‘‘ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ. ມນໂສ ປິຍາຕິ ມນສາ ປິຍາຍິຕພ຺ພາ, ມນາປິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ເອຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິ ອິມິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕວິເສສາ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາ ວຓ຺ຓສມ຺ປທາ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ໂຠຄາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖຸຠູຕາ ທິພ຺ພຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພເຠທາ ກາມຄຸຓສມ຺ປທາ. ‘‘ມນໂສ ປິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ຣູປາທີນໍ ອິຏ຺ຐກນ຺ຕມນາປຕາ. ‘‘ອິຘ ມິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປນ ທິພ຺ພອາຍຸວຓ຺ຓຍສສຸຂອາຘິປເຕຍ຺ຍສມ຺ປທາ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ຍານິ ‘‘ໂສ ອຎ຺ເຎ ເທເວ ທສຫິ ຐາເນຫິ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ທິພ຺ເພນ ອາຍຸນາ ທິພ຺ເພນ ວຓ຺ເຓນ ທິພ຺ເພນ ສຸເຂນ ທິພ຺ເພນ ຍເສນ ທິພ຺ເພນ ອາຘິປເຕຍ຺ເຍນ ທິພ຺ເພຫິ ຣູເປຫິ ທິພ຺ເພຫິ ສທ຺ເທຫິ ທິພ຺ເພຫິ ຄນ຺ເຘຫິ ທິພ຺ເພຫິ ຣເສຫິ ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕານິ ທສ ຐານານິ. ເຕສໍ ອິຘ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຄໂຫ ທສ຺ສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓. ປຸຈ຺ຉາມີຕິ ປຎ຺ຫໍ ກໂຣມິ, ຎາຕຸມິຈ຺ຉາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາມຎ຺ເຈຕໍ ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ. ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ, ເກນາສິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ’’ຕິ ຈ ກິໍ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫເຓເນວ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ຄາຖາຕ຺ຕຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ປຸຈ຺ຉາວິເສສຠາວຎາປນຕ຺ຖໍ ປນ ‘‘ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ຫິ ປຸຈ຺ຉາ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ ຕາວ ນ ໂຫຕິ ເອທິສສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ມຫາເຖຣສ຺ສ ອທິຏ຺ຐຠາວາຠາວໂຕ, ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປິ ນ ໂຫຕິ ສພ຺ພໂສ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕສໍສຍຕ຺ຕາ, ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາປິ ນ ໂຫຕິ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ ຣາຊຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໔໑໓) ວິຍ ອນຸມຕິຄຫຓາກາເຣນ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາປິ ນ ໂຫຕິ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາວເສນ ເຖເຣນ ອປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ວິເສເສນ ປນ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກຖາຍໍ ‘‘ເຖໂຣ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິນາ ວິຠາວິໂຕ ເອວ. ຕນ຺ຕິ ຕ຺ວໍ. ຕຍິທໍ ປຸພ຺ພາປຣາເປກ຺ຂໍ, ປຸພ຺ພາເປກ຺ຂຕາຍ ອຸປໂຍເຄກວຈນໍ, ປຣາເປກ຺ຂຕາຍ ປນ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕກວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເທວີຕິ ເອຕ຺ຖ ເທວ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອິມານິ ເຕ ເທວ ຈຕຸຣາສີຕິ ນຄຣສຫສ຺ສານິ ກຸສວຕີຣາຊຘານິປມຸຂານິ, ເອຕ຺ຖ, ເທວ, ຉນ຺ທໍ ກໂຣຫິ ຊີວິເຕ ອເປກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໖໖) ສມ຺ມຸຕິເທວວເສນ ອາຄໂຕ, ‘‘ຕສ຺ສ ເທວາຕິເທວສ຺ສ, ສາສນໍ ສພ຺ພທສ຺ສິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວິສຸທ຺ຘິເທວວເສນ. ວິສຸທ຺ຘິເທວານຎ຺ຫິ ຠຄວໂຕ ອຕິເທວຠາເວ ວຸຕ຺ເຕ ອິຕເຣສໍ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ. ‘‘ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ ເທວາ ທີຆາຍຸກາ ວຓ຺ຓວນ຺ໂຕ ສຸຂພຫຸລາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໗) ອຸປປຕ຺ຕິເທວວເສນ. ອິຘາປິ ອຸປປຕ຺ຕິເທວວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປທຕ຺ຖໂຕ ປນ – ທິພ຺ພຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິຍາ ກີຬຕິ ລຬຕິ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ຣມຕິ, ອຖ ວາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຊຕຕິ ໂອຠາສຕິ, ອາກາເສນ ວິມາເນນ ຈ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເທວີ. ‘‘ຕ຺ວໍ ເທວີ’’ຕິ ສມ຺ໂພຘເນ ເຈຕໍ ເອກວຈນໍ. ມຫານຸຠາເວຕິ ອຸຬາຣປ຺ປຠາເວ, ໂສ ປນສ຺ສານຸຠາໂວ ເຫຏ຺ຐາ ທ຺ວີຫິ ຄາຖາຫິ ທສ຺ສິໂຕເຍວ.

ມນຸສ຺ສຠູຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ, ສຕິສູຣຠາວພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໂຍຄ຺ຍຕາທິຄຸຓວເສນ ອຸປຈິຕມານສາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓຈິຕ຺ຕາ. ເກ ປນ ເຕ? ຊມ຺ພຸທີປວາສິໂນ ສຕ຺ຕວິເສສາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐາເນຫິ ຊມ຺ພຸທີປກາ ມນຸສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸເກ ມນຸສ຺ເສ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເທເວ ຈ ຕາວຕິໍເສ. ກຕເມຫິ ຕີຫິ? ສູຣາ, ສຕິມນ຺ໂຕ, ອິຘ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໒໑).

ຕຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອຄ຺ຄສາວກາ ມຫາສາວກາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ອຎ຺ເຎ ຈ ມຫານຸຠາວາ ສຕ຺ຕາ ເອຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕຫິ ສມານຣູປາທິຕາຍ ປນ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ອິຕຣມຫາທີປວາສິໂນປິ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິໍສູຕິ ເອເກ.

ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ໂລຠາທີຫິ ອໂລຠາທີຫິ ຈ ສຫິຕສ຺ສ ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ. ເຍ ຫິ ສຕ຺ຕາ ມນຸສ຺ສຊາຕິກາ, ເຕສຸ ວິເສສໂຕ ໂລຠາທໂຍ ອໂລຠາທໂຍ ຈ ອຸສ຺ສນ຺ນາ, ເຕ ໂລຠາທິອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ອປາຍມຄ຺ຄໍ, ອໂລຠາທິອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ສຸຄຕິມຄ຺ຄໍ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປູເຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂລຠາທີຫິ ອໂລຠາທີຫິ ຈ ສຫິຕສ຺ສ ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸມຫາທີປວາສິໂນ ສຕ຺ຕວິເສສາ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ.

ໂລກິຍາ ປນ ‘‘ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈຠາເວນ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມນຸ ນາມ ປຐມກປ຺ປິໂກ ໂລກມຣິຍາທາຍ ອາທິຠູໂຕ ຫິຕາຫິຕວິຘາຍໂກ ສຕ຺ຕານໍ ປິຕຸຏ຺ຐານິໂຍ, ໂຍ ສາສເນ ‘‘ມຫາສມ຺ມໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ ຈ ຕສ຺ສ ໂອວາທານຸສາສນິຍໍ ຐິຕາ ສຕ຺ຕາ ປຸຕ຺ຕສທິສຕາຍ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ເຕ ມາຓວາ ‘‘ມນຸຊາ’’ຕິ ຈ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ເສສຸ ຠູຕາ ຊາຕາ, ມນຸສ຺ສຠາວໍ ວາ ປຕ຺ຕາຕິ ມນຸສ຺ສຠູຕາ.

ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ກິໍ ທານສີລາທິປ຺ປເຠເທສຸ ກີທິສໍ ປຸຊ຺ຊຠາວຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ, ຍຕ຺ຖ ສຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໍ ສນ຺ຕານໍ ປຸນາຕິ ວິໂສເຘຕີຕິ ຈ ‘‘ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ສຸຈຣິຕໍ ກຸສລກມ຺ມໍ ອກາສິ, ອຸປຈິນິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊລິຕານຸຠາວາຕິ ສພ຺ພໂສ ວິຊ຺ໂຊຕມານປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິກາ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ອຎ຺ຎາສຸ ຄຕີສຸ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ນຕ຺ຖີຕິ? ໂນ ນຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ນິຣເຍປິ ນາມ ກາມາວຈຣກຸສລຈິຕ຺ຕປວຕ຺ຕິ ກທາຈິ ລພ຺ຠເຕວ, ກິມງ຺ຄໍ ປນຎ຺ຎຕ຺ຖ, ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫາ ‘‘ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ມຫາເຖໂຣ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ຐຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕໍ ທິສ຺ວາ ຠູຕຕ຺ຖວເສນ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ.

ອຖ ວາ ອຎ຺ຎາສຸ ຄຕີສຸ ເອກນ຺ຕສຸຂຕາຍ ເອກນ຺ຕທຸກ຺ຂຕາຍ ທຸກ຺ຂພຫຸລຕາຍ ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ໂອກາໂສ ນ ສຸລຠຣູໂປ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍສມວາຍສ຺ສ ສຸທຸລ຺ລຠຠາວໂຕ. ກທາຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ອຸຬາໂຣ ວິປຸໂລ ນ ຈ ໂຫຕິ, ມນຸສ຺ສຄຕິຍໍ ປນ ສຸຂພຫຸລຕາຍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ໂອກາໂສ ສຸລຠຣູໂປ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍສມວາຍສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຸລຠຠາວໂຕ. ຍຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕມ຺ປິ ວິເສສໂຕ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ທຸກ຺ຂູປນິສ຺ສຍາ ຫິ ສທ຺ຘາຕິ. ຍຖາ ຫິ ອໂຍຆເນນ ສຕ຺ຖເກ ນິປ຺ຜາທິຍມາເນ ຕສ຺ສ ເອກນ຺ຕໂຕ ນ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ຕາປນໍ ອຸທເກນ ວາ ເຕມນໍ ເຉທນກິຣິຍາສມຕ຺ຖຕາຍ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ຕາເປຕ຺ວາ ປນ ປມາຓໂຍຄໂຕ ອຸທກເຕມນໍ ຕສ຺ສາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ເອວເມວ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ເອກນ຺ຕທຸກ຺ຂສມງ຺ຄິຕາ ທຸກ຺ຂພຫຸລຕາ ເອກນ຺ຕສຸຂສມງ຺ຄິຕາ ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ນ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ສຕິ ປນ ທຸກ຺ຂສນ຺ຕາປເນ ປມາຓໂຍຄໂຕ ສຸຂູປພ຺ຣູຫເນ ຈ ລທ຺ຘູປນິສ຺ສຍາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ຈ ມຫາຊຸຕິກາ ມຫາວິປ຺ຜາຣາ ປຏິປກ຺ຂເຉທນສມຕ຺ຖາ ຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ມນຸສ຺ສຠາໂວ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

໔. ເອວໍ ປນ ເຖເຣນ ປຸຈ຺ຉິຕາ ສາ ເທວຕາ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສາ ເທວຕາ ອຕ຺ຕມນາ’’ຕິ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ເກນ ປນາຍໍ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ? ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ. ຕຕ຺ຖ ສາຕິ ຍາ ປຸພ຺ເພ ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ ເທວິ ມຫານຸຠາເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ. ເທວຕາຕິ ເທວປຸຕ຺ໂຕປິ ພ຺ຣຫ຺ມາປິ ເທວຘີຕາປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑; ຂຸ. ປາ. ໕.໑) ຫິ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ‘‘ເທວຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ເທໂວເຍວ ເທວຕາຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ‘‘ຕາ ເທວຕາ ສຕ຺ຕສຕາ ອຸຬາຣາ, ພ຺ຣຫ຺ມວິມານາ ອຠິນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ.

‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ຍາ ຕ຺ວໍ ຕິຏ຺ຐສິ ເທວເຕ;

ໂອຠາເສນ຺ຕີ ທິສາ ສພ຺ພາ, ໂອສຘີ ວິຍ ຕາຣກາ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໗໕) –

ອາທີສຸ ເທວຘີຕາ. ອິຘາປິ ເທວຘີຕາ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຕ຺ຕມນາຕິ ຕຸຏ຺ຐມນາ ປີຕິໂສມນສ຺ເສຫິ ຄຫິຕມນາ. ປີຕິໂສມນສ຺ສສຫຄຕຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂທມນສ຺ສສ຺ສ ອໂນກາສໂຕ ເຕຫິ ຕໍ ສກໍ ກຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຕມນາຕິ ວາ ສກມນາ. ອນວຊ຺ຊປີຕິໂສມນສ຺ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິຕສຸຂາວຫໂຕ ‘‘ສກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ, ນ ອິຕຣໍ.

ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນາຕິ ໂມຄ຺ຄລ຺ລານໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓມຫາສາລສ຺ສ ປຸຕ຺ຕຠາວໂຕ ໂສ ມຫາເຖໂຣ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ‘‘ໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ’’ຕິ ປຎ຺ຎາໂຕ, ເຕນ ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ. ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນວເສນ ປຸຈ຺ຉິຕາ, ອຕ຺ຕມນາ ສາ ເທວຕາ ປຎ຺ຫໍ ພ຺ຍາກາສີຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ຕມນຕາ ຈສ຺ສາ ‘‘ຕມ຺ປິ ນາມ ປຣິຕ຺ຕກມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ເອວໍ ມຫຕິຍາ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພປິ ສາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຜລໍ ປຏິຈ຺ຈ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ໂສມນສ຺ສໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ອິທານິ ປນ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ກໂຕປິ ນາມ ກາໂຣ ເອວໍ ອຸຬາຣຜໂລ, ອຍໍ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ອຄ຺ຄສາວໂກ ອຸຬາຣຄຸໂຓ ມຫານຸຠາໂວ, ອິມມ຺ປິ ປສ຺ສິຕຸໍ ນິປຈ຺ຈກາຣຎ຺ຈ ກາຕຸໍ ລຠາມິ, ມມ ປຸຎ຺ຎຜລປຏິສໍຍຸຕ຺ຕເມວ ຈ ປຸຈ຺ຉໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ເອວໍ ສຎ຺ຊາຕພລວປີຕິໂສມນສ຺ສາ ສາ ເຖຣສ຺ສ ວຈນໍ ສິຣສາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ ພ຺ຍາກາສິ.

ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ວິຍາກາສິ ກເຖສິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ກຖໍ ປນ ພ຺ຍາກາສິ? ປຸຏ຺ຐາຕິ ປຸຏ຺ຐາກາຣໂຕ, ປຸຈ຺ຉິຕາກາເຣເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ປຸຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຈນໍ ວິເສສຕ຺ຖນິຍມນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສິທ຺ເຘ ຫິ ສຕິ ອາຣມ຺ໂຠ ວິເສສຕ຺ຖຎາປໂກວ ໂຫຕິ. ໂກ ປເນໂສ ວິເສສຕ຺ໂຖ? ພ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ປຸຈ຺ຉານຸຣູປຕາ. ຍຎ຺ຫິ ກມ຺ມຜລໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠູຕໍ ກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິຕໍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຸຣູປຠາວວິຠາວນາ. ເຍນ ຈ ອາກາເຣນ ປຸຈ຺ຉາ ປວຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ, ຕທາກາຣສ຺ສ ພ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ປຸຈ຺ຉານຸຣູປຕາ, ຕຖາ ເຈວ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ປວຕ຺ຕໍ. ອິຕິ ອິມສ຺ສ ວິເສສສ຺ສ ຎາປນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ປຸຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ ວາ ຕາຍ ເທວຕາຍ ວິເສສນມຸເຂນ ປຸຏ຺ຐຠາວສ຺ສ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຈ ກາຣຓກິຕ຺ຕນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິອາທິນາ ເຖເຣນ ປຸຈ຺ຉີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ, ຕາຍ ເທວຕາຍ ກຕກມ຺ມໍ, ຕສ຺ສາ ປຸຈ຺ຉາຍ ກາຣິຕາ ອາຈິກ຺ຂິຕາ ວາຕິ ສາ ເທວຕາ ‘‘ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉິຕາ ປຸຈ຺ຉິຍມານສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກາຣິຕາ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ. ຍສ຺ມາ ຈ ປຸຈ຺ຉິຕາ ປຸຈ຺ຉິຍມານສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂນສຠາວາ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຫໍ ພ຺ຍາກາສີຕິ. ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ປຎ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຣູປທສ຺ສນໍ. ອຍໍ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ອິທໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉິຍມານາຍ ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕໍ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ປຸຎ຺ຎຜລໍ, ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຕໍ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ພ຺ຍາກາສີຕິ.

໕. ອຫໍ ມນຸສ຺ເສສູຕິອາທິ ປຎ຺ຫສ຺ສ ພ຺ຍາກຣຓາກາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ອຫນ຺ຕິ ເທວຕາ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ‘‘ມນຸສ຺ເສສູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູຕາ’’ຕິ ວຈນໍ ຕທາ ອຕ຺ຕນິ ມນຸສ຺ສຄຸຓານໍ ວິຊ຺ຊມານຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ໂຍ ຫິ ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກວ ສມາໂນ ປາຓາຕິປາຕາທິໍ ອກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ທຓ຺ຑາຣໂຫ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຣາຊາທິໂຕ ຫຕ຺ຖຈ຺ເຉທາທິກມ຺ມກາຣຓໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ອນຸຠວຕິ, ອຍໍ ມນຸສ຺ສເນຣຍິໂກ ນາມ. ອປໂຣ ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກວ ສມາໂນ ປຸພ຺ເພກຕກມ຺ມຸນາ ຆາສຈ຺ຉາທນມ຺ປິ ນ ລຠຕິ, ຂຸປ຺ປິປາສາຠິຠູໂຕ ທຸກ຺ຂພຫຸໂລ ກຕ຺ຖຈິ ປຕິຏ຺ຐໍ ອລຠມາໂນ ວິຈຣຕິ, ອຍໍ ມນຸສ຺ສເປໂຕ ນາມ. ອປໂຣ ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກວ ສມາໂນ ປຣາຘີນວຸຕ຺ຕິ ປເຣສໍ ຠາຣໍ ວຫນ຺ໂຕ ຠິນ຺ນມຣິຍາໂທ ວາ ອນາຈາຣໍ ອາຈຣິຕ຺ວາ ປເຣຫິ ສນ຺ຕຊ຺ຊິໂຕ ມຣຓຠຍຠີໂຕ ຄຫນນິສ຺ສິໂຕ ທຸກ຺ຂພຫຸໂລ ວິຈຣຕິ ຫິຕາຫິຕໍ ອຊານນ຺ໂຕ ນິທ຺ທາຊິຆຈ຺ຉາທຸກ຺ຂວິໂນທນາທິປໂຣ, ອຍໍ ມນຸສ຺ສຕິຣຈ຺ຉາໂນ ນາມ. ໂຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕາຫິຕໍ ຊານນ຺ໂຕ ກມ຺ມຜລໍ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ໂນ ທຍາປນ຺ໂນ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ສໍເວຄພຫຸໂລ ອກຸສລກມ຺ມປເຖ ປຣິວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ກຸສລກມ຺ມປເຖ ສມາຈຣນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ປຣິປູເຣຕິ, ອຍໍ ມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ມນຸສ຺ໂສ ນາມ. ອຍມ຺ປິ ຕາທິສາ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ’’ຕິ. ມນຸສ຺ເສ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ມນຸສ຺ສຠາວໍ ປຕ຺ຕາ ມນຸສ຺ສຘມ຺ມຎ຺ຈ ອປ຺ປຫາຍ ຐິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອພ຺ຠາຄຕານນ຺ຕິ ອຠິອາຄຕານໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕອາຄນ຺ຕຸການນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸວິຘາ ຫິ ອາຄນ຺ຕຸກາ ອຕິຖິ ອພ຺ຠາຄໂຕຕິ. ເຕສຸ ກຕປຣິຈໂຍ ອາຄນ຺ຕຸໂກ ອຕິຖິ, ອກຕປຣິຈໂຍ ອພ຺ຠາຄໂຕ. ກຕປຣິຈໂຍ ອກຕປຣິຈໂຍປິ ວາ ປຸເຣຕຣໍ ອາຄໂຕ ອຕິຖິ, ໂຠຊນເວລາຍໍ ອຸປຏ຺ຐິໂຕ ສມ຺ປຕິ ອາຄໂຕ ອພ຺ຠາຄໂຕ. ນິມນ຺ຕິໂຕ ວາ ຠຕ຺ເຕນ ອຕິຖິ, ອນິມນ຺ຕິໂຕ ອພ຺ຠາຄໂຕ. ອຍໍ ປນ ອກຕປຣິຈໂຍ ອນິມນ຺ຕິໂຕ ສມ຺ປຕິ ອາຄໂຕ ຈ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອພ຺ຠາຄຕານ’’ນ຺ຕິ, ຄຣຸກາເຣນ ປເນຕ຺ຖ ພຫຸວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາສຕິ ນິສີທຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາສນໍ. ຍໍກິຎ຺ຈິ ນິສີທນໂຍຄ຺ຄໍ, ອິຘ ປນ ປີຐໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ສ ຈ ອປ຺ປກຕ຺ຕາ ອນຸຬາຣຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ອາສນກ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອທາສິນ຺ຕິ ‘‘ອິທມສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ມຍ຺ຫໍ ມຫປ຺ຜລໍ ຠວິສ຺ສຕິ ມຫານິສໍສ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຊາຕໂສມນສ຺ສາ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຜລຎ຺ຈ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ອທາສິໍ, ນິຣເປກ຺ຂປຣິຈ຺ຈາຄວເສນ ປຣິຈ຺ຈຊິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຠິວາທຍິນ຺ຕິ ອຠິວາທນມກາສິໍ, ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຸຄ຺ຄເລ ວນ຺ທິນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ. ວນ຺ທມານາ ຫິ ຕໍ ຕາເຍວ ວນ຺ທນກິຣິຍາຍ ວນ຺ທິຍມານໍ ‘‘ສຸຂິນີ ໂຫຫິ, ອໂຣຄາ ໂຫຫີ’’ຕິອາທິນາ ອາສິວາທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ວທາເປສິ ນາມ. ອຎ຺ຊລິກໍ ອກາສິນ຺ຕິ ທສນຂສໂມຘານສມຸຊ຺ຊລໍ ອຎ຺ຊລິໍ ສິຣສິ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐານໍ ອປຈາຍນໍ ອກາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖານຸຠາວນ຺ຕິ ຍຖາພລໍ, ຕທາ ມມ ວິຊ຺ຊມານວິຠວານຸຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທາສິ ທານນ຺ຕິ ອນ຺ນປານາທິເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຣິຈ຺ຈາເຄນ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ໂຠເຊນ຺ຕີ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປສວິໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລສ຺ສ ຈ ເອກສນ຺ຕຕິປຕິຕຕາທສ຺ສເນນ ສມ຺ພນ຺ຘຠາວທສ຺ສນໍ, ‘‘ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ’’ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕສນ຺ຕານວິເສສທສ຺ສນໍ, ‘‘ອພ຺ຠາຄຕານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນຎ຺ເຈວ ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນຎ຺ຈ ທານສ຺ສ ວິຍ ປຏິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ຈ ກິຎ຺ຈິ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕຠາວທີປນໂຕ. ‘‘ອາສນກໍ ອທາສິໍ ຍຖານຸຠາວຎ຺ຈ ອທາສິ ທານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ໂຠຄສາຣທານທສ຺ສນໍ, ‘‘ອຠິວາທຍິໍ ອຎ຺ຊລິກໍ ອກາສິ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກາຍສາຣທານທສ຺ສນໍ.

໖. ເຕນາຕິ ເຕນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປຸຎ຺ເຎນ ເຫຕຸຠູເຕນ. ເມຕິ ອຍໍ ເມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ກິຈ຺ເຉນ ເມ ອຘິຄຕໍ, ຫລໍ ທານິ ປກາສິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໖໕; ມ. ນິ. ໑.໒໘໑; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒) ກຣເຓ ອາຄໂຕ, ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໘໒; ອ. ນິ. ໔.໒໕໗) ສມ຺ປທາເນ, ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຸພ຺ເພວ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ໂພຘາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ເສວ ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໖; ສໍ. ນິ. ໔.໑໔; ອ. ນິ. ໓.໑໐໔) ສາມິອຕ຺ເຖ ອາຄໂຕ, ອິຘາປິ ສາມິອຕ຺ເຖ ເອວ, ມມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສ຺ວາຍໍ ເມ-ສທ຺ໂທ ເຕນ ເມ ປຸຎ຺ເຎນາຕິ ຈ ເມ ເອຕາທິໂສຕິ ຈ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ເອວໍ ຕາຍ ເທວຕາຍ ປຎ຺ເຫ ພ຺ຍາກເຕ ອາຍສ຺ມາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ວິຕ຺ຖາເຣນ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ສາ ເທສນາ ສປຣິວາຣາຍ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ສາຕ຺ຖິກາ ອໂຫສິ. ເຖໂຣ ຕໂຕ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຠຄວໂຕ ອາໂຣເຈສິ. ຠຄວາ ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ຄາຖາ ເອວ ປນ ສງ຺ຄຫໍ ອາຣຸຬ຺ຫາຕິ.

ປຐມປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸຕິຍປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ

ປີຐໍ ເຕ ເວຬຸຣິຍມຍນ຺ຕິ ທຸຕິຍປີຐວິມານໍ. ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ຈ ປຐເມ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ສາວຕ຺ຖິວາສິນີ ກິຣ ເອກາ ອິຕ຺ຖີ ອຕ຺ຕໂນ ເຄຫໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐໍ ເອກໍ ເຖຣໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອາສນໍ ເທນ຺ຕີ ອຕ຺ຕໂນ ປີຐໍ ອຸປຣິ ນີລວຕ຺ເຖນ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອທາສິ. ເຕນ ຕສ຺ສາ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຍ ເວຬຸຣິຍມຍໍ ປລ຺ລງ຺ກວິມານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໘. ‘‘ປີຐໍ ເຕ ເວຬຸຣິຍມຍໍ ອຸຬາຣໍ, ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ;

ອລງ຺ກເຕ ມລ຺ຍຘເຣ ສຸວຕ຺ເຖ, ໂອຠາສສິ ວິຊ຺ຊຸຣິວພ຺ຠ ກູຏໍ.

໙. ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເຕ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໑໐. ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ ເທວິ ມຫານຸຠາເວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເກນາສິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເຕ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໑໑. ‘‘ສາ ເທວຕາ ອຕ຺ຕມນາ, ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ ປຸຈ຺ຉິຕາ;

ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ ວິຍາກາສິ, ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລໍ’’.

໑໒. ‘‘ອຫໍ ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ, ອພ຺ຠາຄຕານາສນກໍ ອທາສິໍ;

ອຠິວາທຍິໍ ອຎ຺ຊລິກໍ ອກາສິໍ, ຍຖານຸຠາວຎ຺ຈ ອທາສິ ທານໍ.

໑໓. ‘‘ເຕນ ເມຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເຕນ ເມ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເມ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໑໔. ‘‘ອກ຺ຂາມິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ມຫານຸຠາວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ຍມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເຕນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເມ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໘. ຕຕ຺ຖ ເວຬຸຣິຍມຍນ຺ຕິ ເວຬຸຣິຍມຓິມຍໍ. ເວຬຸຣິຍມຓິ ນາມ ວິຬູຣປພ຺ພຕສ຺ສ ວິຬູຣຄາມສ຺ສ ຈ ອວິທູເຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກມຓິ. ຕສ຺ສ ກິຣ ວິຬູຣຄາມຏ຺ຐາເນ ອາກໂຣ, ວິຬູຣສ຺ສ ປນ ອວິທູເຣ ຠວຕ຺ຕາ ເວຬຸຣິຍນ຺ເຕວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ຕໍສທິສວຓ຺ຓນິຠຕາຍ ເທວໂລເກປິສ຺ສ ຕເຖວ ນາມໍ ຊາຕໍ ຍຖາ ຕໍ ມນຸສ຺ສໂລເກ ລທ຺ຘນາມວເສເນວ ເທວໂລເກ ເທວປຸຕ຺ຕານໍ. ຕໍ ປນ ມຍູຣຄີວວຓ຺ຓໍ ວາ ໂຫຕິ, ວາຍສປຕ຺ຕວຓ຺ຓໍ ວາ, ສິນິທ຺ຘເວຓຸປຕ຺ຕວຓ຺ຓໍ ວາ. ອິຘ ປນ ມຍູຣຄີວວຓ຺ຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສໍ ສພ຺ພໍ ປຐມປີຐວິມາເນ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ.

ທຸຕິຍປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕຕິຍປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ

ປີຐໍ ເຕ ໂສວຓ຺ຓມຍນ຺ຕິ ຕຕິຍປີຐວິມານໍ. ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ຣາຊຄເຫ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ກິຣ ຂີຓາສວຕ຺ເຖໂຣ ຣາຊຄເຫ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປກຏ຺ເຐ ກາເລ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸກາໂມ ເອກໍ ວິວຏທ຺ວາຣເຄຫໍ ອຸປສງ຺ກມິ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ເຄເຫ ເຄຫສາມິນີ ອິຕ຺ຖີ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ ເຖຣສ຺ສ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ເອຖ, ຠນ຺ເຕ, ອິຘ ນິສີທິຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຠທ຺ທປີຐໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ປີຕວຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິຣເປກ຺ຂປຣິຈ຺ຈາຄວເສນ ອທາສິ, ‘‘ອິທໍ ເມ ປຸຎ຺ຎໍ ອາຍຕິໍ ໂສວຓ຺ຓປີຐປຏິລາຠາຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຕ຺ຖນຎ຺ຈ ປຏ຺ຐເປສິ. ອຖ ເຖເຣ ຕຕ຺ຖ ນິສີທິຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິທມາສນໍ ຕຸມ຺ຫາກໍເຍວ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ, ມຍ຺ຫໍ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຖໂຣ ຕສ຺ສາ ອນຸກມ຺ປາຍ ຕໍ ປີຐໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ທາເປສິ. ສາ ອປເຣນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕເຣນ ໂຣເຄນ ຜຸຏ຺ຐາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕາວຕິໍສຠວເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ປຐມວິມານວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໕. ‘‘ປີຐໍ ເຕ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ອຸຬາຣໍ, ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ;

ອລງ຺ກເຕ ມລ຺ຍຘເຣ ສຸວຕ຺ເຖ,ໂອຠາສສິ ວິຊ຺ຊຸຣິວພ຺ຠກູຏໍ.

໑໖. ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເຕ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໑໗. ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ ເທວິ ມຫານຸຠາເວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເກນາສິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເຕ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໑໘. ‘‘ສາ ເທວຕາ ອຕ຺ຕມນາ, ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ ປຸຈ຺ຉິຕາ;

ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ ວິຍາກາສິ, ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລໍ’’.

໑໙. ‘‘ອປ຺ປສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລໍ ມເມທໍ, ເຍນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ;

ອຫໍ ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ, ປຸຣິມາຍ ຊາຕິຍາ ມນຸສ຺ສໂລເກ.

໒໐. ‘‘ອທ຺ທສໍ ວິຣຊໍ ຠິກ຺ຂຸໍ, ວິປ຺ປສນ຺ນມນາວິລໍ;

ຕສ຺ສ ອທາສຫໍ ປີຐໍ, ປສນ຺ນາ ເສຫິ ປາຓິຠິ.

໒໑. ‘‘ເຕນ ເມຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເຕນ ເມ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ ຈ ເມ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໒໒. ‘‘ອກ຺ຂາມິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ມຫານຸຠາວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ຍມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເຕນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເມ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໑໙. ຍຎ຺ຈ ປນ ປຎ຺ຈມຄາຖາຍໍ ປຸຣິມາຍ ຊາຕິຍາ ມນຸສ຺ສໂລເກຕິອາທິ, ເອຕ຺ຖ ຊາຕິ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂເຓ ‘‘ຊາຕິ ທ຺ວີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘາຕຸ. ໗໑). ອຕ຺ຖິ ນິກາເຍ ‘‘ນິຄຓ຺ຐາ ນາມ ສມຓຊາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໗໑). ອຕ຺ຖິ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ‘‘ຍໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ປຐມໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປາຕຸຠູຕໍ, ຕທຸປາທາຍ ສາວສ຺ສ ຊາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໑໒໔). ອຕ຺ຖິ ກຸເລ ‘‘ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ອນຸປກຸຏ຺ໂຐ ຊາຕິວາເທນາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໓໐໓). ອຕ຺ຖິ ປສຸຕິຍໍ ‘‘ສມ຺ປຕິຊາໂຕ, ອານນ຺ທ, ໂພຘິສຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໑; ມ. ນິ. ໓.໒໐໗). ອຕ຺ຖິ ຠເວ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຊາຕິໍ ທ຺ເວປິ ຊາຕິໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໔; ມ. ນິ. ໑.໕໓). ອິຘາປິ ຠເວ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ປຸຣິມາຍ ຊາຕິຍາ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ຠເວ ອນນ຺ຕຣາຕີເຕ ປຸຣິເມ ອຕ຺ຕຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິທໍ ກຣຓວຈນໍ. ມນຸສ຺ສໂລເກຕິ ມນຸສ຺ສໂລກຠເວ, ຣາຊຄຫໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ໂອກາສໂລໂກ ຫິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ສຕ຺ຕໂລໂກ ປນ ‘‘ມນຸສ຺ເສສູ’’ຕິ ອິມິນາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

໒໐. ອທ຺ທສນ຺ຕິ ອທ຺ທກ຺ຂິໍ. ວິຣຊນ຺ຕິ ວິຄຕຣາຄາທິຣຊຕ຺ຕາ ວິຣຊໍ. ຠິກ຺ຂຸນ຺ຕິ ຠິນ຺ນກິເລສຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸໍ, ສພ຺ພໂສ ກິເລສກາລຸສ຺ສິຍາຠາເວນ ວິປ຺ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາຍ ວິປ຺ປສນ຺ນໍ, ອນາວິລສງ຺ກປ຺ປຕາຍ ອນາວິລໍ. ປຸຣິມໍ ປຸຣິມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປທໍ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ, ວິຄຕຣາຄາທິຣຊຕ຺ຕາ ຠິນ຺ນກິເລສຕາຍ ຠິກ຺ຂຸໍ, ຠິນ຺ນກິເລສຕ຺ຕາ ກິເລສກາລຸສ຺ສິຍາຠາເວນ ວິປ຺ປສນ຺ນໍ, ວິປ຺ປສນ຺ນມນຕ຺ຕາ ອນາວິລນ຺ຕິ. ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ວາ ປທໍ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ, ວິຣຊໍ ຠິກ຺ຂຸຄຸຓໂຍຄໂຕ. ຠິນ຺ນກິເລໂສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ. ຠິກ຺ຂຸໍ ວິປ຺ປສນ຺ນຠາວໂຕ. ກິເລສກາລຸສ຺ສິຍາຠາເວນ ວິປ຺ປສນ຺ນມານໂສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ. ວິປ຺ປສນ຺ນໍ ອນາວິລສງ຺ກປ຺ປຠາວໂຕຕິ. ຣາຄຣຊາຠາເວນ ວາ ‘‘ວິຣຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂທສກາລຸສ຺ສິຍາຠາເວນ ‘‘ວິປ຺ປສນ຺ນ’’ນ຺ຕິ, ໂມຫພ຺ຍາກຸລາຠາເວນ ‘‘ອນາວິລ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍຠູໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ນາມ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອທາສຫນ຺ຕິ ອທາສິໍ ອຫໍ. ປີຐນ຺ຕິ ຕທາ ມມ ສນ຺ຕິເກ ວິຊ຺ຊມານໍ ຠທ຺ທປີຐໍ. ປສນ຺ນາຕິ ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ຣຕນຕ຺ຕຍສທ຺ຘາຍ ຈ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ. ເສຫິ ປາຓິຠີຕິ ອຎ຺ຎໍ ອນາຓາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ເຖຫິ ອຸປນີຍ ປີຐໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ອທາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ວິຣຊໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ວິປ຺ປສນ຺ນມນາວິລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ປສນ຺ນາ’’ຕິ ອິມິນາ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ‘‘ເສຫິ ປາຓິຠີ’’ຕິ ອິມິນາ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຕຖາ ‘‘ປສນ຺ນາ’’ຕິ ອິມິນາ ສກ຺ກຈ຺ຈທານໍ ອນຸປຫຈ຺ຈທານນ຺ຕິ ຈ ອິເມ ທ຺ເວ ທານຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ, ‘‘ເສຫິ ປາຓິຠີ’’ຕິ ອິມິນາ ສຫຕ຺ເຖນ ທານໍ ອນຸປວິທ຺ຘທານນ຺ຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ທານຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ, ປີຕວຕ຺ຖສ຺ສ ອຕ຺ຖຣເຓນ ນິສີທນກາລຎ຺ຎຸຕາຍ ຈິຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ທານໍ ກາເລນ ທານນ຺ຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ທານຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຕຕິຍປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ຈຕຸຕ຺ຖປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ

ປີຐໍ ເຕ ເວຬຸຣິຍມຍນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖປີຐວິມານໍ. ອິມສ຺ສາປິ ວຕ຺ຖຸ ຣາຊຄເຫ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ, ຕໍ ທຸຕິຍວິມາເນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນີລວຕ຺ເຖນ ຫິ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປີຐສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາປິ ວິມານໍ ເວຬຸຣິຍມຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ປຐມວິມາເນ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໒໓. ‘‘ປີຐໍ ເຕ ເວຬຸຣິຍມຍໍ ອຸຬາຣໍ, ມໂນຊວໍ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນກາມໍ;

ອລງ຺ກເຕ ມລ຺ຍຘເຣ ສຸວຕ຺ເຖ, ໂອຠາສສິ ວິຊ຺ຊຸຣິວພ຺ຠກູຏໍ.

໒໔. ‘‘ເກນ ເຕຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເກນ ເຕ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເຕ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໒໕. ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ ເທວິ ມຫານຸຠາເວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ກິມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເກນາສິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເຕ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

໒໖. ‘‘ສາ ເທວຕາ ອຕ຺ຕມນາ, ໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນນ ປຸຈ຺ຉິຕາ;

ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐາ ວິຍາກາສິ, ຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລໍ’’.

໒໗. ‘‘ອປ຺ປສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລໍ ມເມທໍ, ເຍນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ;

ອຫໍ ມນຸສ຺ເສສຸ ມນຸສ຺ສຠູຕາ, ປຸຣິມາຍ ຊາຕິຍາ ມນຸສ຺ສໂລເກ.

໒໘. ‘‘ອທ຺ທສໍ ວິຣຊໍ ຠິກ຺ຂຸໍ, ວິປ຺ປສນ຺ນມນາວິລໍ;

ຕສ຺ສ ອທາສຫໍ ປີຐໍ, ປສນ຺ນາ ເສຫິ ປາຓິຠິ.

໒໙. ‘‘ເຕນ ເມຕາທິໂສ ວຓ຺ໂຓ, ເຕນ ເມ ອິຘ ມິຊ຺ຌຕິ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈ ເມ ໂຠຄາ, ເຍ ເກຈິ ມນໂສ ປິຍາ.

໓໐. ‘‘ອກ຺ຂາມິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ມຫານຸຠາວ, ມນຸສ຺ສຠູຕາ ຍມກາສິ ປຸຎ຺ຎໍ;

ເຕນມ຺ຫິ ເອວໍ ຊລິຕານຸຠາວາ, ວຓ຺ໂຓ ຈ ເມ ສພ຺ພທິສາ ປຠາສຕີ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖາປິ ຫິ ນີລວຕ຺ເຖນ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປີຐສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາປິ ວິມານໍ ເວຬຸຣິຍມຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ‘‘ປີຐໍ ເຕ ເວຬຸຣິຍມຍ’’ນ຺ຕິ ອາທິໂຕ ອາຄຕໍ. ເສສໍ ຕຕິຍສທິສເມວາຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຈຕຸຕ຺ຖປີຐວິມານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ກຸຎ຺ຊຣວິມານວຓ຺ຓນາ

ກຸຎ຺ຊໂຣ ເຕ ວຣາໂຣໂຫຕິ ກຸຎ຺ຊຣວິມານໍ. ຕສ຺ສ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປ. ອເຖກທິວສໍ ຣາຊຄຫນຄເຣ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ໂຆສິຕໍ. ນາຄຣາ ວີຖິໂຍ ໂສເຘຕ຺ວາ ວາລຸກໍ ໂອກິຣິຕ຺ວາ ລາຊປຎ຺ຈມການິ ປຸປ຺ຜານິ ວິປ຺ປກິຣິໍສຸ, ເຄຫທ຺ວາເຣ ເຄຫທ຺ວາເຣ ກທລິໂຍ ຈ ປຸຓ຺ຓຆເຏ ຈ ຐເປສຸໍ, ຍຖາວິຠວໍ ນານາວິຣາຄວຓ຺ຓວິຈິຕ຺ຕາ ຘຊປຏາກາທໂຍ ອຸສ຺ສາເປສຸໍ, ສພ຺ໂພ ຊໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິຠວານຸຣູປໍ ສຸມຓ຺ຑິຕປສາຘິໂຕ ນກ຺ຂຕ຺ຕກີຬໍ ກີຬິ, ສກລນຄຣໍ ເທວນຄຣໍ ວິຍ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ. ອຖ ພິມ຺ພິສາຣມຫາຣາຊາ ປຸພ຺ພຈາຣິຕ຺ຕວເສນ ມຫາຊນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ຣາຊຠວນໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫນ຺ເຕນ ປຣິວາເຣນ ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນ ອຸຬາເຣນ ສິຣິໂສຠຄ຺ເຄນ ນຄຣໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກໂຣຕິ.

ເຕນ ຈ ສມເຍນ ຣາຊຄຫວາສິນີ ເອກາ ກຸລຘີຕາ ຣຎ຺ໂຎ ຕໍ ວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ສິຣິໂສຠຄ຺ຄໍ ຣາຊານຸຠາວຎ຺ຈ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຈິຕ຺ຕຊາຕາ ‘‘ອຍໍ ເທວິທ຺ຘິສທິສາ ວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ກີທິເສນ ນຸ ໂຂ ກມ຺ມຸນາ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ປຓ຺ຑິຕສມ຺ມເຕ ປຸຈ຺ຉິ. ເຕ ຕສ຺ສາ ກເຖສຸໍ ‘‘ຠທ຺ເທ, ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ນາມ ຈິນ຺ຕາມຓິສທິສໍ ກປ຺ປຣຸກ຺ຂສທິສໍ, ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສຕິ ຍໍ ຍໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ກໂຣຕິ, ຕໍ ຕໍ ນິປ຺ຜາເທຕິເຍວ. ອປິຈ ອາສນທາເນນ ອຸຈ຺ຈາກຸລີນຕາ ໂຫຕິ, ອນ຺ນທາເນນ ພລສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາໂຠ, ວຕ຺ຖທາເນນ ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາໂຠ, ຍານທາເນນ ສຸຂວິເສສປຏິລາໂຠ, ທີປທາເນນ ຈກ຺ຂຸສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາໂຠ, ອາວາສທາເນນ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາໂຠ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ເທວສມ຺ປຕ຺ຕິ ອິໂຕ ອຸຬາຣາ ໂຫຕິ ມຎ຺ເຎ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ອຕິວິຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ອໂຫສິ.

ມາຕາປິຕໂຣ ຈສ຺ສາ ອຫຕໍ ວຕ຺ຖຍຸຄໍ ນວປີຐໍ ເອກໍ ປທຸມກລາປໍ ສປ຺ປິມຘຸສກ຺ຂຣາ ຕຓ຺ຑຸລຂີຣານິ ຈ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ເປເສສຸໍ. ສາ ຕານິ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຫຎ຺ຈ ທານໍ ທາຕຸກາມາ, ອຍຎ຺ຈ ເມ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕຸຏ຺ຐມານສາ ທຸຕິຍທິວເສ ທານໍ ສຊ຺ເຊນ຺ຕີ ອປ຺ໂປທກມຘຸປາຍາສໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ປຣິວາຣຠາເວນ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ພຫຸໍ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາເທຕ຺ວາ ທານຄ຺ເຄ ຄນ຺ຘປຣິຠຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາ ວິກສິຕປທຸມປຕ຺ຕກິຎ຺ຊກ຺ຂເກສໂຣປໂສຠິເຕສຸ ປທຸເມສຸ ອາສນໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ, ອຫເຕນ ເສຕວຕ຺ເຖນ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອາສນສ຺ສ ຈຕຸນ຺ນໍ ປາທານໍ ອຸປຣິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທຸມານິ ມາລາຄຸຬຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ, ອາສນສ຺ສ ອຸປຣິ ວິຕານໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ມາລາທາມໂອລມ຺ພກທາມານິ ໂອລມ຺ພິຕ຺ວາ, ອາສນສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຠູມິໍ ສເກສເຣຫິ ປທຸມປຕ຺ເຕຫິ ສພ຺ພສນ຺ຖຣໍ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ‘‘ທກ຺ຂິເຓຍ຺ເຍ ອາຄເຕ ປູເຊສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸປ຺ຜປູຣິຕໍ ຈງ຺ໂກຏກໍ ເອກມນ຺ເຕ ຐເປສິ.

ອເຖວໍ ກຕທານູປກຣຓສໍວິຘານາ ສີສໍນ຺ຫາຕາ ສຸທ຺ຘວຕ຺ຖນິວຕ຺ຖາ ສຸທ຺ຘຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄາ ເວລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ເອກໍ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ ‘‘ຄຈ຺ຉ ເຊ, ອມ຺ຫາກໍ ຕາທິສໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ປຣິເຍສາຫີ’’ຕິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສຫສ຺ສຖວິກໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ວິຍ ຣາຊຄເຫ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣວີຖິໍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ສາ ທາສີ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕໍ ເມ ເທຖາ’’ຕິ. ‘‘ເອກິສ຺ສາ ອຸປາສິກາຍ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ອິໂຕ ເອຖາ’’ຕິ ຈ ອາຫ. ເຖໂຣ ຕສ຺ສາ ປຕ຺ຕໍ ອທາສິ. ສາ ເຖຣໍ ເຄຫໍ ປເວເສສິ. ອຖ ສາ ອິຕ຺ຖີ ເຖຣສ຺ສ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ກຕ຺ວາ ອາສນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ນິສີທຖ, ຠນ຺ເຕ, ອິທມາສນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ເຖເຣ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນ ສເກສເຣຫິ ປທຸມປຕ຺ເຕຫິ ເຖຣໍ ປູຊຍມານາ ອາສນສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ໂອກິຣິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ສປ຺ປິມຘຸສກ຺ຂຣາສມ຺ມິສ຺ເສນ ອປ຺ໂປທກມຘຸປາຍາເສນ ປຣິວິສິ. ປຣິວິສນ຺ຕີ ຈ ‘‘ອິມສ຺ສ ເມ ປຸຎ຺ຎສ຺ສານຸຠາເວນ ທິພ຺ພຄຊກູຏາຄາຣປລ຺ລງ຺ກໂສຠິຕາ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ໂຫນ຺ຕຸ, ສພ຺ພາສຸ ປວຕ຺ຕີສຸ ປທຸມາ ນາມ ມາ ວິຄຕາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອກາສິ. ປຸນ ເຖເຣ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ເຈ ປຕ຺ຕໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ສປ຺ປິມຘຸສກ຺ຂຣາຫິ ປູເຣຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ເກ ອຕ຺ຖຕໍ ສາຏກໍ ຈຸມ຺ພຏກໍ ກຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຐເປຕ຺ວາ ເຖເຣ ຈ ອນຸໂມທນໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກມນ຺ເຕ ທ຺ເວ ປຸຣິເສ ອາຓາເປສິ ‘‘ເຖຣສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ປຕ຺ຕໍ ອິມຎ຺ຈ ປລ຺ລງ຺ກໍ ວິຫາຣໍ ເນຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. ເຕ ຕຖາ ອກໍສຸ.

ສາ ອປຣຠາເຄ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕາວຕິໍສຠວເນ ໂຍຊນສຕຸພ຺ເພເຘ ກນກວິມາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອຈ຺ຉຣາສຫສ຺ສປຣິວາຣາ. ປຕ຺ຖນາວເສນ ຈສ຺ສາ ປຎ຺ຈໂຍຊນຸພ຺ເພໂຘ ປທຸມມາລາລງ຺ກໂຕ ສມນ຺ຕໂຕ ປທຸມປຕ຺ຕກິຎ຺ຊກ຺ຂເກສໂຣປໂສຠິໂຕ ມນຸຎ຺ຎທສ຺ສໂນ ສຸຂສມ຺ຜສ຺ໂສ ວິວິຘຣຕນຣໍສິຊາລສມຸຊ຺ຊລເຫມາຠຣຓວິຠູສິໂຕ ຄຊວໂຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສູປຣິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂສຠາຕິສຍຍຸຕ຺ໂຕ ໂຍຊນິໂກ ກນກປລ຺ລງ຺ໂກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ສາ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ຕີ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຕໍ ກຸຎ຺ຊຣວິມານສ຺ສ ອຸປຣິ ຣຕນວິຈິຕ຺ຕໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ມຫຕາ ເທວຕານຸຠາເວນ ນນ຺ທນວນໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອເຖກສ຺ມິໍ ອຸສ຺ສວທິວເສ ເທວຕາສຸ ຍຖາສກໍ ທິພ຺ພານຸຠາເວນ ອຸຍ຺ຍານກີຬນຕ຺ຖໍ ນນ຺ທນວນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີສູຕິອາທິນາ ສພ຺ພໍ ປຐມປີຐວິມານວຓ຺ຓນາຍໍ ອາຄຕສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປນ ເຖໂຣ –

໓໑. ‘‘ກຸຎ຺ຊໂຣ ເຕ ວຣາໂຣໂຫ, ນານາຣຕນກປ຺ປໂນ;

ຣຸຈິໂຣ ຖາມວາ ຊວສມ຺ປນ຺ໂນ, ອາກາສມ຺ຫິ ສມີຫຕິ.

໓໒. ‘‘ປທຸມິ ປທ຺ມປຕ຺ຕກ຺ຂິ, ປທ຺ມຸປ຺ປລຊຸຕິນ຺ຘໂຣ;

ປທ຺ມຈຸຓ຺ຓາຠິກິຓ຺ຓງ຺ໂຄ, ໂສຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣມາລຘາ.

໓໓. ‘‘ປທຸມານຸສຏໍ ມຄ຺ຄໍ, ປທ຺ມປຕ຺ຕວິຠູສິຕໍ;

ຐິຕໍ ວຄ຺ຄຸ ມນຸຄ຺ຆາຕີ, ມິຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ ວາຣໂຓ.

໓໔. ‘‘ຕສ຺ສ ປກ຺ກມມານສ຺ສ, ໂສຓ຺ຓກໍສາ ຣຕິສ຺ສຣາ;

ເຕສໍ ສຸຍ຺ຍຕິ ນິຄ຺ໂຆໂສ, ຕູຣິເຍ ປຎ຺ຈງ຺ຄິເກ ຍຖາ.

໓໕. ‘‘ຕສ຺ສ ນາຄສ຺ສ ຂນ຺ຘມ຺ຫິ, ສຸຈິວຕ຺ຖາ ອລງ຺ກຕາ;

ມຫນ຺ຕໍ ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆໍ, ວຓ຺ເຓນ ອຕິໂຣຈສິ.

໓໖. ‘‘ທານສ຺ສ ເຕ ອິທໍ ຜລໍ, ອໂຖ ສີລສ຺ສ ວາ ປນ;

ອໂຖ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມສ຺ສ, ຕໍ ເມ ອກ຺ຂາຫິ ປຸຈ຺ຉິຕາ’’ຕິ. – ອາຫ;

໓໑. ຕຕ຺ຖ ກຸຎ຺ຊໂຣ ເຕ ວຣາໂຣໂຫຕິ ກຸຎ຺ເຊ ຄິຣິຕເຏ ຣມຕິ ອຠິຣມຕິ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຣວຕິ ໂກຎ຺ຈນາທໍ ນທນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ກຸໍ ວາ ປຖວິໍ ຕທຠິຆາເຕນ ຊຣຍຕີຕິ ກຸຎ຺ຊໂຣ, ຄິຣິຈຣາທິເຠໂທ ມນຸສ຺ສໂລເກ ຫຕ຺ຖີ, ອຍໍ ປນ ກີຬນກາເລ ກຸຎ຺ຊຣສທິສຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອາຣຸຍ຺ຫຕີຕິ ອາໂຣໂຫ, ອາໂຣຫນີໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວໂຣ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອາໂຣໂຫຕິ ວຣາໂຣໂຫ, ອຸຕ຺ຕມຍານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນານາຣຕນກປ຺ປໂນຕິ ນານາວິຘານິ ຣຕນານິ ເອເຕສນ຺ຕິ ນານາຣຕນາ, ກຸມ຺ຠາລງ຺ກາຣາທິຫຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາ. ເຕຫິ ວິຫິໂຕ ກປ຺ປນ຺ໂນ ສນ຺ນາໂຫ ຍສ຺ສ ໂສ ນານາຣຕນກປ຺ປໂນ. ຣຸຈິໍ ອຠິຣຕິໍ ເທຕີຕິ ຣຸຈິໂຣ, ມນຸຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຖາມວາຕິ ຖິໂຣ, ພລວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊວສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ສມ຺ປນ຺ນຊໂວ, ສີຆຊໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາກາສມ຺ຫິ ສມີຫຕີຕິ ອາກາເສ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ສມ຺ມາ ອີຫຕິ, ອາຣຸຬ຺ຫານໍ ໂຂຠໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຈຣຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໒. ປທຸມີຕິ ປທຸມສມານວຓ຺ຓຕາຍ ‘‘ປທຸມ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາເມນ ກຸມ຺ຠວຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ປທຸມີ. ປທ຺ມປຕ຺ຕກ຺ຂີຕິ ກມລທລສທິສນຍເນ, ອາລປນເມຕໍ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ. ປທ຺ມຸປ຺ປລຊຸຕິນ຺ຘໂຣຕິ ທິພ຺ພປທຸມຸປ຺ປລມາລາລງ຺ກຕສຣີຣຕາຍ ຕຫໍ ຕຫໍ ວິປ຺ຜຸຣນ຺ຕໍ ວິຊ຺ໂຊຕມານໍ ປທຸມຸປ຺ປລຊຸຕິໍ ຘາເຣຕີຕິ ປທຸມຸປ຺ປລຊຸຕິນ຺ຘໂຣ. ປທ຺ມຈຸຓ຺ຓາຠິກິຓ຺ຓງ຺ໂຄຕິ ປທຸມປຕ຺ຕກິຎ຺ຊກ຺ຂເກສເຣຫິ ສມນ຺ຕໂຕ ໂອກິຓ຺ຓຄຕ຺ໂຕ. ໂສຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣມາລຘາຕິ ເຫມມຍກມລມາລາຠາຣີ.