໑. ເອກກນິປາໂຕ

໑. ອຎ຺ຎຕຣາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ເຖຣີຄາຖານໍ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂອກາໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາທິໂຕ ຍຖາ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອຸປສມ຺ປທາ ຈ ປຏິລທ຺ຘາ, ຕໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຍ ກຣີຍມານາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄາຖານໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ວິຠາເວຕຸໍ ສຸກຣາ ໂຫຕິ ສຸປາກຏາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປກາເສຕຸໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສງ຺ເຂປໂຕ ອຍໍ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາ –

ອຍຎ຺ຫິ ໂລກນາໂຖ ‘‘ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕ຺ຍາທິນາ ວຸຕ຺ຕານິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາທມູເລ ກຕມຫາຠິນີຫາໂຣ ສມຕິໍສປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕ ຈຕຸວີສຕິຍາ ພຸທ຺ຘານໍ ສນ຺ຕິເກ ລທ຺ຘພ຺ຍາກຣໂຓ ອນຸກ຺ກເມນ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍາຍ ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາຍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຖຈຣິຍາຍ ຈ ໂກຏິໍ ປຕ຺ວາ ຕຸສິຕຠວເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຍາວຕາຍຸກໍ ຐຕ຺ວາ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬເທວຕາຫິ ພຸທ຺ຘຠາວາຍ –

‘‘ກາໂລ ໂຂ ເຕ ມຫາວີຣ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ;

ສເທວກໍ ຕາຣຍນ຺ໂຕ, ພຸຊ຺ຌສ຺ສຸ ອມຕໍ ປທ’’ນ຺ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໑.໖໗) –

ອາຍາຈິຕມນຸສ຺ສູປປຕ຺ຕິໂກ ຕາສໍ ເທວຕານໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ທຕ຺ວາ, ກຕປຎ຺ຈມຫາວິໂລກໂນ ສກ຺ຍຣາຊກຸເລ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ເຄເຫ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໍ ໂອກ຺ກນ຺ໂຕ ທສມາເສ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ, ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ ຕໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ລຸມ຺ພິນີວເນ ລທ຺ຘາຠິຊາຕິໂກ ວິວິຘາ ຘາຕິໂຍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ມຫຕາ ປຣິຫາເຣນ ສມ຺ມເທວ ປຣິຫຣິຍມາໂນ ອນຸກ຺ກເມນ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ໂຕ ຕີສຸ ປາສາເທສຸ ວິວິຘນາຏກຊນປຣິວຸໂຕ ເທໂວ ວິຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ໂຕ ຊິຓ຺ຓພ຺ຍາຘິມຕທສ຺ສເນນ ຊາຕສໍເວໂຄ ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກຕໍ ຄຕຕ຺ຕາ, ກາເມສຸ ອາທີນວໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ຈ ອານິສໍສໍ ທິສ຺ວາ, ຣາຫຸລກຸມາຣສ຺ສ ຊາຕທິວເສ ຉນ຺ນສຫາໂຍ ກຓ຺ຑກໍ ອສ຺ສຣາຊໍ ອາຣຸຍ຺ຫ, ເທວຕາຫິ ວິວເຏນ ທ຺ວາເຣນ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕິກສມເຍ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ, ເຕເນວ ຣຕ຺ຕາວເສເສນ ຕີຓິ ຣຊ຺ຊານິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອໂນມານທີຕີຣໍ ປຕ຺ວາ ຆຏິກາຣມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ອານີເຕ ອຣຫຕ຺ຕທ຺ຘເຊ ຄເຫຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ, ຕາວເທວ ວສ຺ສສຏ຺ຐິກຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປນ຺ໂນ ຫຸຕ຺ວາ, ປາສາທິເກນ ອິຣິຍາປເຖນ ອນຸກ຺ກເມນ ຣາຊຄຫໍ ປຕ຺ວາ, ຕຕ຺ຖ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ປຓ຺ຑວປພ຺ພຕປພ຺ຠາເຣ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ມາຄຘຣາເຊນ ຣຊ຺ເຊນ ນິມນ຺ຕິຍມາໂນ ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ຠຄ຺ຄວສ຺ສາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ສມຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕໂຕ ອາຬາຣຸທການໍ ສມຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອນລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸຣຸເວລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ທຸກ຺ກຣກາຣິກໍ ກຕ຺ວາ, ຕາຍ ອຣິຍຘມ຺ມປຏິເວຘສ຺ສາຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ນາຍໍ ມຄ຺ໂຄ ໂພຘາຍາ’’ຕິ ໂອຬາຣິກໍ ອາຫາຣໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ກຕິປາເຫນ ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາ ວິສາຂາປຸຓ຺ຓມທິວເສ ສຸຊາຕາຍ ທິນ຺ນໍ ວຣໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ສຸວຓ຺ຓປາຕິໍ ນທິຍາ ປຏິໂສຕໍ ຂິປິຕ຺ວາ, ‘‘ອຊ຺ຊ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກຕສນ຺ນິຏ຺ຐາໂນ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ກາເຬນ ນາຄຣາເຊນ ອຠິຕ຺ຖຸຕິຄຸໂຓ ໂພຘິມຓ຺ຑໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ອຈລຏ຺ຐາເນ ປາຈີນໂລກຘາຕຸອຠິມຸໂຂ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ເກ ນິສິນ຺ໂນ ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ວີຣິຍໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ, ສູຣິເຍ ອນຕ຺ຖງ຺ຄເຕເຍວ ມາຣພລໍ ວິຘມິຕ຺ວາ, ປຐມຍາເມ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ, ມຊ຺ຌິມຍາເມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາ, ປຈ຺ຉິມຍາເມ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ຎາຓໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ, ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ສພ຺ພພຸທ຺ເຘຫິ ອຘິຄຕໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ, ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາຍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ເຖວ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ, ເຕເນວ ນເຍນ ອິຕຣສຕ຺ຕາເຫປິ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ, ຣາຊາຍຕນມູເລ ມຘຸປິຓ຺ຑິກໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ປຸນ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣຘມູເລ ນິສິນ຺ໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕາຍ ຈິຕ຺ເຕ ນມນ຺ເຕ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ອາຍາຈິໂຕ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍາທິເຠເທ ສຕ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ກຕປຏິຎ຺ໂຎ ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອາຬາຣຸທການໍ ກາລງ຺ກຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ, ‘‘ພຫຸປກາຣາ ໂຂ ເມ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ, ເຍ ມໍ ປຘານປຫິຕຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ, ຍໍນູນາຫໍ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໐) ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ອາສາຬ຺ຫິປຸຓ຺ຓມາຍໍ ມຫາໂພຘິໂຕ ພາຣາຓສິໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຏ຺ຐາຣສໂຍຊນໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ອຸປເກນ ອາຊີວເກນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕຕ຺ວາ, ອນຸກ຺ກເມນ ອິສິປຕນໍ ປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕາ ປພ຺ພຊິເຕນ ນ ເສວິຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໓; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ຘມ຺ມຈກ຺ກປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎປ຺ປມຸຂາ ອຏ຺ຐາຣສພ຺ຣຫ຺ມໂກຏິໂຍ ຘມ຺ມາມຕໍ ປາເຍຕ຺ວາ ປາຏິປເທ ຠທ຺ທິຍຕ຺ເຖຣໍ, ປກ຺ຂສ຺ສ ທຸຕິຍາຍໍ ວປ຺ປຕ຺ເຖຣໍ, ປກ຺ຂສ຺ສ ຕຕິຍາຍໍ ມຫານາມຕ຺ເຖຣໍ, ຈຕຸຕ຺ຖິຍໍ ອສ຺ສຊິຕ຺ເຖຣໍ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ, ປຎ຺ຈມິຍໍ ປນ ປກ຺ຂສ຺ສ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ (ມຫາວ. ໒໐; ສໍ. ນິ. ໓.໕໙) ສພ຺ເພປິ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ຍສທາຣກປ຺ປມຸເຂ ປຎ຺ຈປຓ຺ຓາສປຸຣິເສ, ກປ຺ປາສິກວນສຓ຺ເຑ ຕິໍສມຕ຺ເຕ ຠທ຺ທວຄ຺ຄິເຍ, ຄຍາສີເສ ປິຏ຺ຐິປາສາເຓ ສຫສ຺ສມຕ຺ເຕ ປຸຣາຓຊຏິເລຕິ ເອວໍ ມຫາຊນໍ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ພິມ຺ພິສາຣປ຺ປມຸຂານິ ເອກາທສນຫຸຕານິ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ນຫຸຕໍ ສຣຓຕ຺ຕເຍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເວຬຸວນໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອສ຺ສຊິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວາຫສາ ອຘິຄຕປຐມມຄ຺ເຄ ສຎ຺ຈຍໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ, ສທ຺ຘິໍ ປຣິສາຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄເຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນ ອຄ຺ຄຜລໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ສາວກປາຣມິຍາ ມຕ຺ຖກໍ ປຕ຺ເຕ ອຄ຺ຄສາວກຏ຺ຐາເນ ຐເປຕ຺ວາ ກາຬຸທາຍິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຠິຍາຈນາຍ ກປິລວຕ຺ຖຸໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ມານຕ຺ຖທ຺ເຘ ຎາຕເກ ຍມກປາຏິຫາຣິເຍນ ທເມຕ຺ວາ, ປິຕຣໍ ອນາຄາມິຜເລ, ມຫາປຊາປຕິໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຏິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ, ນນ຺ທກຸມາຣໍ ຣາຫຸລກຸມາຣຎ຺ຈ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ, ສຕ຺ຖາ ປຸນເທວ ຣາຊຄຫໍ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉິ.

ອຖາປເຣນ ສມເຍນ ສຕ຺ຖຣິ ເວສາລິໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ ວິຫຣນ຺ເຕ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊາ ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ອຖ ມຫາປຊາປຕິຍາ ໂຄຕມິຍາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ຕໂຕ ໂຣຫິນີນທີຕີເຣ ກລຫວິວາທສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ (ສຸ. ນິ. ໘໖໘ ອາທໂຍ) ປຣິໂຍສາເນ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ, ປພ຺ພຊິຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ກຸມາຣສຕານໍ ປາທປຣິຈາຣິກາ ເອກຊ຺ຌາສຍາວ ຫຸຕ຺ວາ ມຫາປຊາປຕິຍາ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ສພ຺ພາວ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມາ’’ຕິ ມຫາປຊາປຕິໍ ເຊຏ຺ຐິກໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕຸກາມາ ອເຫສຸໍ. ອຍຎ຺ຈ ມຫາປຊາປຕິ ປຸພ຺ເພປິ ເອກວາຣໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ນາລຕ຺ຖ, ຕສ຺ມາ ກປ຺ປກໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ເກເສ ຉິນ຺ທາເປຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ສພ຺ພາ ຕາ ສາກິຍານິໂຍ ອາທາຍ ເວສາລິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ທສພລໍ ຍາຈາເປຕ຺ວາ, ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄຫເຓນ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປສມ຺ປທຎ຺ຈ ອລຕ຺ຖ. ອິຕຣາ ປນ ສພ຺ພາປິ ເອກໂຕ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ອເຫສຸໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປເນຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປາຬິຍໍ (ຈູຬວ. ໔໐໒) ອາຄຕເມວ.

ເອວໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ ປນ ມຫາປຊາປຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖສ຺ສາ ສຕ຺ຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ສາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເສສາ ຈ ປຎ຺ຈສຕຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ນນ຺ທໂກວາທປຣິໂຍສາເນ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໘) ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິເຕ ປຸຖຸຠູເຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄາມນິຄມຊນປທຣາຊຘານີສຸ ກຸລິຕ຺ຖິໂຍ ກຸລສຸຓ຺ຫາໂຍ ກຸລກຸມາຣິກາໂຍ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຕຎ຺ຈ ສຸຕ຺ວາ, ສາສເນ ອຠິປ຺ປສນ຺ນາ ສໍສາເຣ ຈ ຊາຕສໍເວຄາ ອຕ຺ຕໂນ ສາມິເກ ມາຕາປິຕໂຣ ຎາຕເກ ຈ ອນຸຊານາເປຕ຺ວາ, ສາສເນ ອຸຣໍ ທຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈ ສີລາຈາຣສມ຺ປນ຺ນາ ສຕ຺ຖຸໂນ ຈ ເຕສໍ ເຖຣານຎ຺ຈ ສນ຺ຕິເກ ໂອວາທໍ ລຠິຕ຺ວາ ຆເຏນ຺ຕິໂຍ ວາຍມນ຺ຕິໂຍ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກໍສຸ. ຕາຫິ ອຸທານາທິວເສນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠາສິຕາ ຄາຖາ ປຈ຺ຉາ ສງ຺ຄີຕິກາຣເກຫິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ເອກກນິປາຕາທິວເສນ ສງ຺ຄີຕິໍ ອາໂຣປຍິໍສຸ ‘‘ອິມາ ເຖຣີຄາຖາ ນາມາ’’ຕິ. ຕາສໍ ນິປາຕາທິວິຠາໂຄ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ຕຕ຺ຖ ນິປາເຕສຸ ເອກກນິປາໂຕ ອາທິ. ຕຕ຺ຖປິ –

໑. ‘‘ສຸຂໍ ສຸປາຫິ ເຖຣິເກ, ກຕ຺ວາ ໂຈເຬນ ປາຣຸຕາ;

ອຸປສນ຺ໂຕ ຫິ ເຕ ຣາໂຄ, ສຸກ຺ຂຑາກໍວ ກຸມ຺ຠິຍ’’ນ຺ຕິ. –

ອຍໍ ຄາຖາ ອາທິ. ຕສ຺ສາ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຕີເຕ ກິຣ ອຎ຺ຎຕຣາ ກຸລຘີຕາ ໂກຓາຄມນສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາສເນ ອຠິປ຺ປສນ຺ນາ ຫຸຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ທຸຕິຍທິວເສ ສາຂາມຓ຺ຑປໍ ກາເຣຕ຺ວາ ວາລິກໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວິຕານໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ. ສຕ຺ຖາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ສາ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ປຣິວິສິຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ຕິຈີວເຣນ ອຈ຺ຉາເທສິ. ຕສ຺ສາ ຠຄວາ ອນຸໂມທນໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ສາ ຍາວຕາຍຸກໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ອາຍຸປຣິໂຍສາເນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ສຸຄຕີສຸ ເອວ ສໍສຣນ຺ຕີ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ຄຫປຕິກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ວາ, ສໍສາເຣ ຊາຕສໍເວຄາ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວີສຕິວສ຺ສຫສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸນິສີລໍ ປູເຣຕ຺ວາ, ປຸຖຸຊ຺ຊນກາລກິຣິຍໍ ກຕ຺ວາ, ສຄ຺ເຄ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ເວສາລິຍໍ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕໍ ຖິຣສນ຺ຕສຣີຣຕາຍ ເຖຣິກາຕິ ໂວຫຣິໍສຸ. ສາ ວຍປ຺ປຕ຺ຕາ ກຸລປ຺ປເທສາທິນາ ສມານຊາຕິກສ຺ສ ຂຕ຺ຕິຍກຸມາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕູຫິ ທິນ຺ນາ ປຕິເທວຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວສນ຺ຕີ ສຕ຺ຖຸ ເວສາລິຄມເນ ສາສເນ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ຘາ ອຸປາສິກາ ຫຸຕ຺ວາ, ອປຣຠາເຄ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມີເຖຣິຍາ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສາມິກສ຺ສາໂຣເຈສິ. ສາມິໂກ ນານຸຊານາຕິ. ສາ ປນ ກຕາຘິກາຣຕາຍ ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣຕິ.

ອເຖກທິວສໍ ມຫານເສ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ປຈ຺ຈມາເນ ມຫຕີ ອຄ຺ຄິຊາລາ ອຸຏ຺ຐຫິ. ສາ ອຄ຺ຄິຊາລາ ສກລຠາຊນໍ ຕຏຕຏາຍນ຺ຕໍ ຌາຍຕິ. ສາ ຕໍ ທິສ຺ວາ ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນິຈ຺ຈຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕໍ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ຕໂຕ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂານິຈ຺ຈານຕ຺ຕຕຎ຺ຈ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ. ສາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຠຣຓໍ ວາ ອລງ຺ກາຣໍ ວາ ນ ຘາເຣຕິ. ສາ ສາມິເກນ ‘‘ກສ຺ມາ ຕ຺ວໍ, ຠທ຺ເທ, ອິທານິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອາຠຣຓໍ ວາ ອລງ຺ກາຣໍ ວາ ນ ຘາເຣສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຄິຫິຠາເວ ອຠພ຺ພຠາວໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອນຸຊານາເປສິ. ໂສ ວິສາໂຂ ອຸປາສໂກ ວິຍ ຘມ຺ມທິນ຺ນໍ ມຫຕາ ປຣິຫາເຣນ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິຍາ ສນ຺ຕິກໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ, ອຍ຺ເຍ, ປພ຺ພາເຊຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອຖ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມີ ຕໍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ເນຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ທສ຺ເສສິ. ສຕ຺ຖາປິສ຺ສາ ປກຕິຍາ ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓເມວ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຂໍ ສຸປາຫີ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ສຸປາຫີຕິ ອາຓຕ຺ຕິວຈນໍ. ເຖຣິເກຕິ ອາມນ຺ຕນວຈນໍ. ກຕ຺ວາ ໂຈເຬນ ປາຣຸຕາຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ນິໂຍຊນໍ. ອຸປສນ຺ໂຕ ຫິ ເຕ ຣາໂຄຕິ ປຏິປຕ຺ຕິກິຕ຺ຕນໍ. ສຸກ຺ຂຑາກໍວາຕິ ອຸປສເມຕພ຺ພສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ອສາຣຠາວນິທສ຺ສນໍ. ກຸມ຺ຠິຍນ຺ຕິ ຕທາຘາຣສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕຸຈ຺ຉາທິຠາວນິທສ຺ສນໍ.

ສຸຂນ຺ຕິ ເຈຕໍ ອິຏ຺ຐາຘິວຈນໍ. ສຸເຂນ ນິທຸກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸປາຫີຕິ ນິປຊ຺ຊນິທສ຺ສນຎ຺ເຈຕໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ, ຕສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ອິຣິຍາປເຖ ສຸເຂເນວ ກປ຺ເປຫິ ສຸຂໍ ວິຫຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຖຣິເກຕິ ອິທໍ ຍທິປິ ຕສ຺ສາ ນາມກິຕ຺ຕນໍ, ປຈຸເຣນ ອນ຺ວຕ຺ຖສຎ຺ຎາຠາວໂຕ ປນ ຖິເຣ ສາສເນ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ, ຖິເຣຫິ ສີລາທິຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕ຺ວາ ໂຈເຬນ ປາຣຸຕາຕິ ປໍສຸກູລໂຈເຬຫິ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ອຈ຺ຉາທິຕສຣີຣາ ຕໍ ນິວຕ຺ຖາ ເຈວ ປາຣຸຕາ ຈ. ອຸປສນ຺ໂຕ ຫິ ເຕ ຣາໂຄຕິ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕ຺ວຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ຕວ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກກາມຣາໂຄ ອຸປສນ຺ໂຕ ອນາຄາມິມຄ຺ຄຎາຓຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ໂຒ, ອິທານິ ຕທວເສສໍ ຣາຄໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາຓຄ຺ຄິນາ ທເຫຕ຺ວາ ສຸຂໍ ສຸປາຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸກ຺ຂຑາກໍວ ກຸມ຺ຠິຍນ຺ຕິ ຍຖາ ຕໍ ປກ຺ເກ ຠາຊເນ ອປ຺ປກໍ ຑາກພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ມຫຕິຍາ ອຄ຺ຄິຊາລາຍ ປຈ຺ຈມານໍ ຌາຍິຕ຺ວາ ສຸສ຺ສນ຺ຕໍ ວູປສມ຺ມຕິ, ຍຖາ ວາ ອຸທກມິສ຺ເສ ຑາກພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອຸທ຺ຘນໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປຈ຺ຈມາເນ ອຸທເກ ວິຊ຺ຊມາເນ ຕໍ ຈິຈ຺ຈິຏາຍຕິ ຈິຏິຈິຏາຍຕິ, ອຸທເກ ປນ ຉິນ຺ເນ ອຸປສນ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຕວ ສນ຺ຕາເນ ກາມຣາໂຄ ອຸປສນ຺ໂຕ, ອິຕຣມ຺ປິ ວູປສເມຕ຺ວາ ສຸຂໍ ສຸປາຫີຕິ.

ເຖຣີ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຣິປາກໍ ຄຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາວິລາເສນ ຈ ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣີ ໒.໑.໒໖-໓໐).

‘‘ໂກຓາຄມນພຸທ຺ຘສ຺ສ, ມຓ຺ຑໂປ ກາຣິໂຕ ມຍາ;

ຘຸວໍ ຕິຈີວຣໍທາສິໍ, ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂລກພນ຺ຘຸໂນ.

‘‘ຍໍ ຍໍ ຊນປທໍ ຍາມິ, ນິຄເມ ຣາຊຘານິໂຍ;

ສພ຺ພຕ຺ຖ ປູຊິໂຕ ໂຫມິ, ປຸຎ຺ຎກມ຺ມສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ, ຠວາ ສພ຺ເພ ສມູຫຕາ;

ນາຄີວ ພນ຺ຘນໍ ເຉຕ຺ວາ, ວິຫຣາມິ ອນາສວາ.

‘‘ສ຺ວາຄຕໍ ວຕ ເມ ອາສິ, ພຸທ຺ຘເສຏ຺ຐສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ;

ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາ, ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນໍ.

‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາ ຈຕສ຺ໂສ, ວິໂມກ຺ຂາປິ ຈ ອຏ຺ຐິເມ;

ຉຬຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕາ, ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ເຖຣີ ອຸທາເນນ຺ຕີ ຕເມວ ຄາຖໍ ອຠາສິ, ເຕນາຍໍ ຄາຖາ ຕສ຺ສາ ເຖຣິຍາ ຄາຖາ ອໂຫສິ. ຕຕ຺ຖ ເຖຣິຍາ ວຸຕ຺ຕຄາຖາຍ ອນວເສໂສ ຣາໂຄ ປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ວູປສມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຣາຄວູປສເມເນວ ເຈຕ຺ຖ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກິເລສານໍ ວູປສໂມ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສຘມ຺ມານໍ ວູປສມສິທ຺ຘິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຈິກິຈ຺ຉາຫິ, ໂຍ ໂມໂຫ ສຫໂຊ ມໂຕ;

ປຫາເນກຏ຺ຐຠາເວນ, ຣາເຄນ ສຣໂຓ ຫິ ໂສ’’ຕິ.

ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ສພ຺ເພສໍ ສໍກິເລສານໍ ວູປສໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ເຕສໍ ວູປສໂມ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ຕທງ຺ຄວເສນ, ສມຖວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ, ຜລກ຺ຂເຓ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ວູປສມສິທ຺ຘິໂຕ. ເຕນ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສາປິ ປຫານສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫາເນນ ສີລສມ຺ປທາສິທ຺ຘິ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປຫາເນນ ສມາຘິສມ຺ປທາສິທ຺ຘິ, ອິຕເຣຫິ ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາສິທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ ປຫານາຠິສມໂຍປສິຊ຺ຌນໂຕ. ຍຖາ ຠາວນາຠິສມຍໍ ສາເຘຕິ ຕສ຺ມິໍ ອສຕິ ຕທຠາວໂຕ, ຕຖາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍຎ຺ຈ ສາເຘຕິ ເອວາຕິ. ຈຕຸຣາຠິສມຍສິທ຺ຘິຍາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ, ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຕິວິຘກລ຺ຍາຓຕາ, ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິໂຍ ຈ ປຣິປຸຓ຺ຓາ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຕຣາເຖຣີ ອປຎ຺ຎາຕາ ນາມໂຄຕ຺ຕາທິວເສນ ອປາກຏາ, ເອກາ ເຖຣີ ລກ຺ຂຓສມ຺ປນ຺ນາ ຠິກ຺ຂຸນີ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຎ຺ຎຕຣາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ມຸຕ຺ຕາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

໒. ‘‘ມຸຕ຺ເຕ ມຸຈ຺ຈສ຺ສຸ ໂຍເຄຫິ, ຈນ຺ໂທ ຣາຫຸຄ຺ຄຫາ ອິວ;

ວິປ຺ປມຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອນຓາ ຠຸຎ຺ຊ ປິຓ຺ຑກ’’ນ຺ຕິ. –

ອຍໍ ມຸຕ຺ຕາຍ ນາມ ສິກ຺ຂມານາຍ ຄາຖາ. ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາຣາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນນ຺ຕີ ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ຣຖິຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານສາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປີຕິເວເຄນ ສຕ຺ຖຸ ປາທມູເລ ອວກຸຊ຺ຊາ ນິປຊ຺ຊິ. ສາ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ສຸຄຕີສຸເຍວ ສໍສຣນ຺ຕີ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓມຫາສາລກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ມຸຕ຺ຕາຕິສ຺ສາ ນາມໍ ອໂຫສິ. ສາ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ວີສຕິວສ຺ສກາເລ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິຍາ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂມານາວ ຫຸຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກຖາເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ສາ ເອກທິວສໍ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ຕາ ເຖຣີນໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ທິວາຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣໂຫ ນິສິນ຺ນາ ວິປສ຺ສນາຍ ມນສິກາຣໍ ອາຣຠິ. ສຕ຺ຖາ ສຸຣຠິຄນ຺ຘກຸຏິຍາ ນິສິນ຺ໂນວ ໂອຠາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ປຸຣໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ວິຍ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ມຸຕ຺ເຕ ມຸຈ຺ຈສ຺ສຸ ໂຍເຄຫີ’’ຕິ ອິມໍ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ມຸຕ຺ເຕຕິ ຕສ຺ສາ ອາລປນໍ. ມຸຈ຺ຈສ຺ສຸ ໂຍເຄຫີຕິ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ກາມໂຍຄາທີຫິ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ມຸຈ຺ຈ, ເຕຫິ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ໂຫຫິ. ຍຖາ ກິໍ? ຈນ຺ໂທ ຣາຫຸຄ຺ຄຫາ ອິວາຕິ ຣາຫຸສງ຺ຂາໂຕ ຄຫໂຕ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ອຸປກ຺ກິເລສໂຕ ມຸຈ຺ຈສ຺ສຸ. ວິປ຺ປມຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ເຉທວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອິຕ຺ຖໍ ຠູຕລກ຺ຂເຓ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ອນຓາ ຠຸຎ຺ຊ ປິຓ຺ຑກນ຺ຕິ ກິເລສອິຓໍ ປຫາຍ ອນຓາ ຫຸຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປິຓ຺ຑໍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍາສິ. ໂຍ ຫິ ກິເລເສ ອປ຺ປຫາຍ ສຕ຺ຖາຣາ ອນຸຎ຺ຎາຕປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ໂສ ສາໂຓ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ ນາມ. ຍຖາຫ ອາຍສ຺ມາ ພາກຸໂລ – ‘‘ສຕ຺ຕາຫເມວ ໂຂ ອຫໍ, ອາວຸໂສ, ສາໂຓ ຣຏ຺ຐປິຓ຺ຑໍ ຠຸຎ຺ຊິ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໑໑). ຕສ຺ມາ ສາສເນ ປພ຺ພຊິເຕນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິອິຓໍ ປຫານາຍ ອນເຓນ ຫຸຕ຺ວາ ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ປິຓ຺ຑກນ຺ຕິ ເທສນາສີສເມວ, ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ປຈ຺ຈເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຓ຺ຫໍ ໂອວທຕີຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກ຺ກິເລເສ ວິໂສເຘນ຺ໂຕ ພຫຸໂສ ໂອວາທໍ ເທຕິ.

ສາ ຕສ຺ມິໍ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣີ ໒.໑.໓໑-໓໖) –

‘‘ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ໂລກເຊຏ຺ຐສ຺ສ ຕາທິໂນ;

ຣຖິຍໍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ, ຕາຣຍນ຺ຕສ຺ສ ປາຓິໂນ.

‘‘ຆຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວານ, ອວກຸຊ຺ຊາ ນິປຊ຺ຊຫໍ;

ອນຸກມ຺ປໂກ ໂລກນາໂຖ, ສິຣສິ ອກ຺ກມີ ມມ.

‘‘ອກ຺ກມິຕ຺ວານ ສິຣສິ, ອຄມາ ໂລກນາຍໂກ;

ເຕນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປສາເທນ, ຕຸສິຕໍ ອຄມາສຫໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ສາ ຕເມວ ຄາຖໍ ອຸທາເນສິ. ປຣິປຸຓ຺ຓສິກ຺ຂາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ປຣິນິພ຺ພານກາເລປິ ຕເມວ ຄາຖໍ ປຈ຺ຈຠາສີຕິ.

ມຸຕ຺ຕາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຸຓ຺ຓາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ປຸຓ຺ເຓ ປູຣສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫີຕິ ປຸຓ຺ຓາຍ ນາມ ສິກ຺ຂມານາຍ ຄາຖາ. ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາຣາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນນ຺ຕີ ພຸທ຺ຘສຸຎ຺ເຎ ໂລເກ ຈນ຺ທຠາຄາຍ ນທິຍາ ຕີເຣ ກິນ຺ນຣໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ເອກທິວສໍ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານສາ ນຬມາລາຍ ຕໍ ປູເຊຕ຺ວາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ອຏ຺ຐາສິ. ສາ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ສຸຄຕີສຸເຍວ ສໍສຣນ຺ຕີ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຄຫປຕິມຫາສາລກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ປຸຓ຺ຓາຕິສ຺ສາ ນາມໍ ອໂຫສິ. ສາ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ວີສຕິວສ຺ສານິ ວສມານາ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິຍາ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ຘາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂມານາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິ. ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນ ເອວ ໂອຠາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ –

໓. ‘‘ປຸຓ຺ເຓ ປູຣສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫິ, ຈນ຺ໂທ ປນ຺ນຣເສຣິວ;

ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ປຎ຺ຎາຍ, ຕໂມຂນ຺ຘໍ ປທາລຍາ’’ຕິ. – ອິມໍ ຄາຖມາຫ;

ຕຕ຺ຖ ປຸຓ຺ເຓຕິ ຕສ຺ສາ ອາລປນໍ. ປູຣສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫີຕິ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓາ ໂຫຫິ. ຈນ຺ໂທ ປນ຺ນຣເສຣິວາຕິ ຣ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ປນ຺ນຣເສ ປຸຓ຺ຓມາສິຍໍ ສພ຺ພາຫິ ກລາຫິ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ຈນ຺ໂທ ວິຍ. ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ປຎ຺ຎາຍາຕິ ໂສຬສນ຺ນໍ ກິຈ຺ຈານໍ ປາຣິປູຣິຍາ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ຕໂມຂນ຺ຘໍ ປທາລຍາຕິ ໂມຫກ຺ຂນ຺ຘໍ ອນວເສສໂຕ ຠິນ຺ທ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທ. ໂມຫກ຺ຂນ຺ຘປທາລເນນ ສເຫວ ສພ຺ເພປິ ກິເລສາ ປທາລິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ສາ ຕໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣີ ໒.໑.໓໗-໔໕) –

‘‘ຈນ຺ທຠາຄານທີຕີເຣ, ອໂຫສິໍ ກິນ຺ນຣີ ຕທາ;

ອທ຺ທສໍ ວິຣຊໍ ພຸທ຺ຘໍ, ສຍມ຺ຠຸໍ ອປຣາຊິຕໍ.

‘‘ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ສຸມນາ, ເວທຊາຕາ ກຕຎ຺ຊລີ;

ນຬມາລໍ ຄເຫຕ຺ວານ, ສຍມ຺ຠຸໍ ອຠິປູຊຍິໍ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ເມນ ສຸກເຕນ, ເຈຕນາປຓິຘີຫິ ຈ;

ຊຫິຕ຺ວາ ກິນ຺ນຣີເທຫໍ, ອຄຈ຺ຉິໍ ຕິທສໍ ຄຕິໍ.

‘‘ຉຕ຺ຕິໍສເທວຣາຊູນໍ, ມເຫສິຕ຺ຕມກາຣຍິໍ;

ທສນ຺ນໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີນໍ, ມເຫສິຕ຺ຕມກາຣຍິໍ;

ສໍເວເຊຕ຺ວານ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ, ປພ຺ພຊິໍ ອນຄາຣິຍໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ, ຠວາ ສພ຺ເພ ສມູຫຕາ;

ສພ຺ພາສວປຣິກ຺ຂີຓາ, ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວ.

‘‘ຈຕຸນ຺ນວຸຕິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ປຸປ຺ຜມຠິປູຊຍິໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ປຸປ຺ຜປູຊາຍິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ສາ ເຖຣີ ຕເມວ ຄາຖໍ ອຸທາເນສິ. ອຍເມວ ຈສ຺ສາ ອຎ຺ຎາພ຺ຍາກຣຓຄາຖາ ອໂຫສີຕິ.

ປຸຓ຺ຓາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ຕິສ຺ສາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຕິສ຺ເສ ສິກ຺ຂສ຺ສຸ ສິກ຺ຂາຍາຕິ ຕິສ຺ສາຍ ສິກ຺ຂມານາຍ ຄາຖາ. ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາຣາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນິຕ຺ວາ ສມ຺ຠຕກຸສລປຈ຺ຈຍາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ກປິລວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວຍປ຺ປຕ຺ຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ໂອໂຣຘຠູຕາ ປຈ຺ຉາ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິຍາ ສທ຺ຘິໍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ສາ ສຕ຺ຖາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂອຠາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ –

໔. ‘‘ຕິສ຺ເສ ສິກ຺ຂສ຺ສຸ ສິກ຺ຂາຍ, ມາ ຕໍ ໂຍຄາ ອຸປຈ຺ຈຄຸໍ;

ສພ຺ພໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ຕາ, ຈຣ ໂລເກ ອນາສວາ’’ຕິ. – ຄາຖໍ ອຠາສິ;

ຕຕ຺ຖ ຕິສ຺ເສຕິ ຕສ຺ສາ ອາລປນໍ. ສິກ຺ຂສ຺ສຸ ສິກ຺ຂາຍາຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທິກາຍ ຕິວິຘາຍ ສິກ຺ຂາຍ ສິກ຺ຂ, ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາໂຍ ສມ຺ປາເທຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ຕາສໍ ສມ຺ປາທເນ ກາຣຓມາຫ ‘‘ມາ ຕໍ ໂຍຄາ ອຸປຈ຺ຈຄຸ’’ນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍາເວກລ຺ລໍ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ, ສທ຺ຘາປຏິລາໂຠຕິ ອິເມ ໂຍຄາ ສມຍາ ທຸລ຺ລຠກ຺ຂຓາ ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມຸໍ. ກາມໂຍຄາທໂຍ ເອວ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຍຄາ ຕໍ ມາ ອຸປຈ຺ຈຄຸໍ ມາ ອຠິຠເວຍ຺ຍຸໍ. ສພ຺ພໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ເພຫິ ກາມໂຍຄາທີຫິ ໂຍເຄຫິ ວິມຸຕ຺ຕາ ຕໂຕ ເອວ ອນາສວາ ຫຸຕ຺ວາ ໂລເກ ຈຣ, ທິຏ຺ຐສຸຂວິຫາເຣນ ວິຫຣາຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສາ ຕໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓີຕິ ອາທິນໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕິສ຺ສາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕-໑໐. ຕິສ຺ສາທິເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຕິສ຺ເສ ຍຸຎ຺ຊສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫີຕິ ຕິສ຺ສາຍ ເຖຣິຍາ ຄາຖາ. ຕສ຺ສາ ວຕ຺ຖຸ ຕິສ຺ສາສິກ຺ຂມານາຍ ວຕ຺ຖຸສທິສໍ. ອຍໍ ປນ ເຖຣີ ຫຸຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ຍຖາ ຈ ອຍໍ, ເອວໍ ອິໂຕ ປຣໍ ຘີຣາ, ວີຣາ, ມິຕ຺ຕາ, ຠທ຺ຣາ, ອຸປສມາຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເຖຣີນໍ ວຕ຺ຖຸ ເອກສທິສເມວ. ສພ຺ພາປິ ອິມາ ກປິລວຕ຺ຖຸວາສິນິໂຍ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ໂອໂຣຘຠູຕາ ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມິຍາ ສທ຺ຘິໍ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ໂອຠາສຄາຖາຍ ຈ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕມິໍ. ສາ ປນ ໂອຠາສຄາຖາຍ ວິນາ ປເຄວ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ລທ຺ຘໍ ໂອວາທໍ ນິສ຺ສາຍ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ອຸທານວເສນ ‘‘ວີຣາ ວີເຣຫີ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ອິຕຣາປິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ –

໕. ‘‘ຕິສ຺ເສ ຍຸຎ຺ຊສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫິ, ຂໂຓ ຕໍ ມາ ອຸປຈ຺ຈຄາ;

ຂຓາຕີຕາ ຫິ ໂສຈນ຺ຕິ, ນິຣຍມ຺ຫິ ສມປ຺ປິຕາ.

໖. ‘‘ຘີເຣ ນິໂຣຘໍ ຜຸເສຫິ, ສຎ຺ຎາວູປສມໍ ສຸຂໍ;

ອາຣາຘຍາຫິ ນິພ຺ພານໍ, ໂຍຄກ຺ເຂມມນຸຕ຺ຕຣໍ.

໗. ‘‘ວີຣາ ວີເຣຫິ ຘມ຺ເມຫິ, ຠິກ຺ຂຸນີ ຠາວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍາ;

ຘາເຣຕິ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫໍ, ເຊຕ຺ວາ ມາຣໍ ສວາຫນໍ.

໘. ‘‘ສທ຺ຘາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວານ, ມິຕ຺ເຕ ມິຕ຺ຕຣຕາ ຠວ;

ຠາເວຫິ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ, ໂຍຄກ຺ເຂມສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ.

໙. ‘‘ສທ຺ຘາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວານ, ຠທ຺ເຣ ຠທ຺ຣຣຕາ ຠວ;

ຠາເວຫິ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ, ໂຍຄກ຺ເຂມມນຸຕ຺ຕຣໍ.

໑໐. ‘‘ອຸປສເມ ຕເຣ ໂອຆໍ, ມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍໍ ສຸທຸຕ຺ຕຣໍ;

ຘາເຣຫິ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫໍ, ເຊຕ຺ວາ ມາຣໍ ສວາຫນ’’ນ຺ຕິ. – ຄາຖາໂຍ ອຠາສິໍສຸ;

ຕຕ຺ຖ ຍຸຎ຺ຊສ຺ສຸ ຘມ຺ເມຫີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມຫິ ອຣິເຍຫິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມຫິ ຈ ຍຸຎ຺ຊ ໂຍຄໍ ກໂຣຫິ. ຂໂຓ ຕໍ ມາ ອຸປຈ຺ຈຄາຕິ ໂຍ ເອວໍ ໂຍຄຠາວນໍ ນ ກໂຣຕິ, ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຕິຣູປເທເສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ຂໂຓ, ຉນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ອເວກລ຺ລກ຺ຂໂຓ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ສທ຺ຘາຍ ປຏິລທ຺ຘກ຺ຂໂຓ, ສພ຺ໂພປິ ອຍໍ ຂໂຓ ອຕິກ຺ກມຕິ ນາມ. ໂສ ຂໂຓ ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມິ. ຂຓາຕີຕາຕິ ເຍ ຫິ ຂຓໍ ອຕີຕາ, ເຍ ຈ ປຸຄ຺ຄເລ ໂສ ຂໂຓ ອຠີໂຕ, ເຕ ນິຣຍມ຺ຫິ ສມປ຺ປິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ໂສຈນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈນຸຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນິໂຣຘໍ ຜຸເສຫີຕິ ກິເລສນິໂຣຘໍ ຜຸສ຺ສ ປຏິລຠ. ສຎ຺ຎາວູປສມໍ ສຸຂໍ, ອາຣາຘຍາຫິ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ກາມສຎ຺ຎາທີນໍ ປາປສຎ຺ຎານໍ ອຸປສມນິມິຕ຺ຕໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣາເຘຫິ.

ວີຣາ ວີເຣຫິ ຘມ຺ເມຫີຕິ ວີຣິຍປຘານຕາຍ ວີເຣຫິ ເຕຊຸສ຺ສເທຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ເມຫິ ຠາວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍາ ວຑ຺ຒິຕສທ຺ຘາທິອິນ຺ທ຺ຣິຍາ ວີຣາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວຕ຺ຖຸກາເມຫິ ສວາຫນໍ ກິເລສມາຣໍ ຊິນິຕ຺ວາ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠາວໂຕ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫໍ ຘາເຣຕີຕິ ເຖຣີ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕິ.

ມິຕ຺ເຕຕິ ຕໍ ອາລປຕິ. ມິຕ຺ຕຣຕາຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕສຸ ອຠິຣຕາ. ຕຕ຺ຖ ສກ຺ກາຣສມ຺ມານກຣຓຕາ ໂຫຫິ. ຠາເວຫິ ກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ວຑ຺ເຒຫິ. ໂຍຄກ຺ເຂມສ຺ສາຕິ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ປຕ຺ຕິຍາ ອຘິຄມາຍ.

ຠທ຺ເຣຕິ ຕໍ ອາລປຕິ. ຠທ຺ຣຣຕາຕິ ຠທ຺ເຣສຸ ສີລາທິຘມ຺ເມສຸ ຣຕາ ອຠິຣຕາ ໂຫຫິ. ໂຍຄກ຺ເຂມມນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ເຂມໍ ອນຸປທ຺ທວໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ນິພ຺ພານໍ, ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ກຸສເລ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ຠາເວຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປສເມຕິ ຕໍ ອາລປຕິ. ຕເຣ ໂອຆໍ ມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍໍ ສຸທຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ມຈ຺ຈຸ ເອຕ຺ຖ ຘີຍຕີຕິ ມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍໍ, ອນຸປຈິຕກຸສລສມ຺ຠາເຣຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ທຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ສຸທຸຕ຺ຕຣໍ, ສໍສາຣມໂຫຆໍ ຕເຣ ອຣິຍມຄ຺ຄນາວາຍ ຕເຣຍ຺ຍາສິ. ຘາເຣຫິ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕຣເຓເນວ ອນ຺ຕິມເທຫຘຣາ ໂຫຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕິສ຺ສາທິເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.

໑໑. ມຸຕ຺ຕາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ສຸມຸຕ຺ຕາ ສາຘຸມຸຕ຺ຕາມ຺ຫີຕິອາທິກາ ມຸຕ຺ຕາເຖຣິຍາ ຄາຖາ. ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາຣາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ກຸສລໍ ອຸປຈິນິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ໂກສລຊນປເທ ໂອຆາຕກສ຺ສ ນາມ ທລິທ຺ທພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘີຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຕໍ ວຍປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ມາຕາປິຕໂຣ ເອກສ຺ສ ຂຸຊ຺ຊພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອທໍສຸ. ສາ ເຕນ ຆຣາວາສໍ ອໂຣຈນ຺ຕີ ຕໍ ອນຸຊານາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ສາ ພຫິທ຺ຘາຣມ຺ມເຓສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຘາວຕິ, ສາ ຕໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ‘‘ສຸມຸຕ຺ຕາ ສາຘຸມຸຕ຺ຕາມ຺ຫີ’’ຕິ ຄາຖໍ ວທນ຺ຕີເຍວ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ –

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕໂຣ ນາມ ຊິໂນ, ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ຈກ຺ຂຸມາ;

ປາຓິເນ ອນຸຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ, ປິຓ຺ຑາຍ ປາວິສີ ປຸຣໍ.

‘‘ຕສ຺ສ ອາຄຈ຺ຉໂຕ ສຕ຺ຖຸ, ສພ຺ເພ ນຄຣວາສິໂນ;

ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ, ວາລິກາ ອາກິຣິໍສຸ ເຕ.

‘‘ວີຖິສມ຺ມຊ຺ຊນໍ ກຕ຺ວາ, ກທລິປຸຓ຺ຓກທ຺ຘເຊ;

ຘູມໍ ຈຸຓ຺ຓຎ຺ຈ ມາສຎ຺ຈ, ສກ຺ກາຣໍ ກຈ຺ຈ ສຕ຺ຖຸໂນ.

‘‘ມຓ຺ຑປໍ ປຏິຍາເທຕ຺ວາ, ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ວິນາຍກໍ;

ມຫາທານໍ ທທິຕ຺ວານ, ສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິປຕ຺ຖຍິ.

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕໂຣ ມຫາວີໂຣ, ຫາຣໂກ ສພ຺ພປາຓິນໍ;

ອນຸໂມທນິຍໍ ກຕ຺ວາ, ພ຺ຍາກາສິ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ.

‘‘ສຕສຫສ຺ເສ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ, ກປ຺ໂປ ເຫສ຺ສຕິ ຠທ຺ທໂກ;

ຠວາຠເວ ສຸຂໍ ລທ຺ຘາ, ປາປຸຓິສ຺ສສິ ໂພຘິຍໍ.

‘‘ຫຕ຺ຖກມ຺ມຎ຺ຈ ເຍ ເກຈິ, ກຕາວີ ນຣນາຣິໂຍ;

ອນາຄຕມ຺ຫິ ອທ຺ຘາເນ, ສພ຺ພາ ເຫສ຺ສນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຂາ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ມວິປາເກນ, ເຈຕນາປຓິຘີຫິ ຈ;

ອຸປ຺ປນ຺ນເທວຠວເນ, ຕຸຍ຺ຫໍ ຕາ ປຣິຈາຣິກາ.

‘‘ທິພ຺ພໍ ສຸຂມສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ, ມານຸສຎ຺ຈ ອສງ຺ຂິຍໍ;

ອນຸໂຠນ຺ຕິ ຈິຣໍ ກາລໍ, ສໍສຣິມ຺ຫ ຠວາຠເວ.

‘‘ສຕສຫສ຺ສິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ກມ຺ມມກຣິໍ ຕທາ;

ສຸຂຸມາລາ ມນຸສ຺ເສສຸ, ອໂຖ ເທວປຸເຣສຸ ຈ.

‘‘ຣູປໍ ໂຠຄໍ ຍສໍ ອາຍຸໍ, ອໂຖ ກິຕ຺ຕິສຸຂໍ ປິຍໍ;

ລຠາມິ ສຕຕໍ ສພ຺ພໍ, ສຸກຕໍ ກມ຺ມສມ຺ປທໍ.

‘‘ປຈ຺ຉິເມ ຠເວ ສມ຺ປຕ຺ເຕ, ຊາຕາຫໍ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ກຸເລ;

ສຸຂຸມາລຫຕ຺ຖປາທາ, ຣມຓິເຍ ນິເວສເນ.

‘‘ສພ຺ພກາລມ຺ປິ ປຖວີ, ນ ປສ຺ສາມນລງ຺ກຕໍ;

ຈິກ຺ຂລ຺ລຠູມິໍ ອສຸຈິໍ, ນ ປສ຺ສາມິ ກຸທາຈນໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ອຸທາເນນ຺ຕີ –

໑໑. ‘‘ສຸມຸຕ຺ຕາ ສາຘຸມຸຕ຺ຕາມ຺ຫິ, ຕີຫິ ຂຸຊ຺ເຊຫິ ມຸຕ຺ຕິຍາ;

ອຸທຸກ຺ຂເລນ ມຸສເລນ, ປຕິນາ ຂຸຊ຺ຊເກນ ຈ;

ມຸຕ຺ຕາມ຺ຫິ ຊາຕິມຣຓາ, ຠວເນຕ຺ຕິ ສມູຫຕາ’’ຕິ. – ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ;

ຕຕ຺ຖ ສຸມຸຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຕ຺ຕາ. ສາຘຸມຸຕ຺ຕາມ຺ຫີຕິ ສາຘຸ ສມ຺ມເທວ ມຸຕ຺ຕາ ອມ຺ຫິ. ກຸໂຕ ປນ ສຸມຸຕ຺ຕາ ສາຘຸມຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕີຫິ ຂຸຊ຺ເຊຫິ ມຸຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ, ຕີຫິ ວງ຺ກເກຫິ ປຣິມຸຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສນ຺ຕີ ‘‘ອຸທຸກ຺ຂເລນ ມຸສເລນ, ປຕິນາ ຂຸຊ຺ຊເກນ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ອຸທຸກ຺ຂເລ ຫິ ຘຎ຺ຎໍ ປກ຺ຂິປນ຺ຕິຍາ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕິຍາ ມຸສເລນ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕິຍາ ຈ ປິຏ຺ຐິ ໂອນາເມຕພ຺ພາ ໂຫຕີຕິ ຂຸຊ຺ຊກຣຓເຫຕຸຕາຍ ຕທຸຠຍໍ ‘‘ຂຸຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາມິໂກ ປນສ຺ສາ ຂຸຊ຺ໂຊ ເອວ. ອິທານິ ຍສ຺ສາ ມຸຕ຺ຕິຍາ ນິທສ຺ສນວເສນ ຕີຫິ ຂຸຊ຺ເຊຫິ ມຸຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕເມວ ທສ຺ເສນ຺ຕີ ‘‘ມຸຕ຺ຕາມ຺ຫິ ຊາຕິມຣຓາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ຠວເນຕ຺ຕິ ສມູຫຕາ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ນ ເກວລມຫໍ ຕີຫິ ຂຸຊ຺ເຊຫິ ເອວ ມຸຕ຺ຕາ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພສ຺ມາ ຊາຕິມຣຓາປິ, ຍສ຺ມາ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ຠວສ຺ສ ເນຕ຺ຕິ ນາຍິກາ ຕຓ຺ຫາ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ມຍາ ສມຸຄ຺ຆາຏິຕາຕິ.

ມຸຕ຺ຕາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໒. ຘມ຺ມທິນ຺ນາເຖຣີຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຉນ຺ທຊາຕາ ອວສາຍີຕິ ຘມ຺ມທິນ຺ນາເຖຣິຍາ ຄາຖາ. ສາ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣພຸທ຺ຘກາເລ ຫໍສວຕີນຄເຣ ປຣາຘີນວຸຕ຺ຕິກາ ຫຸຕ຺ວາ ຊີວນ຺ຕີ ນິໂຣຘໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຄ຺ຄສາວກສ຺ສ ປູຊາສກ຺ກາຣປຸພ຺ພກໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ຕີ ຜຸສ຺ສສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສຕ຺ຖຸ ເວມາຕິກຠາຕິການໍ ກມ຺ມິກສ຺ສ ເຄເຫ ວສມານາ ທານໍ ປຏິຈ຺ຈ ‘‘ເອກໍ ເທຫີ’’ຕິ ສາມິເກນ ວຸຕ຺ເຕ ທ຺ເວ ເທນ຺ຕີ, ພຫຸໍ ປຸຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ກິກິສ຺ສ ກາສິກຣຎ຺ໂຎ ເຄເຫ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຠຄິນີນໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣາ ຫຸຕ຺ວາ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕ຺ວາ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ຕີ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວຍປ຺ປຕ຺ຕາ ວິສາຂສ຺ສ ເສຏ຺ຐິໂນ ເຄຫໍ ຄຕາ.

ອເຖກທິວສໍ ວິສາໂຂ ເສຏ຺ຐິ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ອນາຄາມີ ຫຸຕ຺ວາ ຆຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫນ຺ໂຕ ໂສປານມຕ຺ຖເກ ຐິຕາຍ ຘມ຺ມທິນ຺ນາຍ ປສາຣິຕຫຕ຺ຖໍ ອນາລມ຺ພິຕ຺ວາວ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊມາໂນປິ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕວ ຠຸຎ຺ຊິ. ຘມ຺ມທິນ຺ນາ ຕໍ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ, ‘‘ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ກສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ອຊ຺ຊ ມມ ຫຕ຺ຖໍ ນາລມ຺ພິ, ຠຸຎ຺ຊມາໂນປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ກເຖສິ, ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ໂກຈິ ມຍ຺ຫໍ ໂທໂສ’’ຕິ ອາຫ. ວິສາໂຂ ‘‘ຘມ຺ມທິນ຺ເນ, ນ ເຕ ໂທໂສ ອຕ຺ຖິ, ອຫໍ ປນ ອຊ຺ຊ ປຏ຺ຐາຍ ອິຕ຺ຖິສຣີຣໍ ຜຸສິຕຸໍ ອາຫາເຣ ຈ ໂລລຠາວໍ ກາຕຸໍ ອນຣໂຫ, ຕາທິໂສ ມຍາ ຘມ຺ໂມ ປຏິວິທ຺ໂຘ. ຕ຺ວໍ ປນ ສເຈ ອິຈ຺ຉສິ, ອິມສ຺ມິໍເຍວ ເຄເຫ ວສ. ໂນ ເຈ ອິຈ຺ຉສິ, ຍຕ຺ຕເກນ ຘເນນ ເຕ ອຕ຺ໂຖ, ຕຕ຺ຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກຸລຆຣໍ ຄຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ນາຫໍ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ຕຍາ ວນ຺ຕວມນໍ ອາຈມິສ຺ສາມິ, ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ເມ ອນຸຊານາຫີ’’ຕິ. ວິສາໂຂ ‘‘ສາຘຸ, ຘມ຺ມທິນ຺ເນ’’ຕິ ຕໍ ສຸວຓ຺ຓສິວິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິອຸປສ຺ສຍໍ ເປເສສິ. ສາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກຕິປາຫໍ ຕຕ຺ຖ ວສິຕ຺ວາ ວິເວກວາສໍ ວສິຕຸກາມາ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ອຍ຺ຍາ, ອາກິຓ຺ຓຏ຺ຐາເນ ມຍ຺ຫໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ຣມຕິ, ຄາມກາວາສໍ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຕໍ ຄາມກາວາສໍ ນຍິໍສຸ. ສາ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕີ ອຕີເຕ ມທ຺ທິຕສງ຺ຂາຣຕາຍ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣີ ໒.໓.໙໕-໑໓໐) –

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕໂຣ ນາມ ຊິໂນ, ສພ຺ພຘມ຺ມານ ປາຣຄູ;

ອິໂຕ ສຕສຫສ຺ສມ຺ຫິ, ກປ຺ເປ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ ນາຍໂກ.

‘‘ຕທາຫໍ ຫໍສວຕິຍໍ, ກຸເລ ອຎ຺ຎຕເຣ ອຫຸໍ;

ປຣກມ຺ມກາຣີ ອາສິໍ, ນິປກາ ສີລສໍວຸຕາ.

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕຣພຸທ຺ຘສ຺ສ, ສຸຊາໂຕ ອຄ຺ຄສາວໂກ;

ວິຫາຣາ ອຠິນິກ຺ຂມ຺ມ, ປິຓ຺ຑປາຕາຍ ຄຈ຺ຉຕິ.

‘‘ຆຏໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ, ຕທາ ອຸທກຫາຣິກາ;

ຕໍ ທິສ຺ວາ ອທທໍ ປູປໍ, ປສນ຺ນາ ເສຫິ ປາຓິຠິ.

‘‘ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ, ນິສິນ຺ໂນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິ ໂສ;

ຕໂຕ ເນຕ຺ວານ ຕໍ ເຄຫໍ, ອທາສິໍ ຕສ຺ສ ໂຠຊນໍ.

‘‘ຕໂຕ ເມ ອຍ຺ຍໂກ ຕຸຏ຺ໂຐ, ອກຣີ ສຸຓິສໍ ສກໍ;

ສສ຺ສຸຍາ ສຫ ຄນ຺ຕ຺ວານ, ສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາທຍິໍ.

‘‘ຕທາ ໂສ ຘມ຺ມກຖິກໍ, ຠິກ຺ຂຸນິໍ ປຣິກິຕ຺ຕຍໍ;

ຐເປສິ ເອຕທຄ຺ຄມ຺ຫິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ມຸທິຕາ ອຫໍ.

‘‘ນິມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ສຸຄຕໍ, ສສງ຺ຆໍ ໂລກນາຍກໍ;