ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາ

(ທຸຕິໂຍ ຠາໂຄ)

໒. ຈູຬວຄ຺ໂຄ

໔. ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕໍ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຊມ຺ພຸທີເປ ກິຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນຄຣທ຺ວາຣສນ຺ຖາຄາຣສຠາທີສຸ ມຫາຊນາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ທຕ຺ວາ ນານປ຺ປກາຣໍ ສີຕາຫຣຓາທິພາຫິຣກກຖໍ ກຖາເປນ຺ຕິ, ເອເກກາ ກຖາ ຈຕຸມາສຈ຺ຈເຍນ ນິຏ຺ຐາຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອກທິວສໍ ມງ຺ຄລກຖາ ສມຸຏ຺ຐາສິ – ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ມງ຺ຄລໍ, ກິໍ ທິຏ຺ຐໍ ມງ຺ຄລໍ, ສຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ, ມຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ, ໂກ ມງ຺ຄລໍ ຊານາຕີ’’ຕິ?

ອຖ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິໂກ ນາເມໂກ ປຸຣິໂສ ອາຫ – ‘‘ອຫໍ ມງ຺ຄລໍ ຊານາມິ, ທິຏ຺ຐໍ ໂລເກ ມງ຺ຄລໍ, ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕໍ ຣູປໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ຈາຕກສກຸຓໍ ວາ ປສ຺ສຕິ, ເພລຸວລຏ຺ຐິໍ ວາ ຄພ຺ຠິນິໍ ວາ ກຸມາຣເກ ວາ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕ ປຸຓ຺ຓຆຏໍ ວາ ອລ຺ລໂຣຫິຕມຈ຺ຉໍ ວາ ອາຊຎ຺ຎໍ ວາ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ວາ ອຸສຠໍ ວາ ຄາວິໍ ວາ ກປິລໍ ວາ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ເອວຣູປໍ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕໍ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ວຈນໍ ເອກຈ຺ເຈ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເອກຈ຺ເຈ ນາຄ຺ຄເຫສຸໍ. ເຍ ນາຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເຕ ເຕນ ສຫ ວິວທິໍສຸ.

ອຖ ສຸຕມງ຺ຄລິໂກ ນາເມໂກ ປຸຣິໂສ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸ ນາເມຕໍ, ໂຠ, ສຸຈິມ຺ປິ ອສຸຈິມ຺ປິ ປສ຺ສຕິ, ຕຖາ ສຸນ຺ທຣມ຺ປິ ອສຸນ຺ທຣມ຺ປິ, ມນາປມ຺ປິ ອມນາປມ຺ປິ. ຍທິ ເຕນ ທິຏ຺ຐໍ ມງ຺ຄລໍ ສິຍາ, ສພ຺ພມ຺ປິ ມງ຺ຄລໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນ ທິຏ຺ຐໍ ມງ຺ຄລໍ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ສຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ, ສຸຕໍ ນາມ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມໂຕ ສທ຺ໂທ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ວຑ຺ຒາຕິ ວາ ວຑ຺ຒມານາຕິ ວາ ປຸຓ຺ຓາຕິ ວາ ຜຸສ຺ສາຕິ ວາ ສຸມນາຕິ ວາ ສິຣີຕິ ວາ ສິຣິວຑ຺ຒາຕິ ວາ ອຊ຺ຊ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ສຸມຸຫຸຕ຺ຕໍ ສຸທິວສໍ ສຸມງ຺ຄລນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ວາ ຍໍກິຎ຺ຈິ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສປິ ວຈນໍ ເອກຈ຺ເຈ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເອກຈ຺ເຈ ນາຄ຺ຄເຫສຸໍ. ເຍ ນາຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເຕ ເຕນ ສຫ ວິວທິໍສຸ.

ອຖ ມຸຕມງ຺ຄລິໂກ ນາເມໂກ ປຸຣິໂສ ອາຫ – ‘‘ໂສຕມ຺ປິ ຫິ ນາເມຕໍ ໂຠ ສາຘຸມ຺ປິ ອສາຘຸມ຺ປິ ມນາປມ຺ປິ ອມນາປມ຺ປິ ສຸຓາຕິ. ຍທິ ເຕນ ສຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ ສິຍາ, ສພ຺ພມ຺ປິ ມງ຺ຄລໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນ ສຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ມຸຕໍ ມງ຺ຄລໍ, ມຸຕໍ ນາມ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕໍ ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ປທຸມຄນ຺ຘາທິປຸປ຺ຜຄນ຺ຘໍ ວາ ຆາຍຕິ, ຜຸສ຺ສທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ວາ ຂາທຕິ, ປຖວິໍ ວາ ອາມສຕິ, ຫຣິຕສສ຺ສໍ ວາ ອລ຺ລໂຄມຍໍ ວາ ກຈ຺ຉປໍ ວາ ຕິລວາຫໍ ວາ ປຸປ຺ຜໍ ວາ ຜລໍ ວາ ອາມສຕິ, ຜຸສ຺ສມຕ຺ຕິກາຍ ວາ ສມ຺ມາ ລິມ຺ປຕິ, ຜຸສ຺ສສາຏກໍ ວາ ນິວາເສຕິ, ຜຸສ຺ສເວຐນໍ ວາ ຘາເຣຕິ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ເອວຣູປໍ ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕໍ ຄນ຺ຘໍ ວາ ຆາຍຕິ, ຣສໍ ວາ ສາຍຕິ, ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ວາ ຜຸສຕິ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຸຕມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສປິ ວຈນໍ ເອກຈ຺ເຈ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ, ເອກຈ຺ເຈ ນາຄ຺ຄເຫສຸໍ.

ຕຕ຺ຖ ນ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິໂກ ສຸຕມຸຕມງ຺ຄລິເກ ອສກ຺ຂິ ສຎ຺ຎາເປຕຸໍ. ນ ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ອິຕເຣ ທ຺ເວ. ເຕສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ເຍ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກສ຺ສ ວຈນໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ເຕ ‘‘ທິຏ຺ຐໍເຍວ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ຄຕາ. ເຍ ສຸຕມຸຕມງ຺ຄລິການໍ ວຈນໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ເຕ ‘‘ສຸຕໍເຍວ ມຸຕໍເຍວ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ຄຕາ. ເອວມຍໍ ມງ຺ຄລກຖາ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ປາກຏາ ຊາຕາ.

ອຖ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ມນຸສ຺ສາ ຄຸມ຺ພຄຸມ຺ພາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ມງ຺ຄລານິ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ. ເຕສໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອາຣກ຺ຂເທວຕາ ຕໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຕເຖວ ມງ຺ຄລານິ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ. ຕາສໍ ເທວຕານໍ ຠຸມ຺ມເທວຕາ ມິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖ ຕໂຕ ສຸຕ຺ວາ ຠຸມ຺ມເທວຕາປິ ຕເຖວ ມງ຺ຄລານິ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ. ຕາສມ຺ປິ ເທວຕານໍ ອາກາສຏ຺ຐເທວຕາ ມິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອາກາສຏ຺ຐເທວຕານໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກເທວຕາ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ຍາວ ສຸທສ຺ສີເທວຕານໍ ອກນິຏ຺ຐເທວຕາ ມິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖ ຕໂຕ ສຸຕ຺ວາ ອກນິຏ຺ຐເທວຕາປິ ຕເຖວ ຄຸມ຺ພຄຸມ຺ພາ ຫຸຕ຺ວາ ມງ຺ຄລານິ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ. ເອວໍ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ມງ຺ຄລຈິນ຺ຕາ ອຸທປາທິ. ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ສາ ‘‘ອິທໍ ມງ຺ຄລໍ ອິທໍ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວິນິຈ຺ຉິຍມານາປິ ອປ຺ປຕ຺ຕາ ເອວ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ທ຺ວາທສ ວສ຺ສານິ ອຏ຺ຐາສິ. ສພ຺ເພ ມນຸສ຺ສາ ຈ ເທວາ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອຣິຍສາວເກ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວເສນ ຕິຘາ ຠິນ຺ນາ. ເອໂກປິ ‘‘ອິທເມວ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ຍຖາຠຸຈ຺ຈໂຕ ນິຏ຺ຐງ຺ຄໂຕ ນາໂຫສິ, ມງ຺ຄລໂກລາຫລໍ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ.

ໂກລາຫລໍ ນາມ ປຎ຺ຈວິຘໍ – ກປ຺ປໂກລາຫລໍ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂກລາຫລໍ, ພຸທ຺ຘໂກລາຫລໍ, ມງ຺ຄລໂກລາຫລໍ, ໂມເນຍ຺ຍໂກລາຫລນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາມາວຈຣເທວາ ມຸຕ຺ຕສິຣາ ວິກິຓ຺ຓເກສາ ຣຸທມ຺ມຸຂາ ອສ຺ສູນິ ຫຕ຺ເຖຫິ ປຸຎ຺ຉມານາ ຣຕ຺ຕວຕ຺ຖນິວຕ຺ຖາ ອຕິວິຍ ວິຣູປເວສຘາຣິໂນ ຫຸຕ຺ວາ, ‘‘ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ກປ຺ປຸຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ອຍໍ ໂລໂກ ວິນສ຺ສິສ຺ສຕິ, ມຫາສມຸທ຺ໂທ ສຸສ຺ສິສ຺ສຕິ, ອຍຎ຺ຈ ມຫາປຖວີ ສິເນຣຸ ຈ ປພ຺ພຕຣາຊາ ອຸຑ຺ຒຍ຺ຫິສ຺ສຕິ ວິນສ຺ສິສ຺ສຕິ, ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ໂລກວິນາໂສ ຠວິສ຺ສຕິ. ເມຕ຺ຕໍ, ມາຣິສາ, ຠາເວຖ, ກຣຸຓໍ ມຸທິຕໍ ອຸເປກ຺ຂໍ, ມາຣິສາ, ຠາເວຖ, ມາຕຣໍ ອຸປຏ຺ຐຫຖ, ປິຕຣໍ ອຸປຏ຺ຐຫຖ, ກຸເລ ເຊຏ຺ຐາປຈາຍິໂນ ໂຫຖ, ຊາຄຣຖ ມາ ປມາທຕ຺ຖາ’’ຕິ ມນຸສ຺ສປເຖ ວິຈຣິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ອິທໍ ກປ຺ປໂກລາຫລໍ ນາມ.

ກາມາວຈຣເທວາເຍວ ‘‘ວສ຺ສສຕສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣາຊາ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສປເຖ ວິຈຣິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ອິທໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂກລາຫລໍ ນາມ.

ສຸທ຺ຘາວາສາ ປນ ເທວາ ພ຺ຣຫ຺ມາຠຣເຓນ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມເວຐນໍ ສີເສ ກຕ຺ວາ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາຕາ ພຸທ຺ຘຄຸຓວາທິໂນ ‘‘ວສ຺ສສຫສ຺ສສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສປເຖ ວິຈຣິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ອິທໍ ພຸທ຺ຘໂກລາຫລໍ ນາມ.

ສຸທ຺ຘາວາສາ ເອວ ເທວາ ມນຸສ຺ສານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ມງ຺ຄລໍ ກເຖສ຺ສຕີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສປເຖ ວິຈຣິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ອິທໍ ມງ຺ຄລໂກລາຫລໍ ນາມ.

ສຸທ຺ຘາວາສາ ເອວ ເທວາ ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມາຄມ຺ມ ໂມເນຍ຺ຍປຏິປທໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສປເຖ ວິຈຣິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ອິທໍ ໂມເນຍ຺ຍໂກລາຫລໍ ນາມ. ອິເມສຸ ປຎ຺ຈສຸ ໂກລາຫເລສຸ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລາທິວເສນ ຕິຘາ ຠິນ຺ເນສຸ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ອິທໍ ມງ຺ຄລໂກລາຫລໍ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ.

ອຖ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ວິຈິນິຕ຺ວາ ວິຈິນິຕ຺ວາ ມງ຺ຄລານິ ອລຠມາເນສຸ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ຕາວຕິໍສກາຍິກາ ເທວຕາ ສງ຺ຄມ຺ມ ສມາຄມ຺ມ ເອວໍ ສມຈິນ຺ເຕສຸໍ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ, ມາຣິສາ, ຆຣສາມິໂກ ອນ຺ໂຕຆຣຊນານໍ, ຄາມສາມິໂກ ຄາມວາສີນໍ, ຣາຊາ ສພ຺ພມນຸສ຺ສານໍ, ເອວເມວໍ ອຍໍ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ອມ຺ຫາກໍ ອຄ຺ໂຄ ຈ ເສຏ຺ໂຐ ຈ ຍທິທໍ ປຸຎ຺ເຎນ ເຕເຊນ ອິສ຺ສຣິເຍນ ປຎ຺ຎາຍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເທວໂລການໍ ອຘິປຕິ. ຍໍນູນ ມຍໍ ສກ຺ກໍ ເທວານມິນ຺ທໍ ເອຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ຕາ ສກ຺ກສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສກ຺ກໍ ເທວານມິນ຺ທໍ ຕງ຺ຂຓານຸຣູປນິວາສນາຠຣຓສສ຺ສິຣິກສຣີຣໍ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍໂກຏິອຈ຺ຉຣາຄຓປຣິວຸຕໍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກມູເລ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລວຣາສເນ ນິສິນ຺ນໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ, ມາຣິສ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ເອຕຣຫິ ມງ຺ຄລປຎ຺ຫາ ສມຸຏ຺ຐິຕາ, ເອເກ ທິຏ຺ຐໍ ມງ຺ຄລນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອເກ ສຸຕໍ ມງ຺ຄລນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອເກ ມຸຕໍ ມງ຺ຄລນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ມຍຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎ ຈ ອນິຏ຺ຐງ຺ຄຕາ, ສາຘຸ ວຕ ໂນ ຕ຺ວໍ ຍາຖາວໂຕ ພ຺ຍາກໂຣຫີ’’ຕິ. ເທວຣາຊາ ປກຕິຍາປິ ປຎ຺ຎວາ ‘‘ອຍໍ ມງ຺ຄລກຖາ ກຕ຺ຖ ປຐມໍ ສມຸຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ມຍໍ ເທວ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ອສ຺ສຸມ຺ຫາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຕໂຕ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ ອາກາສຏ຺ຐເທວຕານໍ, ອາກາສຏ຺ຐເທວຕາ ຠຸມ຺ມເທວຕານໍ, ຠຸມ຺ມເທວຕາ ມນຸສ຺ສາຣກ຺ຂເທວຕານໍ, ມນຸສ຺ສາຣກ຺ຂເທວຕາ ‘‘ມນຸສ຺ສໂລເກ ສມຸຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ.

ອຖ ເທວານມິນ຺ໂທ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກຕ຺ຖ ວສຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ມນຸສ຺ສໂລເກ, ເທວາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ‘‘ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂກຈິ ປຸຈ຺ຉີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ນ ໂກຈິ ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ນາມ ຕຸມ຺ເຫ ມາຣິສາ ອຄ຺ຄິໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ຂຊ຺ໂຊປນກໍ ອຸຊ຺ຊາເລຖ, ເຍ ອນວເສສມງ຺ຄລເທສກໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ມໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎຖ? ອາຄຈ຺ຉຖ, ມາຣິສາ, ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉາມ, ອທ຺ຘາ ສສ຺ສິຣິກໍ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓໍ ລຠິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອກໍ ເທວປຸຕ຺ຕໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຕ຺ວໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ. ໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຕງ຺ຂຓານຸຣູເປນ ອລງ຺ກາເຣນ ອຕ຺ຕານໍ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ວິຊ຺ຊຸຣິວ ວິຊ຺ໂຊຕມາໂນ ເທວຄຓປຣິວຸໂຕ ເຊຕວນມຫາວິຫາຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐຕ຺ວາ ມງ຺ຄລປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄາຖາຍ ອຊ຺ຌຠາສິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສ ຕໍ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕມຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທີນມຕ຺ໂຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ກສິຠາຣທ຺ວາຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ວິຕ຺ຖາຣໍ ປນ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ກສິຠາຣທ຺ວາຊສຸຕ຺ເຕ ຈ ‘‘ມຄເຘສຸ ວິຫຣຕິ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິສ຺ມິໍ ເອກນາຬາຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາເມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ປທໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອິຘ ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມ.

ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ສາວຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ. ຕໍ ກິຣ ສວຕ຺ຖສ຺ສ ນາມ ອິສິໂນ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ກຸສມ຺ພສ຺ສ ນິວາໂສ ໂກສມ຺ພີ, ກາກຓ຺ຑສ຺ສ ນິວາໂສ ກາກຓ຺ຑີຕິ, ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ສາວຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ຍສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ສຕ຺ຖສມາໂຍເຄ ‘‘ກິໍຠຓ຺ຑມຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ‘‘ສພ຺ພມຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫໍສຸ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ວຈນມຸປາທາຍ ‘‘ສາວຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສໍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ. ເອເຕນສ຺ສ ໂຄຈຣຄາໂມ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ເຊໂຕ ນາມ ຣາຊກຸມາໂຣ, ເຕນ ໂຣປິຕສໍວຑ຺ຒິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ເຊຕສ຺ສ ວນນ຺ຕິ ເຊຕວນໍ, ຕສ຺ມິໍ ເຊຕວເນ. ອນາຖານໍ ປິຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ, ຕສ຺ສ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ. ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ຈຕຸປຓ຺ຓາສໂກຏິປຣິຈ຺ຈາເຄນ ນິຏ຺ຐາປິຕາຣາເມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປນິວາໂສກາໂສ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ.

ອຖາຕິ ອວິຈ຺ເຉທຕ຺ເຖ, ໂຂຕິ ອຘິກາຣນ຺ຕຣນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເຕນ ອວິຈ຺ຉິນ຺ເນເຍວ ຕຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ວິຫາເຣ ‘‘ອິທມຘິກາຣນ຺ຕຣໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກິໍ ຕນ຺ຕິ? ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕຣາຕິ ອນິຍມິຕນິທ຺ເທໂສ. ສາ ຫິ ນາມໂຄຕ຺ຕໂຕ ອປາກຏາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເທໂວ ເອວ ເທວຕາ, ອິຕ຺ຖິປຸຣິສສາຘາຣຓເມຕໍ. ອິຘ ປນ ປຸຣິໂສ ເອວ ໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ, ກິນ຺ຕຸ ສາຘາຣຓນາມວເສນ ‘‘ເທວຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ຂຍສຸນ຺ທຣາຠິຣູປອພ຺ຠນຸໂມທນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ. ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຈູຬວ. ໓໘໓; ອ. ນິ. ໘.໒໐; ອຸທາ. ໔໕) ຂເຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣ ຈ ປຓີຕຕໂຣ ຈາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໐໐) ສຸນ຺ທເຣ.

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໕໗) –

ເອວມາທີສຸ ອຠິຣູເປ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໒.໑໖; ປາຣາ. ໑໕) ອພ຺ຠນຸໂມທເນ. ອິຘ ປນ ຂເຍ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ, ປຣິກ຺ຂີຓາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ອຠິຣູເປ, ວຓ຺ຓສທ຺ໂທ ປນ ຉວິຖຸຕິກຸລວຄ຺ຄກາຣຓສຓ຺ຐານປ຺ປມາຓຣູປາຍຕນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສິ ຠຄວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໕໓) ຉວິຍໍ. ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາ ປນ ເຕ, ຄຫປຕິ, ອິເມ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ຖຸຕິຍໍ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໕) ກຸລວຄ຺ເຄ. ‘‘ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘຕ຺ເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔) ກາຣເຓ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓໘) ສຓ຺ຐາເນ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ປມາເຓ. ‘‘ວຓ຺ໂຓ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂອຊາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຣູປາຍຕເນ. ໂສ ອິຘ ຉວິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ ອຠິຣູປຈ຺ຉວີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລສທ຺ໂທ ອນວເສສເຍຠຸຍ຺ຍອພ຺ຍາມິສ຺ສອນຕິເຣກທຬ຺ຫຕ຺ຖວິສໍໂຍຄາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໕; ປາຣາ. ໑) ອນວເສສຕາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເກວລກປ຺ປາ ຈ ອງ຺ຄມາຄຘາ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ອາທາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມຫາວ. ໔໓) ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ. ‘‘ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ວິຠ. ໒໒໕) ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ. ‘‘ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກໍ ນູນ ອຍມາຍສ຺ມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມຫາວ. ໒໔໔) ອນຕິເຣກຕາ. ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ຠນ຺ເຕ ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສ ພາຫິໂກ ນາມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ເກວລກປ຺ປໍ ສງ຺ຆເຠທາຍ ຐິໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໓) ທຬ຺ຫຕ຺ຖຕາ. ‘‘ເກວລີ ວຸສິຕວາ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໗) ວິສໍໂຍໂຄ. ອິຘ ປນສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ກປ຺ປສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ອຠິສທ຺ທຫນໂວຫາຣກາລປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຉທນວິກປ຺ປເລສສມນ຺ຕຠາວາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ໂອກປ຺ປນິຍເມຕໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ, ຍຕາ ຕໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ອຠິສທ຺ທຫນມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຈູຬວ. ໒໕໐) ໂວຫາໂຣ. ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ກາໂລ. ‘‘ອິຈ຺ຈາຍສ຺ມາ ກປ຺ໂປ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໐໙໘; ຈູຬນິ. ກປ຺ປມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໑໑໗) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ອລງ຺ກໂຕ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຊາ. ໒.໒໒.໑໓໖໘) ເຉທນໍ. ‘‘ກປ຺ປຕິ ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຈູຬວ. ໔໔໖) ວິກປ຺ໂປ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໘໐) ເລໂສ. ‘‘ເກວລກປ຺ປໍ ເວຬຸວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໔) ສມນ຺ຕຠາໂວ. ອິຘ ປນສ຺ສ ສມນ຺ຕຠາໂວ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຍໂຕ ເກວລກປ຺ປໍ ເຊຕວນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ ເຊຕວນນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂອຠາເສຕ຺ວາຕິ ອາຠາຍ ຜຣິຕ຺ວາ, ຈນ຺ທິມາ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກປຊ຺ໂຊຕໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ຍໂຕ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ, ຕຕ຺ຖ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕເນວ ກາຣເຓນ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກນ ຈ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ? ນານປ຺ປກາຣຄຸຓວິເສສາຘິຄມາຘິປ຺ປາເຍນ ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາເຍນ ທິຊຄເຓຫິ ນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ຈ ຄຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນໍ. ອຖ ວາ ເອວໍ ຄຕາ ຕໂຕ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຐານໍ ຠຄວໂຕ ສມີປສງ຺ຂາຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປຓມິຕ຺ວາ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ.

ເອກມນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ເອໂກກາສໍ ເອກປສ຺ສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຏ຺ຐາສີຕິ ນິສຊ຺ຊາທິປຏິກ຺ເຂໂປ, ຐານໍ ກປ຺ເປສິ, ຐິຕາ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຖໍ ຐິຕາ ປນ ສາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ອຫູຕິ?

‘‘ນ ປຈ຺ຉໂຕ ນ ປຸຣໂຕ, ນາປິ ອາສນ຺ນທູຣໂຕ;

ນ ກຈ຺ເຉ ໂນປິ ປຏິວາເຕ, ນ ຈາປິ ໂອຓຕຸຓ຺ຓເຕ;

ອິເມ ໂທເສ ວິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ, ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ອຫູ’’ຕິ.

ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ອຏ຺ຐາສິ ເອວ, ນ ນິສີທີຕິ? ລຫຸໍ ນິວຕ຺ຕິຕຸກາມຕາຍ. ເທວຕາ ຫິ ກຎ຺ຈິເທວ ອຕ຺ຖວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຸຈິປຸຣິໂສ ວິຍ ວຈ຺ຈຏ຺ຐານໍ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ປກຕິຍາ ປເນຕາສໍ ໂຍຊນສຕໂຕ ປຠຸຕິ ມນຸສ຺ສໂລໂກ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘຕາຍ ປຏິກູໂລ ໂຫຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ອຠິຣມນ຺ຕິ. ເຕນ ສາ ອາຄຕກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ລຫຸໍ ນິວຕ຺ຕິຕຸກາມຕາຍ ນ ນິສີທິ. ຍສ຺ສ ຈ ຄມນາທິອິຣິຍາປຖປຣິສ຺ສມສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖໍ ນິສີທນ຺ຕິ, ໂສ ເທວານໍ ປຣິສ຺ສໂມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາປິ ນ ນິສີທິ. ເຍ ຈ ມຫາສາວກາ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ, ເຕ ປຕິມາເນສິ, ຕສ຺ມາປິ ນ ນິສີທິ. ອປິຈ ຠຄວຕິ ຄາຣເວເນວ ນ ນິສີທິ. ເທວານຎ຺ຫິ ນິສີທິຕຸກາມານໍ ອາສນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ອນິຈ຺ຉມານາ ນິສຊ຺ຊາຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ອກຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ.

ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ໂຂ ສາ ເທວຕາຕິ ເອວໍ ອິເມຫິ ກາຣເຓຫິ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ໂຂ ສາ ເທວຕາ. ຠຄວນ຺ຕໍ ຄາຖາຍ ອຊ຺ຌຠາສີຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ຄາຖາຍ ອກ຺ຂຣປທນິຍມິຕຄນ຺ຖິເຕນ ວຈເນນ ອຠາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໖໑. ຕຕ຺ຖ ພຫູຕິ ອນິຍມິຕສງ຺ຂ຺ຍານິທ຺ເທໂສ. ເຕນ ອເນກສຕາ ອເນກສຫສ຺ສາ ອເນກສຕສຫສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ເທວາ, ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ກີຬນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ສິຣິຍາ ໂຊຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ຕິວິຘາ ເທວາ ສມ຺ມຸຕິອຸປປຕ຺ຕິວິສຸທ຺ຘິວເສນ. ຍຖາຫ –

‘‘ເທວາຕິ ຕໂຍ ເທວາ ສມ຺ມຸຕິເທວາ, ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ, ວິສຸທ຺ຘິເທວາ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມຸຕິເທວາ ນາມ ຣາຊາໂນ, ເທວິໂຍ, ຣາຊກຸມາຣາ. ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ນາມ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກ ເທເວ ອຸປາທາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣິເທວາ. ວິສຸທ຺ຘິເທວາ ນາມ ອຣຫນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ (ຈູຬນິ. ໂຘຕກມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໓໒, ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໑໙).

ເຕສຸ ອິຘ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈາຕິ ມນຸສ຺ສາ. ໂປຣາຓາ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ມນສ຺ສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ. ເຕ ຊມ຺ພຸທີປກາ, ອປຣໂຄຍານກາ, ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸກາ, ປຸພ຺ພວິເທຫກາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘາ. ອິຘ ຊມ຺ພຸທີປກາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ມງ຺ຄລນ຺ຕິ ອິເມຫິ ສຕ຺ຕາຕິ ມງ຺ຄລານິ, ອິທ຺ຘິໍ ວຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຈິນ຺ຕຍຸນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕສຸໍ. ອາກງ຺ຂມານາຕິ ອິຈ຺ຉມານາ ປຕ຺ຖຍມານາ ປິຫຍມານາ. ໂສຕ຺ຖານນ຺ຕິ ໂສຕ຺ຖິຠາວໍ, ສພ຺ເພສໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິການໍ ໂສຠນານໍ ສຸນ຺ທຣານໍ ກລ຺ຍາຓານໍ ຘມ຺ມານມຕ຺ຖິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ພ຺ຣູຫີຕິ ເທເສຫິ ປກາເສຫິ ອາຈິກ຺ຂ ວິວຣ ວິຠຊ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຫິ. ມງ຺ຄລນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິກາຣຓໍ ວຸທ຺ຘິກາຣຓໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ. ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ວິສິຏ຺ຐໍ ປວຣໍ ສພ຺ພໂລກຫິຕສຸຂາວຫນ຺ຕິ ອຍໍ ຄາຖາຍ ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ.

ອຍໍ ປນ ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ – ໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ເທວຕາ ມງ຺ຄລປຎ຺ຫໍ ໂສຕຸກາມຕາຍ ອິມສ຺ມິໍ ເອກຈກ຺ກວາເຬ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ເອກວາລຄ຺ຄໂກຏິໂອກາສມຕ຺ເຕ ທສປິ ວີສມ຺ປິ ຕິໍສມ຺ປິ ຈຕ຺ຕາລີສມ຺ປິ ປຎ຺ຎາສມ຺ປິ ສຏ຺ຐິປິ ສຕ຺ຕຕິປິ ອສີຕິປິ ສຸຂຸມຕ຺ຕຠາເວ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ສພ຺ພເທວມາຣພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ສິຣິຍາ ຈ ເຕຊສາ ຈ ອຘິຄຍ຺ຫ ວິໂຣຈມານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕວຣພຸທ຺ຘາສເນ ນິສິນ຺ນໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຈ ສມເຍ ອນາຄຕານມ຺ປິ ສກລຊມ຺ພຸທີປການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ເຈຕສາ ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກມຎ຺ຎາຍ ສພ຺ພເທວມນຸສ຺ສານໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາສລ຺ລສມຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖໍ ອາຫ – ‘‘ພຫູ ເທວາ ມນຸສ຺ສາ ຈ, ມງ຺ຄລານິ ອຈິນ຺ຕຍຸໍ, ອາກງ຺ຂມານາ ໂສຕ຺ຖານໍ ອຕ຺ຕໂນ ໂສຕ຺ຖິຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕາ, ພ຺ຣູຫິ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມໍ, ເຕສໍ ເທວານໍ ອນຸມຕິຍາ ມນຸສ຺ສານຎ຺ຈ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ມຍາ ປຸຏ຺ໂຐ ສມາໂນ ຍໍ ສພ຺ເພສເມວ ອມ຺ຫາກໍ ເອກນ຺ຕຫິຕສຸຂາວຫນໂຕ ອຸຕ຺ຕມໍ ມງ຺ຄລໍ, ຕໍ ໂນ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ ພ຺ຣູຫິ ຠຄວາ’’ຕິ.

໒໖໒. ເອວເມຕໍ ເທວປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວາ ‘‘ອເສວນາ ຈ ພາລານ’’ນ຺ຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອເສວນາຕິ ອຠຊນາ ອປຍິຣຸປາສນາ. ພາລານນ຺ຕິ ພລນ຺ຕິ ອສ຺ສສນ຺ຕີຕິ ພາລາ, ອສ຺ສສິຕປສ຺ສສິຕມຕ຺ເຕນ ຊີວນ຺ຕິ, ນ ປຎ຺ຎາຊີວິເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕສໍ ພາລານໍ ປຓ຺ຑິຕານນ຺ຕິ ປຓ຺ຑນ຺ຕີຕິ ປຓ຺ຑິຕາ, ສນ຺ທິຏ຺ຐິກສມ຺ປຣາຍິເກສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ຎາຓຄຕິຍາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕສໍ ປຓ຺ຑິຕານໍ. ເສວນາຕິ ຠຊນາ ປຍິຣຸປາສນາ ຕໍສຫາຍຕາ ຕໍສມ຺ປວງ຺ກຕາ. ປູຊາຕິ ສກ຺ກາຣຄຣຸກາຣມານນວນ຺ທນາ. ປູຊເນຍ຺ຍານນ຺ຕິ ປູຊາຣຫານໍ. ເອຕໍ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ຍາ ຈ ພາລານໍ ອເສວນາ, ຍາ ຈ ປຓ຺ຑິຕານໍ ເສວນາ, ຍາ ຈ ປູຊເນຍ຺ຍານໍ ປູຊາ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອາຫ ເອຕໍ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ. ຍໍ ຕຍາ ປຸຏ຺ຐໍ ‘‘ພ຺ຣູຫິ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຖ ຕາວ ເອຕໍ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫາຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຍເມຕິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນສ຺ສາ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ເອວເມຕໍ ເທວປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ກຖາ ປຸຈ຺ຉິຕກຖາ, ອປຸຈ຺ຉິຕກຖາ, ສານຸສນ຺ຘິກຖາ, ອນນຸສນ຺ຘິກຖາຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ ຕໍ, ໂຄຕມ, ຠູຣິປຎ຺ຎໍ, ກຖໍກໂຣ ສາວໂກ ສາຘຸ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໓໗໘) ຈ, ‘‘ກຖໍ ນຸ ຕ຺ວໍ, ມາຣິສ, ໂອຆມຕຣີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑) ຈ ເອວມາທີສຸ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ກຖິກາ ປຸຈ຺ຉິຕກຖາ. ‘‘ຍໍ ປເຣ ສຸຂໂຕ ອາຫຸ, ຕທຣິຍາ ອາຫຸ ທຸກ຺ຂໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໗໖໗) ອປຸຈ຺ຉິເຕນ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍວເສເນວ ກຖິຕາ ອປຸຈ຺ຉິຕກຖາ. ສພ຺ພາປິ ພຸທ຺ຘານໍ ກຖາ ‘‘ສນິທານາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໒໖; ກຖາ. ໘໐໖) ວຈນໂຕ ສານຸສນ຺ຘິກຖາ. ອນນຸສນ຺ຘິກຖາ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ນຕ຺ຖິ. ເອວເມຕາສຸ ກຖາສຸ ອຍໍ ເທວປຸຕ຺ເຕນ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ຠຄວຕາ ກຖິຕຕ຺ຕາ ປຸຈ຺ຉິຕກຖາ. ປຸຈ຺ຉິຕກຖາຍຎ຺ຈ ຍຖາ ເຉໂກ ປຸຣິໂສ ກຸສໂລ ມຄ຺ຄສ຺ສ, ກຸສໂລ ອມຄ຺ຄສ຺ສ, ມຄ຺ຄໍ ປຸຏ຺ໂຐ ປຐມໍ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຄເຫຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ – ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ທ຺ເວຘາປໂຖ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ວາມໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ທກ຺ຂິຓໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ, ເອວໍ ເສວິຕພ຺ພາເສວິຕພ຺ເພສຸ ອເສວິຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ເສວິຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ຠຄວາ ຈ ມຄ຺ຄກຸສລປຸຣິສສທິໂສ. ຍຖາຫ –

‘‘ປຸຣິໂສ ມຄ຺ຄກຸສໂລຕິ ໂຂ, ຕິສ຺ສ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໔).

ໂສ ຫິ ກຸສໂລ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ, ກຸສໂລ ປຣສ຺ສ ໂລກສ຺ສ, ກຸສໂລ ມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍສ຺ສ, ກຸສໂລ ອມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍສ຺ສ, ກຸສໂລ ມາຣເຘຍ຺ຍສ຺ສ, ກຸສໂລ ອມາຣເຘຍ຺ຍສ຺ສາຕິ. ຕສ຺ມາ ປຐມໍ ອເສວິຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ເສວິຕພ຺ພໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ອເສວນາ ຈ ພາລານໍ, ປຓ຺ຑິຕານຎ຺ຈ ເສວນາ’’ຕິ. ວິຊຫິຕພ຺ພມຄ຺ໂຄ ວິຍ ຫິ ປຐມໍ ພາລາ ນ ເສວິຕພ຺ພາ ນ ປຍິຣຸປາສິຕພ຺ພາ, ຕໂຕ ຄເຫຕພ຺ພມຄ຺ໂຄ ວິຍ ປຓ຺ຑິຕາ ເສວິຕພ຺ພາ ປຍິຣຸປາສິຕພ຺ພາຕິ.

ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວຕາ ມງ຺ຄລໍ ກເຖນ຺ເຕນ ປຐມໍ ພາລານໍ ອເສວນາ ປຓ຺ຑິຕານຎ຺ຈ ເສວນາ ກຖິຕາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍສ຺ມາ ອິມໍ ທິຏ຺ຐາທີສຸ ມງ຺ຄລທິຏ຺ຐິໍ ພາລເສວນາຍ ເທວມນຸສ຺ສາ ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ສາ ຈ ອມງ຺ຄລໍ, ຕສ຺ມາ ເນສໍ ຕໍ ອິຘໂລກຕ຺ຖປຣໂລກຕ຺ຖຠຎ຺ຊກໍ ອກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄໍ ຄຣຫນ຺ເຕນ ອຸຠຍໂລກຕ຺ຖສາຘກຎ຺ຈ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄໍ ປສໍສນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ປຐມໍ ພາລານໍ ອເສວນາ ປຓ຺ຑິຕານຎ຺ຈ ເສວນາ ກຖິຕາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ພາລາ ນາມ ເຍ ເກຈິ ປາຓາຕິປາຕາທິອກຸສລກມ຺ມປຖສມນ຺ນາຄຕາ ສຕ຺ຕາ. ເຕ ຕີຫາກາເຣຫິ ຊານິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາລສ຺ສ ພາລລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໓; ມ. ນິ. ໓.໒໔໖) ສຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ປູຣຓກສ຺ສປາທໂຍ ຉ ສຕ຺ຖາໂຣ ເທວທຕ຺ຕໂກກາລິກກຏໂມທກຕິສ຺ສຂຓ຺ຑເທວິຍາປຸຕ຺ຕສມຸທ຺ທທຕ຺ຕຈິຎ຺ຈມາຓວິກາທໂຍ ອຕີຕກາເລ ຈ ທີຆວິທສ຺ສ ຠາຕາຕິ ອິເມ ອຎ຺ເຎ ຈ ເອວຣູປາ ສຕ຺ຕາ ພາລາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຕ ອຄ຺ຄິປທິຕ຺ຕມິວ ອງ຺ຄາຣໍ ອຕ຺ຕນາ ທຸຄ຺ຄຫິເຕນ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກາຣເກ ຈ ວິນາເສນ຺ຕິ, ຍຖາ ທີຆວິທສ຺ສ ຠາຕາ ຈຕຸພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ສຏ຺ຐິໂຍຊນມຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ອຸຕ຺ຕາໂນ ປຕິໂຕ ມຫານິຣເຍ ປຈ຺ຈຕິ, ຍຖາ ຈ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິໍ ອຠິຣຸຈິການິ ປຎ຺ຈ ກຸລສຕານິ ຕສ຺ເສວ ສຫພ຺ຍຕໍ ອຸປປນ຺ນານິ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ນຬາຄາຣາ ວາ ຕິຓາຄາຣາ ວາ ອຄ຺ຄິ ມຸຕ຺ໂຕ ກູຏາຄາຣານິປິ ຑຫຕິ ອຸລ຺ລິຕ຺ຕາວລິຕ຺ຕານິ ນິວາຕານິ ຜຸສິຕຄ຺ຄຬານິ ປິຫິຕວາຕປານານິ, ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍານິ ການິຈິ ຠຍານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສພ຺ພານິ ຕານິ ພາລໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂນ ປຓ຺ຑິຕໂຕ. ເຍ ເກຈິ ອຸປທ຺ທວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ…ເປ… ເຍ ເກຈິ ອຸປສຄ຺ຄາ…ເປ… ໂນ ປຓ຺ຑິຕໂຕ. ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຏິຠໂຍ ພາໂລ, ອປ຺ປຏິຠໂຍ ປຓ຺ຑິໂຕ. ສອຸປທ຺ທໂວ ພາໂລ, ອນຸປທ຺ທໂວ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສອຸປສຄ຺ໂຄ ພາໂລ, ອນຸປສຄ຺ໂຄ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑).

ອປິຈ ປູຕິມຈ຺ຉສທິໂສ ພາໂລ, ປູຕິມຈ຺ຉພນ຺ຘປຕ຺ຕປຸຏສທິໂສ ໂຫຕິ ຕທຸປເສວີ, ຉຑ຺ຑນີຍຕໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນີຍຕຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ ວິຎ຺ຎູນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ –

‘‘ປູຕິມຈ຺ຉໍ ກຸສຄ຺ເຄນ, ໂຍ ນໂຣ ອຸປນຍ຺ຫຕິ;

ກຸສາປິ ປູຕີ ວາຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ພາລູປເສວນາ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໗໖; ຊາ. ໑.໑໕.໑໘໓; ໒.໒໒.໑໒໕໗);

ອກິຕ຺ຕິປຓ຺ຑິໂຕ ຈາປິ ສກ຺ເກນ ເທວານມິນ຺ເທນ ວເຣ ທິຍ຺ຍມາເນ ເອວມາຫ –

‘‘ພາລໍ ນ ປສ຺ເສ ນ ສຸເຓ, ນ ຈ ພາເລນ ສໍວເສ;

ພາເລນລ຺ລາປສລ຺ລາປໍ, ນ ກເຣ ນ ຈ ໂຣຈເຍ.

‘‘ກິນ຺ນຸ ເຕ ອກຣໍ ພາໂລ, ວທ ກສ຺ສປ ກາຣຓໍ;

ເກນ ກສ຺ສປ ພາລສ຺ສ, ທສ຺ສນໍ ນາຠິກງ຺ຂສິ.

‘‘ອນຍໍ ນຍຕິ ທຸມ຺ເມໂຘ, ອຘຸຣາຍໍ ນິຍຸຎ຺ຊຕິ;

ທຸນ຺ນໂຍ ເສຍ຺ຍໂສ ໂຫຕິ, ສມ຺ມາ ວຸຕ຺ໂຕ ປກຸປ຺ປຕິ;

ວິນຍໍ ໂສ ນ ຊານາຕິ, ສາຘຸ ຕສ຺ສ ອທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໙໐-໙໒);

ເອວໍ ຠຄວາ ສພ຺ພາກາເຣນ ພາລູປເສວນໍ ຄຣຫນ຺ໂຕ ພາລານໍ ອເສວນໍ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ປຓ຺ຑິຕເສວນໍ ປສໍສນ຺ໂຕ ‘‘ປຓ຺ຑິຕານຎ຺ຈ ເສວນາ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຓ຺ຑິຕາ ນາມ ເຍ ເກຈິ ປາຓາຕິປາຕາເວຣມຓິອາທິທສກຸສລກມ຺ມປຖສມນ຺ນາຄຕາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ຕີຫາກາເຣຫິ ຊານິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໓; ມ. ນິ. ໓.໒໕໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘອສີຕິມຫາສາວກາ ອຎ຺ເຎ ຈ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສາວກາ ສຸເນຕ຺ຕມຫາໂຄວິນ຺ທວິຘຸຣສຣຠງ຺ຄມໂຫສຘສຸຕໂສມນິມິຣາຊ- ອໂຍຆຣກຸມາຣອກິຕ຺ຕິປຓ຺ຑິຕາທໂຍ ຈ ປຓ຺ຑິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຕ ຠເຍ ວິຍ ຣກ຺ຂາ, ອນ຺ຘກາເຣ ວິຍ ປທີໂປ, ຂຸປ຺ປິປາສາທິທຸກ຺ຂາຠິຠເວ ວິຍ ອນ຺ນປານາທິປຏິລາໂຠ, ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກຣານໍ ສພ຺ພຠຍອຸປທ຺ທວູປສຄ຺ຄວິທ຺ຘໍສນສມຕ຺ຖາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕຖາຄຕໍ ອາຄມ຺ມ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາ ອປຣິມາຓາ ເທວມນຸສ຺ສາ ອາສວກ຺ຂຍໍ ປຕ຺ຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ເທວໂລເກ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ສຸຄຕິໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖເຣ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕ຺ວາ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ເຖຣໍ ອຸປຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອສີຕິ ກຸລສຫສ຺ສານິ ສຄ຺ເຄ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ. ຕຖາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານມຫາກສ຺ສປປ຺ປຠຸຕີສຸ ສພ຺ພມຫາສາວເກສຸ, ສຸເນຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ສາວກາ ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິໍສຸ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີນໍ ເທວານໍ ສຫພ຺ຍຕໍ…ເປ… ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຄຫປຕິມຫາສາລກຸລານໍ ສຫພ຺ຍຕໍ ອຸປປຊ຺ຊິໍສຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ –

‘‘ນຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕໂຕ ຠຍໍ, ນຕ຺ຖິ ປຓ຺ຑິຕໂຕ ອຸປທ຺ທໂວ, ນຕ຺ຖິ ປຓ຺ຑິຕໂຕ ອຸປສຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑).

ອປິຈ ຕຄຣມາລາທິຄນ຺ຘຠຓ຺ຑສທິໂສ ປຓ຺ຑິໂຕ, ຕຄຣມາລາທິຄນ຺ຘຠຓ຺ຑປລິເວຐນປຕ຺ຕສທິໂສ ໂຫຕິ ຕທຸປເສວີ, ຠາວນີຍຕໍ ມນຸຎ຺ຎຕຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ ວິຎ຺ຎູນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ –

‘‘ຕຄຣຎ຺ຈ ປລາເສນ, ໂຍ ນໂຣ ອຸປນຍ຺ຫຕິ;

ປຕ຺ຕາປິ ສຸຣຠີ ວາຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ຘີຣູປເສວນາ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໗໖; ຊາ. ໑.໑໕.໑໘໔; ໒.໒໒.໑໒໕໘);

ອກິຕ຺ຕິປຓ຺ຑິໂຕ ຈາປິ ສກ຺ເກນ ເທວານມິນ຺ເທນ ວເຣ ທິຍ຺ຍມາເນ ເອວມາຫ –

‘‘ຘີຣໍ ປສ຺ເສ ສຸເຓ ຘີຣໍ, ຘີເຣນ ສຫ ສໍວເສ;

ຘີເຣນລ຺ລາປສລ຺ລາປໍ, ຕໍ ກເຣ ຕຎ຺ຈ ໂຣຈເຍ.

‘‘ກິນ຺ນຸ ເຕ ອກຣໍ ຘີໂຣ, ວທ ກສ຺ສປ ກາຣຓໍ;

ເກນ ກສ຺ສປ ຘີຣສ຺ສ, ທສ຺ສນໍ ອຠິກງ຺ຂສິ.

‘‘ນຍໍ ນຍຕິ ເມຘາວີ, ອຘຸຣາຍໍ ນ ຍຸຎ຺ຊຕິ;

ສຸນໂຍ ເສຍ຺ຍໂສ ໂຫຕິ, ສມ຺ມາ ວຸຕ຺ໂຕ ນ ກຸປ຺ປຕິ;

ວິນຍໍ ໂສ ປຊານາຕິ, ສາຘຸ ເຕນ ສມາຄໂມ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໙໔-໙໖);

ເອວໍ ຠຄວາ ສພ຺ພາກາເຣນ ປຓ຺ຑິຕເສວນໍ ປສໍສນ຺ໂຕ, ປຓ຺ຑິຕານໍ ເສວນໍ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕາຍ ພາລານໍ ອເສວນາຍ ປຓ຺ຑິຕານໍ ເສວນາຍ ຈ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປູຊເນຍ຺ຍຠາວໍ ອຸປຄຕານໍ ປູຊໍ ປສໍສນ຺ໂຕ ‘‘ປູຊາ ຈ ປູຊເນຍ຺ຍານໍ ເອຕໍ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ປູຊເນຍ຺ຍາ ນາມ ສພ຺ພໂທສວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພຄຸຓສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ຈ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອຣິຍສາວກາ ຈ. ເຕສຎ຺ຫິ ປູຊາ ອປ຺ປກາປິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ, ສຸມນມາລາກາຣມລ຺ລິກາທໂຍ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ເຖກໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ຠຓາມ. ຠຄວາ ກິຣ ເອກທິວສໍ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຣາຊຄຫໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປາວິສິ. ອຖ ໂຂ ສຸມນມາລາກາໂຣ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ປຸປ຺ຜານິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ຠຄວນ຺ຕໍ ນຄຣທ຺ວາຣໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕໍ ປາສາທິກໍ ປສາທນີຍໍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓາສີຕານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ພຸທ຺ຘສິຣິຍາ ຊລນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຣາຊາ ປຸປ຺ຜານິ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕໍ ວາ ສຫສ຺ສໍ ວາ ທເທຍ຺ຍ, ຕຎ຺ຈ ອິຘໂລກມຕ຺ຕເມວ ສຸຂໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຠຄວໂຕ ປນ ປູຊາ ອປ຺ປເມຍ຺ຍອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍຜລາ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕສຸຂາວຫາ ໂຫຕິ. ຫນ຺ທາຫໍ ອິເມຫິ ປຸປ຺ເຜຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ປູເຊມີ’’ຕິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ເອກໍ ປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປຏິມຸຂໍ ຂິປິ, ປຸປ຺ຜານິ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ອຸປຣິ ມາລາວິຕານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ມາລາກາໂຣ ຕໍ ອານຸຠາວໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນຕຣຈິຕ຺ໂຕ ປຸນ ເອກໍ ປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິໍ ຂິປິ, ຕານິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມາລາກຎ຺ຈຸໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ເອວໍ ອຏ຺ຐ ປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິໂຍ ຂິປິ, ຕານິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜກູຏາຄາຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ຠຄວາ ອນ຺ໂຕກູຏາຄາເຣ ວິຍ ອໂຫສິ, ມຫາຊນກາໂຍ ສນ຺ນິປຕິ. ຠຄວາ ມາລາກາຣໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ນ ພຸທ຺ຘາ ອເຫຕຸ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ສິຕກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຠຄວາ ອາຫ – ‘‘ເອໂສ, ອານນ຺ທ, ມາລາກາໂຣ ອິມິສ຺ສາ ປູຊາຍ ອານຸຠາເວນ ສຕສຫສ຺ສກປ຺ເປ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ສໍສຣິຕ຺ວາ ປຣິໂຍສາເນ ສຸມນິສ຺ສໂຣ ນາມ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ວຈນປຣິໂຍສາເນ ຈ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ຕຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ສາຘຸ, ຍໍ ກຕ຺ວາ ນານຸຕປ຺ປຕິ;

ຍສ຺ສ ປຕີໂຕ ສຸມໂນ, ວິປາກໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໖໘);

ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ, ເອວໍ ອປ຺ປກາປິ ເຕສໍ ປູຊາ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຈ ອາມິສປູຊາວ ໂກ ປນ ວາໂທ ປຏິປຕ຺ຕິປູຊາຍ. ຍໂຕ ເຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສຣຓຄມເນນ ສິກ຺ຂາປທປຏິຄ຺ຄຫເຓນ ອຸໂປສຖງ຺ຄສມາທາເນນ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທີຫິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ປູເຊນ຺ຕິ, ໂກ ເຕສໍ ປູຊາຍ ຜລໍ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສຕິ. ເຕ ຫິ ຕຖາຄຕໍ ປຣມາຍ ປູຊາຍ ປູເຊນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂຍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວາ ອຸປາສໂກ ວາ ອຸປາສິກາ ວາ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປນ຺ໂນ ວິຫຣຕິ ສາມີຈິປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ອນຸຘມ຺ມຈາຣີ, ໂສ ຕຖາຄຕໍ ສກ຺ກໂຣຕິ ຄຣຸໍ ກໂຣຕິ ມາເນຕິ ປູເຊຕິ ອປຈິຍຕິ ປຣມາຍ ປູຊາຍາ’’ຕິ.

ເອເຕນານຸສາເຣນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘອຣິຍສາວການມ຺ປິ ປູຊາຍ ຫິຕສຸຂາວຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປິຈ ຄຫຏ຺ຐານໍ ກນິຏ຺ຐສ຺ສ ເຊຏ຺ໂຐ ຠາຕາປິ ຠຄິນີປິ ປູຊເນຍ຺ຍາ, ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ, ກຸລວຘູນໍ ສາມິກສສ຺ສຸສສຸຣາຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ປູຊເນຍ຺ຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອເຕສມ຺ປິ ຫິ ປູຊາ ກຸສລຘມ຺ມສງ຺ຂາຕຕ຺ຕາ ອາຍຸອາທິວຑ຺ຒິເຫຕຸຕ຺ຕາ ຈ ມງ຺ຄລເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຕ ມຕ຺ເຕຍ຺ຍາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ເປຕ຺ເຕຍ຺ຍາ ສາມຎ຺ຎາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາ ກຸເລ ເຊຏ຺ຐາປຈາຍິໂນ, ອິທໍ ກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕ ເຕສໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ ອາຍຸນາປິ ວຑ຺ຒິສ຺ສນ຺ຕິ, ວຓ຺ເຓນປິ ວຑ຺ຒິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ເອວເມຕິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ພາລານໍ ອເສວນາ ປຓ຺ຑິຕານໍ ເສວນາ ປູຊເນຍ຺ຍານໍ ປູຊາຕິ ຕີຓິ ມງ຺ຄລານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ພາລານໍ ອເສວນາ ພາລເສວນປຈ຺ຈຍຠຍາທິປຣິຕ຺ຕາເຓນ ອຸຠຍໂລກຫິຕເຫຕຸຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑິຕານໍ ເສວນາ ປູຊເນຍ຺ຍານໍ ປູຊາ ຈ ຕາສໍ ຜລວິຠູຕິວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນິພ຺ພານສຸຄຕິເຫຕຸຕ຺ຕາ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິໂຕ ປຣໍ ຕຸ ມາຕິກໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ເອວ ຍໍ ຍຕ຺ຖ ມງ຺ຄລໍ, ຕໍ ວວຕ຺ຖເປສ຺ສາມ, ຕສ຺ສ ຈ ມງ຺ຄລຕ຺ຕໍ ວິຠາວຍິສ຺ສາມາຕິ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ອເສວນາ ຈ ພາລານນ຺ຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

໒໖໓. ເອວໍ ຠຄວາ ‘‘ພ຺ຣູຫິ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ ອຊ຺ເຌສິໂຕປິ ອປ຺ປໍ ຍາຈິໂຕ ພຫຸທາຍໂກ ອຸຬາຣປຸຣິໂສ ວິຍ ເອກາຍ ຄາຖາຍ ຕີຓິ ມງ຺ຄລານິ ວຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິປິ ເທວຕານໍ ໂສຕຸກາມຕາຍ ມງ຺ຄລານຎ຺ຈ ອຕ຺ຖິຕາຍ ເຍສໍ ເຍສໍ ຍໍ ຍໍ ອນຸກູລໍ, ເຕ ເຕ ສຕ຺ເຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ມງ຺ຄເລ ນິໂຍເຊຕຸກາມຕາຍ ຈ ‘‘ປຕິຣູປເທສວາໂສ ຈາ’’ຕິອາທີຫິ ຄາຖາຫິ ປຸນປິ ອເນການິ ມງ຺ຄລານິ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ.

ຕຕ຺ຖ ປຐມຄາຖາຍ ຕາວ ປຕິຣູໂປຕິ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ. ເທໂສຕິ ຄາໂມປິ ນິຄໂມປິ ນຄຣມ຺ປິ ຊນປໂທປິ ໂຍ ໂກຈິ ສຕ຺ຕານໍ ນິວາໂສກາໂສ. ວາໂສຕິ ຕຕ຺ຖ ນິວາໂສ. ປຸພ຺ເພຕິ ປຸຣາ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ. ກຕປຸຎ຺ຎຕາຕິ ອຸປຈິຕກຸສລຕາ. ອຕ຺ຕາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສກໂລ ວາ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ສມ຺ມາປຓິຘີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາ ປຓິຘານໍ ນິຍຸຎ຺ຊນໍ, ຐປນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ ປຕິຣູປເທໂສ ນາມ ຍຕ຺ຖ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາວຕ຺ຖູນິ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນວງ຺ຄໍ ສຕ຺ຖຸ ສາສນໍ ທິປ຺ປຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິວາໂສ ສຕ຺ຕານໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສີຫຬທີປປວິຏ຺ຐເກວຏ຺ຏາທໂຍ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ປຕິຣູປເທໂສ ນາມ ຠຄວໂຕ ໂພຘິມຓ຺ຑປ຺ປເທໂສ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິຕປ຺ປເທໂສ, ທ຺ວາທສໂຍຊນາຍ ປຣິສາຍ ມຊ຺ເຌ ສພ຺ພຕິຕ຺ຖິຍມຕໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຍມກປາຏິຫາຣິຍທສ຺ສິຕກຓ຺ຑມ຺ພຣຸກ຺ຂມູລປ຺ປເທໂສ, ເທໂວໂຣຫນປ຺ປເທໂສ, ໂຍ ວາ ປນຎ຺ໂຎປິ ສາວຕ຺ຖິຣາຊຄຫາທິພຸທ຺ຘາທິວາສປ຺ປເທໂສ. ຕຕ຺ຖ ນິວາໂສ ສຕ຺ຕານໍ ຉອນຸຕ຺ຕຣິຍປຏິລາຠປຈ຺ຈຍໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ກຊງ຺ຄລໍ ນາມ ນິຄໂມ, ຕສ຺ສ ອປເຣນ ມຫາສາລາ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ. ທກ຺ຂິຓປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ສລ຺ລວຕີ ນາມ ນທີ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ. ທກ຺ຂິຓາຍ ທິສາຍ ເສຕກຓ຺ຓິກໍ ນາມ ນິຄໂມ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ. ປຈ຺ຉິມາຍ ທິສາຍ ຖູຓໍ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາໂມ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ. ອຸຕ຺ຕຣາຍ ທິສາຍ ອຸສິຣທ຺ຘໂຊ ນາມ ປພ຺ພໂຕ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ (ມຫາວ. ໒໕໙). ອຍໍ ມຊ຺ຌິມປ຺ປເທໂສ ອາຍາເມນ ຕີຓິ ໂຍຊນສຕານິ, ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍານິ, ປຣິກ຺ເຂເປນ ນວໂຍຊນສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເອໂສ ປຕິຣູປເທໂສ ນາມ.

ເອຕ຺ຖ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາທີປານໍ ທ຺ວິສຫສ຺ສານໍ ປຣິຕ຺ຕທີປານຎ຺ຈ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ຈກາຣກາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເອກໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສາຣິປຸຕ຺ຕມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານາທໂຍ ມຫາສາວກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອຏ຺ຐ ໂສຬສ ວາ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ໂອວາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ສຄ຺ຄປຣາຍຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ໂອວາເທ ປຕິຏ຺ຐາຍ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສາວການໍ ປນ ໂອວາເທ ປຕິຏ຺ຐາຍ ສຄ຺ຄປຣາຍຓາ ນິພ຺ພານປຣາຍຓາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວາໂສ ອິມາສໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ປຈ຺ຈຍໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຸພ຺ເພ ກຕປຸຎ຺ຎຕາ ນາມ ອຕີຕຊາຕິຍໍ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຂີຓາສເວ ອາຣພ຺ຠ ອຸປຈິຕກຸສລຕາ, ສາປິ ມງ຺ຄລໍ. ກສ຺ມາ? ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ສມ຺ມຸຂໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ວາ ພຸທ຺ຘສາວການໍ ວາ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາຍ ຈຕຸປ຺ປທິກາຍປິ ຄາຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາເປຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ໂຍ ຈ ມນຸສ຺ໂສ ປຸພ຺ເພ ກຕາຘິກາໂຣ ອຸສ຺ສນ຺ນກຸສລມູໂລ ໂຫຕິ, ໂສ ເຕເນວ ກຸສລມູເລນ ວິປສ຺ສນໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອາສວກ຺ຂຍໍ ປາປຸຓາຕິ ຍຖາ ຣາຊາ ມຫາກປ຺ປິໂນ ອຄ຺ຄມເຫສີ ຈ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕາ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິ ນາມ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ອຕ຺ຕານໍ ທຸສ຺ສີລໍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ, ອສ຺ສທ຺ຘໍ ສທ຺ຘາສມ຺ປທາຍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ, ມຈ຺ຉຣິໍ ຈາຄສມ຺ປທາຍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘີ’’ຕິ. ເອໂສ ຈ ມງ຺ຄລໍ. ກສ຺ມາ? ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກເວຣປ຺ປຫານວິວິຘານິສໍສາຘິຄມເຫຕຸໂຕຕິ.

ເອວໍ ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ປຕິຣູປເທສວາໂສ, ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕາ, ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘີຕິ ຕີຓິເຍວ ມງ຺ຄລານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ມງ຺ຄລຕ຺ຕຎ຺ຈ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຠາວິຕເມວາຕິ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ປຕິຣູປເທສວາໂສ ຈາຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

໒໖໔. ອິທານິ ພາຫຸສຈ຺ຈຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ພາຫຸສຈ຺ຈນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕຠາໂວ. ສິປ຺ປນ຺ຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຫຕ຺ຖໂກສລ຺ລໍ. ວິນໂຍຕິ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕວິນຍນໍ. ສຸສິກ຺ຂິໂຕຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສິກ຺ຂິໂຕ. ສຸຠາສິຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຠາສິຕາ. ຍາຕິ ອນິຍມນິທ຺ເທໂສ. ວາຈາຕິ ຄິຣາ ພ຺ຍປ຺ປໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ນາມ ຍໍ ຕໍ ‘‘ສຸຕຘໂຣ ໂຫຕິ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙; ອ. ນິ. ໔.໒໒) ຈ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ພຫຸກໍ ສຸຕໍ ໂຫຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໖) ຈ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ສຕ຺ຖຸສາສນຘຣຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓິຕໍ, ຕໍ ອກຸສລປ຺ປຫານກຸສລາຘິຄມເຫຕຸໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສຈ຺ຉິກິຣິຍເຫຕຸໂຕ ຈ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ສຸຕວາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ກຸສລໍ ຠາເວຕິ, ສາວຊ຺ຊໍ ປຊຫຕິ, ອນວຊ຺ຊໍ ຠາເວຕິ, ສຸທ຺ຘມຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໖໗).

ອປຣມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຘຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຖມຸປປຣິກ຺ຂຕິ, ອຕ຺ຖໍ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ຘມ຺ມາ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕິ, ຘມ຺ມນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ສຕິ ຉນ຺ໂທ ຊາຍຕິ, ຉນ຺ທຊາໂຕ ອຸສ຺ສຫຕິ, ອຸສ຺ສຫນ຺ໂຕ ຕຸລຍຕິ, ຕຸລຍນ຺ໂຕ ປທຫຕິ, ປທຫນ຺ໂຕ ກາເຍນ ເຈວ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈ ອຕິວິຊ຺ຌ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໓໒).

ອປິຈ ອຄາຣິກພາຫຸສຈ຺ຈມ຺ປິ ຍໍ ອນວຊ຺ຊໍ, ຕໍ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂາວຫນໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສິປ຺ປໍ ນາມ ອຄາຣິກສິປ຺ປຎ຺ຈ ອນຄາຣິກສິປ຺ປຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຄາຣິກສິປ຺ປໍ ນາມ ຍໍ ປຣູປໂຣຘວິຣຫິຕໍ ອກຸສລວິວຊ຺ຊິຕໍ ມຓິກາຣສຸວຓ຺ຓກາຣກມ຺ມາທິ, ຕໍ ອິຘໂລກຕ຺ຖາວຫນໂຕ ມງ຺ຄລໍ. ອນຄາຣິກສິປ຺ປໍ ນາມ ຈີວຣວິຈາຣຓສິພ຺ພນາທິ ສມຓປຣິກ຺ຂາຣາຠິສງ຺ຂຣຓໍ, ຍໍ ຕໍ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຍານິ ຕານິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸຈ຺ຈາວຈານິ ກິໍກຣຓີຍານິ, ຕຕ຺ຖ ທກ຺ໂຂ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ, ຍໍ ‘‘ນາຖກຣໂຓ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໕; ອ. ນິ. ໑໐.໑໗) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປເຣສຎ຺ຈ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂາວຫນໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ວິນໂຍ ນາມ ອຄາຣິກວິນໂຍ ຈ ອນຄາຣິກວິນໂຍ ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຄາຣິກວິນໂຍ ນາມ ທສອກຸສລກມ຺ມປຖວິຣມຓໍ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ອສໍກິເລສາປຊ຺ຊເນນ ອາຈາຣຄຸຓວວຕ຺ຖາເນນ ຈ ສຸສິກ຺ຂິໂຕ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂາວຫນໂຕ ມງ຺ຄລໍ. ອນຄາຣິກວິນໂຍ ນາມ ສຕ຺ຕາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ອນາປຊ຺ຊນໍ, ໂສປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສຸສິກ຺ຂິໂຕ. ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ວາ ອນຄາຣິກວິນໂຍ. ໂສ ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕິ, ເອວໍ ສິກ຺ຂເນນ ສຸສິກ຺ຂິໂຕ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂາຘິຄມເຫຕຸໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສຸຠາສິຕາ ວາຈາ ນາມ ມຸສາວາທາທິໂທສວິຣຫິຕາ ວາຈາ. ຍຖາຫ – ‘‘ຈຕູຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ວາຈາ ສຸຠາສິຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ວາຈາ ເອວ ວາ ສຸຠາສິຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ສຸຠາສິຕໍ ອຸຕ຺ຕມມາຫຸ ສນ຺ໂຕ,

ຘມ຺ມໍ ຠເຓ ນາຘມ຺ມໍ ຕໍ ທຸຕິຍໍ;

ປິຍໍ ຠເຓ ນາປ຺ປິຍໍ ຕໍ ຕຕິຍໍ,

ສຈ຺ຈໍ ຠເຓ ນາລິກໍ ຕໍ ຈຕຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໓; ສຸ. ນິ. ໔໕໒);

ອຍມ຺ປິ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂາວຫນໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍສ຺ມາ ຈ ອຍໍ ວິນຍປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ, ຕສ຺ມາ ວິນຍຄ຺ຄຫເຓນ ເອຕໍ ອສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ວິນໂຍ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອຖວາ ກິໍ ອິມິນາ ປຣິສ຺ສເມນ ປເຣສໍ ຘມ຺ມເທສນາວາຈາ ອິຘ ‘‘ສຸຠາສິຕາ ວາຈາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຫິ ຍຖາ ປຕິຣູປເທສວາໂສ, ເອວໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂນິພ຺ພານາຘິຄມປຈ຺ຈຍໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຫ ຈ –

‘‘ຍໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠາສຕິ ວາຈໍ, ເຂມໍ ນິພ຺ພານປຕ຺ຕິຍາ;

ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກິຣິຍາຍ, ສາ ເວ ວາຈານມຸຕ຺ຕມາ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໓; ສຸ. ນິ. ໔໕໖);

ເອວໍ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ, ສິປ຺ປໍ, ວິນໂຍ ສຸສິກ຺ຂິໂຕ, ສຸຠາສິຕາ ວາຈາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ມງ຺ຄລານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ມງ຺ຄລຕ຺ຕຎ຺ຈ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຠາວິຕເມວາຕິ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ພາຫຸສຈ຺ຈຎ຺ຈາຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

໒໖໕. ອິທານິ ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມາຕຸ ຈ ປິຕຸ ຈາຕິ ມາຕາປິຕຸ. ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐຫນໍ. ປຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ທາຣານຎ຺ຈາຕິ ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ. ສງ຺ຄຓ຺ຫນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ນ ອາກຸລາ ອນາກຸລາ. ກມ຺ມານິ ເອວ ກມ຺ມນ຺ຕາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ ອຍໍ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ມາຕາ ນາມ ຊນິກາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາ ປິຕາ. ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ ປາທໂຘວນສມ຺ພາຫນອຸຈ຺ຉາທນນ຺ຫາປເນຫິ ຈຕຸປຈ຺ຈຍສມ຺ປທາເນນ ຈ ອຸປກາຣກຣຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ມາຕາປິຕໂຣ ພຫູປກາຣາ ປຸຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖກາມາ ອນຸກມ຺ປກາ, ຍໍ ປຸຕ຺ຕເກ ພຫິ ກີຬິຕ຺ວາ ປໍສຸມກ຺ຂິຕສຣີຣເກ ອາຄເຕ ທິສ຺ວາ ປໍສຸກໍ ປຸຎ຺ຉິຕ຺ວາ ມຕ຺ຖກໍ ອຸປສິງ຺ຆາຍນ຺ຕາ ປຣິຈຸມ຺ພນ຺ຕາ ຈ ສິເນຫໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ມາຕາປິຕໂຣ ສີເສນ ປຣິຫຣນ຺ຕາ ປຸຕ຺ຕາ ເຕສໍ ປຏິກາຣໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ. ຍສ຺ມາ ຈ ເຕ ອາປາທກາ ໂປສກາ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທສ຺ເສຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມສມ຺ມຕາ ປຸພ຺ພາຈຣິຍສມ຺ມຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອິຘ ປສໍສໍ ເປຈ຺ຈ ສຄ຺ຄສຸຂຎ຺ຈ ອາວຫຕິ, ເຕນ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ມາຕາປິຕໂຣ, ປຸພ຺ພາຈຣິຍາຕິ ວຸຈ຺ຈເຣ;

ອາຫຸເນຍ຺ຍາ ຈ ປຸຕ຺ຕານໍ, ປຊາຍ ອນຸກມ຺ປກາ.

‘‘ຕສ຺ມາ ຫິ ເນ ນມສ຺ເສຍ຺ຍ, ສກ຺ກເຣຍ຺ຍ ຈ ປຓ຺ຑິໂຕ;

ອນ຺ເນນ ອຖ ປາເນນ, ວຕ຺ເຖນ ສຍເນນ ຈ.

‘‘ອຸຈ຺ຉາທເນນ ນ຺ຫາປເນນ, ປາທານໍ ໂຘວເນນ ຈ;

ຕາຍ ນໍ ປາຣິຈຣິຍາຍ, ມາຕາປິຕູສຸ ປຓ຺ຑິຕາ;

ອິເຘວ ນໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ເປຈ຺ຈ ສຄ຺ເຄ ປໂມທຕີ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໓.໓໑; ອິຕິວຸ. ໑໐໖; ຊາ. ໒.໒໐.໑໘໑-໑໘໓);

ອປໂຣ ນໂຍ – ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ ຠຣຓກິຈ຺ຈກຣຓກຸລວໍສຏ຺ຐປນາທິປຎ຺ຈວິຘໍ, ຕໍ ປາປນິວາຣຓາທິປຎ຺ຈວິຘທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກຫິຕເຫຕຸໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ເຕນ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ ມາຕາປິຕໂຣ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕພ຺ພາ ‘ຠໂຕ ເນ ຠຣິສ຺ສາມິ, ກິຈ຺ຈໍ ເນສໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ກຸລວໍສໍ ຐເປສ຺ສາມິ, ທາຍຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສາມິ, ອຖ ວາ ປນ ເປຕານໍ ກາລກຕານໍ ທກ຺ຂິຓໍ ອນຸປ຺ປທສ຺ສາມີ’ຕິ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ເຕນ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ ມາຕາປິຕໂຣ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ຕໍ ອນຸກມ຺ປນ຺ຕິ, ປາປາ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ກລ຺ຍາເຓ ນິເວເສນ຺ຕິ, ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ປຕິຣູເປນ ທາເຣນ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ, ສມເຍ ທາຍຊ຺ຊໍ ນິຍ຺ຍາເທນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໗).

ອປິຈ ໂຍ ມາຕາປິຕໂຣ ຕີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ປສາທຸປ຺ປາທເນນ ສີລສມາທາປເນນ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ວາ ອຸປຏ຺ຐຫຕິ, ອຍໍ ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐາການໍ ອຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ຕໍ ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານໍ ມາຕາປິຕູຫິ ກຕສ຺ສ ອຸປກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປກາຣຠູຕໍ ອເນເກສໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ສມ຺ປຣາຍິການຎ຺ຈ ອຕ຺ຖານໍ ປທຏ຺ຐານໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕນາ ຊນິຕາ ປຸຕ຺ຕາປິ ຘີຕໂຣປິ ‘‘ປຸຕ຺ຕາ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ທາຣາຕິ ວີສຕິຍາ ຠຣິຍານໍ ຍາ ກາຈິ ຠຣິຍາ. ປຸຕ຺ຕາ ຈ ທາຣາ ຈ ປຸຕ຺ຕທາຣໍ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ. ສງ຺ຄໂຫຕິ ສມ຺ມານນາທີຫິ ອຸປກາຣກຣຓໍ. ຕໍ ສຸສໍວິຫິຕກມ຺ມນ຺ຕຕາທິທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກຫິຕເຫຕຸໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ – ‘‘ປຈ຺ຉິມາ ທິສາ ປຸຕ຺ຕທາຣາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໖) ເອຕ຺ຖ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ປຸຕ຺ຕທາຣໍ ຠຣິຍາສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ສາມິເກນ ປຈ຺ຉິມາ ທິສາ ຠຣິຍາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ສມ຺ມານນາຍ ອນວມານນາຍ ອນຕິຈຣິຍາຍ ອິສ຺ສຣິຍໂວສ຺ສຄ຺ເຄນ ອລງ຺ກາຣານຸປ຺ປທາເນນ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ສາມິເກນ ປຈ຺ຉິມາ ທິສາ ຠຣິຍາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ສາມິກໍ ອນຸກມ຺ປຕິ, ສຸສໍວິຫິຕກມ຺ມນ຺ຕາ ຈ ໂຫຕິ, ສງ຺ຄຫິຕປຣິຊນາ ຈ, ອນຕິຈາຣິນີ ຈ, ສມ຺ຠຕຎ຺ຈ ອນຸຣກ຺ຂຕິ, ທກ຺ຂາ ຈ ໂຫຕິ ອນລສາ ສພ຺ພກິຈ຺ເຈສູ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໙).

ອຍໍ ວາ ອປໂຣ ນໂຍ – ສງ຺ຄໂຫຕິ ຘມ຺ມິກາຫິ ທານປິຍວາຈອຕ຺ຖຈຣິຍາຫິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຸໂປສຖທິວເສສຸ ປຣິພ຺ພຍທານໍ, ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສສຸ ນກ຺ຂຕ຺ຕທສ຺ສາປນໍ, ມງ຺ຄລທິວເສສຸ ມງ຺ຄລກຣຓໍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິເກສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ໂອວາທານຸສາສນນ຺ຕິ. ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກຫິຕເຫຕຸໂຕ ສມ຺ປຣາຍິກຫິຕເຫຕຸໂຕ ເທວຕາຫິປິ ນມສ຺ສນີຍຠາວເຫຕຸໂຕ ຈ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາຫ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ –

‘‘ເຍ ຄຫຏ຺ຐາ ປຸຎ຺ຎກຣາ, ສີລວນ຺ໂຕ ອຸປາສກາ;

ຘມ຺ເມນ ທາຣໍ ໂປເສນ຺ຕິ, ເຕ ນມສ຺ສາມິ ມາຕລີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໖໔);

ອນາກຸລາ ກມ຺ມນ຺ຕາ ນາມ ກາລຎ຺ຎຸຕາຍ ປຕິຣູປກາຣິຕາຍ ອນລສຕາຍ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍສມ຺ປທາຍ ອພ຺ຍສນີຍຕາຍ ຈ ກາລາຕິກ຺ກມນອປ຺ປຕິຣູປກຣຓາກຣຓສິຖິລກຣຓາທິອາກຸລຠາວວິຣຫິຕາ ກສິໂຄຣກ຺ຂວຓິຊ຺ຊາທໂຍ ກມ຺ມນ຺ຕາ. ເອເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ວາ ທາສກມ຺ມກຣານໍ ວາ ພ຺ຍຕ຺ຕຕາຍ ເອວໍ ປໂຍຊິຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ຘນຘຎ຺ຎວຸຑ຺ຒິປຏິລາຠເຫຕຸໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ປຕິຣູປກາຣີ ຘຸຣວາ, ອຸຏ຺ຐາຕາ ວິນ຺ທເຕ ຘນ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໘໙; ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖) ຈ;

‘‘ນ ທິວາ ໂສປ຺ປສີເລນ, ຣຕ຺ຕິມຸຏ຺ຐານເທສ຺ສິນາ;

ນິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ເຕນ ໂສຓ຺ເຑນ, ສກ຺ກາ ອາວສິຕຸໍ ຆຣໍ.

‘‘ອຕິສີຕໍ ອຕິອຸຓ຺ຫໍ, ອຕິສາຍມິທໍ ອຫຸ;

ອິຕິ ວິສ຺ສຏ຺ຐກມ຺ມນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖາ ອຈ຺ເຈນ຺ຕິ ມາຓເວ.

‘‘ໂຍຘ ສີຕຎ຺ຈ ອຸຓ຺ຫຎ຺ຈ, ຕິຓາ ຠິຍ຺ໂຍ ນ ມຎ຺ຎຕິ;

ກຣໍ ປຸຣິສກິຈ຺ຈານິ, ໂສ ສຸຂາ ນ ວິຫາຍຕີ’’ຕິ. ຈ (ທີ. ນິ. ໓.໒໕໓);

‘‘ໂຠເຄ ສໍຫຣມານສ຺ສ, ຠມຣສ຺ເສວ ອິຣີຍໂຕ;

ໂຠຄາ ສນ຺ນິຈຍໍ ຍນ຺ຕິ, ວມ຺ມິໂກວູປຈີຍຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໕) –

ຈ ເອວມາທິ.

ເອວໍ ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ມາຕຸປຏ຺ຐານໍ, ປິຕຸປຏ຺ຐານໍ, ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ, ອນາກຸລາ ຈ ກມ຺ມນ຺ຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ມງ຺ຄລານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ສງ຺ຄຫໍ ວາ ທ຺ວິຘາ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ, ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານໍ ວາ ເອກເມວ ກຕ຺ວາ ຕີຓິ. ມງ຺ຄລຕ຺ຕຎ຺ຈ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຠາວິຕເມວາຕິ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

໒໖໖. ອິທານິ ທານຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ທີຍເຕ ອິມິນາຕິ ທານໍ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ປຣສ຺ສ ປຏິປາທີຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສ ຈຣິຍາ, ຘມ຺ມາ ວາ ອນເປຕາ ຈຣິຍາ ຘມ຺ມຈຣິຍາ. ຎາຍນ຺ເຕ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອິເມ’’ຕິ ຎາຕກາ. ນ ອວຊ຺ຊານິ ອນວຊ຺ຊານິ, ອນິນ຺ທິຕານິ ອຄຣຫິຕານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ ອຍໍ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ທານໍ ນາມ ປຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສຸພຸທ຺ຘິປຸພ຺ພິກາ ອນ຺ນາທິທສທານວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ອໂລໂຠ. ອໂລເຠນ ຫິ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ປຣສ຺ສ ປຏິປາເທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທີຍເຕ ອິມິນາຕິ ທານ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ພຫຸຊນປິຍມນາປຕາທີນໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິການໍ ຜລວິເສສານໍ ອຘິຄມເຫຕຸໂຕ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທາຍໂກ ສີຫ ທານປຕິ ພຫຸໂນ ຊນສ຺ສ ປິໂຍ ໂຫຕິ ມນາໂປ’’ຕິ ເອວມາທີນິ ເຈຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕານິ (ອ. ນິ. ໕.໓໔) ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພານິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ທານໍ ນາມ ທຸວິຘໍ ອາມິສທານຎ຺ຈ, ຘມ຺ມທານຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອາມິສທານໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣເມວ. ອິຘໂລກປຣໂລກທຸກ຺ຂກ຺ຂຍສຸຂາວຫສ຺ສ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປເຣສໍ ຫິຕກາມຕາຍ ເທສນາ ຘມ຺ມທານໍ. ອິເມສຎ຺ຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທານານໍ ເອຕເທວ ອຄ຺ຄໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ສພ຺ພທານໍ ຘມ຺ມທານໍ ຊິນາຕິ,

ສພ຺ພຣສໍ ຘມ຺ມຣໂສ ຊິນາຕິ;

ສພ຺ພຣຕິໍ ຘມ຺ມຣຕີ ຊິນາຕິ,

ຕຓ຺ຫກ຺ຂໂຍ ສພ຺ພທຸກ຺ຂໍ ຊິນາຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໕໔);

ຕຕ຺ຖ ອາມິສທານສ຺ສ ມງ຺ຄລຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຘມ຺ມທານໍ ປນ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖປຏິສໍເວທິຕາທີນໍ ຄຸຓານໍ ປທຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –