໑. ກາມສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ຕຕ຺ຖ ກາມສຸຕ຺ຕໍ ອາທິ. ຕສ຺ມິມ຺ປິ ‘‘ກາມໍ ກາມຍມານສ຺ສາ’’ຕິ ຄາຖາ ອາທິ. ສາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສປຏິນິທ຺ເທສວເສນ ຕິຘາ ຐິຕາ. ‘‘ກາມໍ ກາມຍມານສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທິ ອຸທ຺ເທໂສ. ‘‘ກາມາຕິ ອຸທ຺ທານໂຕ ທ຺ເວ ກາມາ – ວຕ຺ຖຸກາມາ ຈ ກິເລສກາມາ ຈາ’’ຕິ ນິທ຺ເທໂສ. ‘‘ກຕເມ ວຕ຺ຖຸກາມາ? ມນາປິກາ ຣູປາ’’ຕິ ເອວມາທິ ປຏິນິທ຺ເທໂສ.

໑. ຕຕ຺ຖ ກາມນ຺ຕິ ມນາປິຍຣູປາທິເຕຠູມກຘມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ວຕ຺ຖຸກາມໍ. ກາມຍມານສ຺ສາຕິ ອິຈ຺ຉມານສ຺ສ. ຕສ຺ສ ເຈຕໍ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ຕສ຺ສ ກາມຍມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຕໍ ກາມສງ຺ຂາຕໍ ວຕ຺ຖຸ ສມິຊ຺ຌຕິ ເຈ, ສເຈ ໂສ ຕໍ ລຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອທ຺ຘາ ປີຕິມໂນ ໂຫຕີຕິ ເອກໍສໍ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ລທ຺ຘາຕິ ລຠິຕ຺ວາ. ມຈ຺ໂຈຕິ ສຕ຺ໂຕ. ຍທິຈ຺ຉຕີຕິ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ. ອິທໍ ປນ ສງ຺ເຂປໂຕ ປທຕ຺ຖສມ຺ພນ຺ຘມຕ຺ຕເມວ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ອຸປຣິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຈ ອິມສ຺ມິໍ, ເອວໍ ອິໂຕ ປຣໍ ສພ຺ເພສຸປີຕິ.

ກາມາຕິ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພປທໍ. ອຸທ຺ທານໂຕຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປທໍ. ອຸທ຺ທານໂຕຕິ ວຄ຺ຄວເສນ ‘‘ມຈ຺ຉຸທ຺ທານໍ ກິເນຍ຺ຍາ’’ຕິ ອາທີສຸ ວິຍ. ອຖ ວາ ອຸປຣູປຣິ ທານໂຕ ອຸທ຺ທານໍ, ອຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘໍ ໂສຘນໂຕ ພ຺ຍວທານຏ຺ເຐນ ໂວທານໍ ວິຍ. ວິຕ຺ຖາຣກຣຓຠາເວນ ວາ. ກາມາ ອິຕິ ປາຐເສສໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ທ຺ເວຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ນ ເອກໍ, ນ ຕໂຍ. ວຕ຺ຖຸກາມາ ຈາຕິ ມນາປິຍຣູປາທິວຕ຺ຖຸກາມາ ຈ. ອຸປຕາປນຏ຺ເຐນ ວິພາຘນຏ຺ເຐນ ຈ ກິເລສກາມາ ຈ. ເຕສຸ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ກິເລສກາໂມ ປຫາຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ກິເລສກາເມນ ປຕ຺ຖຍິຕພ຺ໂພຕິ ກາມີຍຕີຕິ ກາໂມ. ກິເລສກາໂມ ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ປຈ຺ຈາສີສນສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນ ກາມີຍເຕ ອເນນາຕິ ກາໂມ. ຕຕ຺ຖ ຣູປາທິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິໂຕ ວຕ຺ຖຸກາໂມ, ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິໂຕ ກິເລສກາໂມ. ຉຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫິ ວິຊານິຕພ຺ໂພ ວຕ຺ຖຸກາໂມ, ມໂນວິຎ຺ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ໂພ ກິເລສກາໂມ. ກິເລສານໍ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ຈ ວຕ຺ຖຸກາໂມ.

‘‘ເນເຕ ກາມາ ຍານິ ຈິຕ຺ຣານິ ໂລເກ, ສງ຺ກປ຺ປຣາໂຄ ປຸຣິສສ຺ສ ກາໂມ;

ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຣານິ ຕເຖວ ໂລເກ, ອເຖຕ຺ຖ ຘີຣາ ວິນຍນ຺ຕິ ຉນ຺ທ’’ນ຺ຕິ. (ອ. ນິ. ໖.໖໓);

ນນ຺ທມາຓວກ- (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໘ ອຸປ຺ປລວຓ຺ຓຕ຺ເຖຣີວຕ຺ຖຸ) ໂສເຣຍ຺ຍເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕາທີນໍ (ຘ. ປ. ໔໓) ວຕ຺ຖູນິ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ກິເລສກາໂມ ຕາປນຏ຺ເຐນ ພາຘນຏ຺ເຐນ ຈ ສຍໍ ກາເມຕີຕິ ກາໂມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຣຕ຺ໂຕ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຣາເຄນ ອຠິຠູໂຕ ປຣິຍາທິນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕພ຺ຍາພາຘາຍປິ ເຈເຕຕິ, ປຣພ຺ຍາພາຘາຍປິ ເຈເຕຕິ, ອຸຠຍພ຺ຍາພາຘາຍປິ ເຈເຕຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ຣຕ຺ໂຕ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ປາຓມ຺ປິ ຫນຕິ, ອທິນ຺ນມ຺ປິ ອາທິຍຕິ, ປຣທາຣມ຺ປິ ຄຈ຺ຉຕິ, ມຸສາປິ ຠຓຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໕໔) ຈ ເອວມາທິ ນິທສ຺ສນໍ.

ຕເມວ ປຏິນິທ຺ເທສວເສນ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸກາໂມ – ‘‘ກຕເມ ວຕ຺ຖຸກາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກຕເມຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ປຎ຺ຈວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາ, ຕາສໍ ວິຠາໂຄ ອຸປຣິ ປາຬິຍໍເຍວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕາສຸ ອຍໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ຕຕ຺ຖ ມນາປິກາຕິ ມນໍ ອປ຺ປາຍນ຺ຕິ ວທ຺ເຘນ຺ຕີຕິ ມນາປາ, ມນາປາ ເອວ ມນາປິກາ. ຣູປາຕິ ກມ຺ມຈິຕ຺ຕອຸຕຸອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານວເສນ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກາ ຣູປາຣມ຺ມຓາ. ຣູປຍນ຺ຕີຕິ ຣູປາ, ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານາ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ຣູປນ຺ຕິ? ຣຸປ຺ປນຏ຺ເຐນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ກິຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ວເທຖ? ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເກນ ຣຸປ຺ປຕິ? ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ຊິຆຈ຺ຉາຍປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ປິປາສາຍປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ເສນປິ ຣຸປ຺ປຕິ. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙).

ຕຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປຕີຕິ ກຸປ຺ປຕິ ຆຏ຺ຏີຍຕິ ປີຬີຍຕິ, ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສີເຕນ ຕາວ ຣຸປ຺ປນໍ ໂລກນ຺ຕຣິກນິຣເຍ ປາກຏໍ. ມຫິໍສກຣຏ຺ຐາທີສຸປິ ຫິມປາຕສີຕເລສຸ ປເທເສສຸ ເອຕໍ ປາກຏເມວ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສຕ຺ຕາ ສີເຕນ ຠິນ຺ນຉິນ຺ນສຣີຣາ ຊີວິຕກ຺ຂຍມ຺ປິ ປາປຸຓນ຺ຕິ.

ອຸຓ຺ເຫນ ຣຸປ຺ປນໍ ອວີຈິມຫານິຣເຍ ປາກຏໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຕຕ຺ຕາຍ ໂລຫປຖວິຍາ ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນາທິກຣຓກາເລ ສຕ຺ຕາ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ອນຸຠວນ຺ຕິ.

ຊິຆຈ຺ຉາຍ ຣຸປ຺ປນໍ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ ເຈວ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂກາເລ ຈ ປາກຏໍ. ເປຕ຺ຕິວິສຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕາ ທ຺ເວ ຕີຓິ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣານິ ກິຎ຺ຈິເທວ ອາມິສໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປນ຺ຕາ ນາມ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອນ຺ໂຕອຸທຣໍ ອາທິຕ຺ຕສຸສິຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ໂຫຕິ. ທຸພ຺ຠິກ຺ເຂ ກຎ຺ຊິກມຕ຺ຕມ຺ປິ ອລຠິຕ຺ວາ ມຣຓສຕ຺ຕານໍ ປມາຓໍ ນຕ຺ຖິ.

ປິປາສາຍ ຣຸປ຺ປນໍ ກາລກຎ຺ຊິກາທີສຸ ປາກຏໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສຕ຺ຕາ ທ຺ເວ ຕີຓິ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣານິ ຫທຍເຕມນມຕ຺ຕໍ ວາ ຊິວ຺ຫາເຕມນມຕ຺ຕໍ ວາ ອຸທກພິນ຺ທຸມ຺ປິ ລທ຺ຘຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ‘‘ປານີຍໍ ປິວິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນທິໍ ຄຕານໍ ຊລໍ ວາລຸກາຕລໍ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ມຫາສມຸທ຺ທໍ ປກ຺ຂນ຺ຕານມ຺ປິ ສມຸທ຺ໂທ ປິຏ຺ຐິປາສາໂຓເຍວ ໂຫຕິ. ເຕ ສຸສ຺ສນ຺ຕາ ພລວທຸກ຺ຂປີຬິຕາ ວິຣວນ຺ຕິ. ຑໍສາທີຫິ ຣຸປ຺ປນໍ ຑໍສມກ຺ຂິກາທິພຫຸເລສຸ ປເທເສສຸ ປາກຏໍ. ຕໍ ປນ – ‘‘ກຕມໍ ຕໍ ຣູປໍ ສນິທສ຺ສນໍ? ສປ຺ປຏິຆ’’ນ຺ຕິ ອາທິນາ ນເຍນ ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ໖໕໖, ໖໕໘) ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ.

ສປ຺ປນ຺ຕີຕິ ສທ຺ທາ, ອຸທາຫຣີຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຕຸຈິຕ຺ຕວເສນ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານິກາ ສທ຺ທາ. ຄນ຺ຘຍນ຺ຕີຕິ ຄນ຺ຘາ, ອຕ຺ຕໂນ ວຕ຺ຖູນິ ສູຈຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣສນ຺ຕິ ເຕ ສຕ຺ຕາຕິ ຣສາ, ອສ຺ສາເທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜຸສີຍນ຺ຕີຕິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາ. ເອເຕ ຄນ຺ຘາທໂຍ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກາວ. ເຕສໍ ວິຠາໂຄ ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ໖໒໒-໖໒໔) ວິຕ຺ຖາຣິໂຕເຍວ.

ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖຣຓາ ປາວຸຣຓາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖຣຓາ. ສຣີຣໍ ເວເຐຕ຺ວາ ປາຣຸປີຍນ຺ຕີຕິ ປາວຸຣຓາ. ອນ຺ໂຕຊາຕາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ທາສີ ຈ ທາໂສ ຈ ທາສິທາສາ. ເຂຕ຺ຕໍ ນາມ ຍສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພຓ຺ຓໍ ຣຸຫຕິ. ວຕ຺ຖຸ ນາມ ຍສ຺ມິໍ ອປຣຓ຺ຓໍ ຣຸຫຕິ. ຍຕ຺ຖ ວາ ອຸຠຍມ຺ປິ ຣຸຫຕິ, ຕໍ ເຂຕ຺ຕໍ. ຕທຕ຺ຖາຍ ກຕຠູມິຠາໂຄ ວຕ຺ຖຸ. ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ວາປີຕຬາກາທີນິປິ ສງ຺ຄຫິຕານິ. ຫິຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ກຫາປໂຓ. ສຸວຓ຺ຓນ຺ຕິ ຊາຕຣູປໍ. ເຕສໍ ຄຫເຓນ ໂລຫມາສໂກ ຊຕຸມາສໂກ ທາຣຸມາສໂກຕິ ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຄາມນິຄມຣາຊຘານິໂຍຕິ ເອກກຸຏິກາທິ ຄາໂມ. ອາປຓຍຸຕ຺ໂຕ ນິຄໂມ. ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ຣາຊຘານີ. ຣຏ຺ຐນ຺ຕິ ຊນປເທກເທສໍ. ຊນປໂທຕິ ກາສິໂກສລາທິຊນປໂທ. ໂກໂສຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂກໂສ – ຫຕ຺ຖີ ອສ຺ໂສ ຣໂຖ ປຕ຺ຕິ. ໂກຏ຺ຐາຄາຣນ຺ຕິ ຕິວິຘໍ ໂກຏ຺ຐາຄາຣໍ – ຘນໂກຏ຺ຐາຄາຣໍ ຘຎ຺ຎໂກຏ຺ຐາຄາຣໍ ວຕ຺ຖໂກຏ຺ຐາຄາຣໍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານວຈນໍ. ຣຊນີຍນ຺ຕິ ຣຎ຺ເຊຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນ.

ອິໂຕ ປຣໍ ຕິກວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຕີຕຕ຺ຕິກອຊ຺ຌຕ຺ຕຕ຺ຕິກຫີນຕ຺ຕິກໂອກາສຕ຺ຕິກສໍໂຍຄຕ຺ຕິກກາມາວຈຣຕ຺ຕິກວເສນ ຉຕ຺ຕິເກ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຕີຕຕ຺ຕິເກ ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ອຸປ຺ປາທາທິກ຺ຂຓໍ ວາ ປຕ຺ວາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕີຕາ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ນ ອາຄຕາຕິ ອນາຄຕາ. ຕໍ ຕໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ. ອິທໍ ຠເວນ ປຣິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ຫິ ປຏ຺ຐາຍ ອຕີຕຠເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ອນນ຺ຕຣຠເວ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕຸ ກປ຺ປໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຖເກ ວາ, ສພ຺ເພ ອຕີຕາເຍວ ນາມ. ຈຸຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນາຄຕຠເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕນກາ ກາມາ ອນນ຺ຕຣຠເວ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕຸ ກປ຺ປໂກຏິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຖເກ ວາ, ສພ຺ເພ ອນາຄຕາເຍວ ນາມ. ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິອນ຺ຕເຣ ປວຕ຺ຕາ ກາມາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນາມ.

ອຊ຺ຌຕ຺ຕຕ຺ຕິເກ ‘‘ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານາ ມຍໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຫຓໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຍ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕາ ປາຏິປຸຄ຺ຄລິກາ ກາມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ ກາມາ ນາມ. ຕໂຕ ພຫິຠູຕາ ປນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ວາ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ນາມ. ຕຕິຍປທໍ ຕທຸຠຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຫີນຕ຺ຕິເກ ຫີນາຕິ ລາມກາ. ມຊ຺ຌິມາຕິ ຫີນປຓີຕານໍ ມຊ຺ເຌ ຠວາຕິ ມຊ຺ຌິມາ. ອວເສສາ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ປຓີຕາ. ອປິ ຈ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເນຣຍິການຎ຺ຫິ ກາມາ ໂກຏິປ຺ປຕ຺ຕາ ຫີນາ ນາມ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຕິຣຈ຺ຉາເນສຸ ນາຄສຸປຓ຺ຓານໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ເສສຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ກາມາ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ມເຫສກ຺ຂເປຕານໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ອວເສສານໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຊານປທານໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ປຈ຺ຈນ຺ຕວາສີນໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຄາມໂຠຊການໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ເຕສໍ ປຣິຈາຣິການໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຊນປທສາມິການໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ເຕສໍ ປຣິຈາຣິການໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ປເທສຣາຊູນໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ເຕສໍ ອມຈ຺ຈານໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ຕສ຺ສ ອມຈ຺ຈານໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ຕສ຺ສປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຠຸມ຺ມເທວານໍ ກາມາ ປຓີຕາ ນາມ. ເຕສໍ ປຣິຈາຣິການໍ ເທວານໍ ກາມາ ມຊ຺ຌິມາ ນາມ. ເຕສມ຺ປິ ຫີນາ. ເຕ ອຸປາທາຍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ເທວານໍ ກາມາ ປຓີຕາຕິອາທິນາ ນເຍນ ຍາວ ອກນິຏ຺ຐເທວານໍ ກາມາ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕາ ປຓີຕາ ນາມ. ເອວໍ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ໂອກາສຕ຺ຕິເກ ອາປາຍິກາ ກາມາຕິ ອວຑ຺ຒິສງ຺ຂາເຕສຸ ອປຄຕອເຍສຸ ຈຕູສຸ ອປາເຍສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາມາ ອາປາຍິກາ. ມນຸສ຺ເສສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາມາ ມານຸສິກາ. ເທເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາມາ ທິພ຺ພາ.

ສໍໂຍຄຕ຺ຕິເກ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕານໍ ກາມານໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ ຐເປຕ຺ວາ ເນຣຍິເກ ເສສອປາຍສຕ຺ຕານໍ ມນຸສ຺ສານໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກ ເທເວ ອຸປາທາຍ ຍາວ ຕຸສິຕກາຍິການຎ຺ຈ ເທວານໍ ກາມາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ກາມາ ນາມ. ປກຕິປຏິຍຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ອຕິເຣເກນ ຣມິຕຸກາມຕາກາເລ ຍຖາຣຸຈິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຣມນ຺ຕີຕິ ນິມ຺ມານຣຕີນໍ ເທວານໍ ກາມາ ນິມ຺ມິຕາ ກາມາ ນາມ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຎຕ຺ວາ ປເຣຫິ ນິມ຺ມິເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ເສວນ຺ຕີຕິ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີນໍ ກາມາ ປຣນິມ຺ມິຕາ ກາມາ ນາມ. ປຣິຄ຺ຄຫິຕາຕິ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ຄຫິຕາ ກາມາ. ອປຣິຄ຺ຄຫິຕາຕິ ຕຖາ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸການໍ ກາມາ. ມມາຍິຕາຕິ ຕຓ຺ຫາວເສນ ‘‘ມມ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ຄຫິຕາ. ອມມາຍິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂາ.

ສພ຺ເພປິ ກາມາວຈຣາ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ເຫຏ຺ຐໂຕ ອວີຈິນິຣຍໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໘໗) ນເຍນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ກາມາວຈຣຘມ຺ເມສຸ ປຣິຍາປນ຺ນາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອຸທ຺ທານໂຕ ທ຺ເວ ກາມາ, ວຕ຺ຖຸກາໂມ ຈ ກິເລສກາໂມ ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກິເລສກາໂມ ອຕ຺ຖໂຕ ຉນ຺ທຣາໂຄ. ວຕ຺ຖຸກາໂມ ເຕຠູມກໍ ວຏ຺ຏໍ. ກິເລສກາໂມ ເຈຕ຺ຖ ກາເມຕີຕິ ກາໂມ. ອິຕໂຣ ກາມີຍຕີຕິ. ຍສ຺ມິໍ ປນ ປເທເສ ທຸວິໂຘເປໂສ ກາໂມ ປວຕ຺ຕິວເສນ ອວຈຣຕິ, ໂສ ຈຕຸນ຺ນໍ ອປາຍານໍ ມນຸສ຺ສານໍ ຉນ຺ນຎ຺ຈ ເທວໂລການໍ ວເສນ ເອກາທສວິໂຘ ປເທໂສ ກາໂມ ເອຕ຺ຖ ອວຈຣຕີຕິ ກາມາວຈໂຣ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນຘມ຺ເມ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ເພປິ ກາມາວຈຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ. ຣູປາວຈຣາ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ເຫຏ຺ຐໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ອກນິຏ຺ເຐ ເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໘໙) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕານໍ ຣູປາວຈຣຘມ຺ມານໍ ວເສນ ສພ຺ເພປິ ຘມ຺ມາ ຣູປາວຈຣາ. ອຣູປາວຈຣາ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ເຫຏ຺ຐໂຕ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຸປເຄ ເທເວ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຸປເຄ ເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໙໑) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕາ ສພ຺ເພປິ ອຣູປາວຈຣາ ຘມ຺ມາ. ຕຕ຺ຖ ຣູເປ ອວຈຣນ຺ຕີຕິ ຣູປາວຈຣາ. ອຣູເປ ອວຈຣນ຺ຕີຕິ ອຣູປາວຈຣາ. ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖຸກາຕິ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ວຕ຺ຖຸຠູຕາ. ຕຓ຺ຫາຣມ຺ມຓາຕິ ຕຓ຺ຫາປວຕ຺ຕິວເສນ ຕຓ຺ຫາຍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ. ກາມນີຍຏ຺ເຐນາຕິ ປຈ຺ຈາສີສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ. ຣຊນີຍຏ຺ເຐນາຕິ ຣຎ຺ເຊຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນ. ມທນີຍຏ຺ເຐນາຕິ ກຸລມທາທິມທໍ ອຸປ຺ປາທນີຍຏ຺ເຐນ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຕເມ ວຕ຺ຖຸກາມາ? ມນາປິກາ ຣູປາ’’ຕິອາທິໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣຊນີຍໍ ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ປຣິໂຍສານໍ ສວິຎ຺ຎາຓກອວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວເສສໍ ເອກຈຕຸກ຺ກາທິກຉຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ວຕ຺ຖຸກາມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກິເລສກາມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຕເມ ກິເລສກາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ໂທຕິ ທຸພ຺ພລຣາໂຄ. ຣາໂຄຕິ ຕໂຕ ພລວຕໂຣ. ອຸປຣິ ຕໂຍປິ ຣາຄາ ອິເມຫິ ພລວຕຣາ. ກາເມສູຕິ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ. ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ກາມສງ຺ຂາໂຕ ຉນ຺ໂທ, ນ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທ, ນ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ໂທ. ກາມນວເສນ ຣຊ຺ຊນວເສນ ຈ ກາໂມເຍວ ຣາໂຄ ກາມຣາໂຄ. ກາມນວເສນ ນນ຺ທນວເສນ ຈ ກາໂມເຍວ ນນ຺ທີ ກາມນນ຺ທີ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກາມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫາຍນຏ຺ເຐນ ກາມຕຓ຺ຫາ. ສິເນຫນຏ຺ເຐນ ກາມສ຺ເນໂຫ. ປຣິຑຍ຺ຫນຏ຺ເຐນ ກາມປຣິຬາໂຫ. ມຸຈ຺ຉນຏ຺ເຐນ ກາມມຸຈ຺ຉາ. ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາປນຏ຺ເຐນ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ. ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ໂອເຆຫິ ໂອສີທາເປຕີຕິ ກາໂມໂຆ. ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ໂຍເຊຕີຕິ ກາມໂຍໂຄ. ທຬ຺ຫວເສນ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓໍ ອຸປາທານໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ນີວຣຕິ ປຣິໂຍນນ຺ຘຕີຕິ ນີວຣຓໍ.

ອທ຺ທສນ຺ຕິ ອທ຺ທກ຺ຂິໍ. ກາມາຕິ ອາລປນໍ. ເຕຕິ ຕວ. ມູລນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐໍ. ສງ຺ກປ຺ປາຕິ ປຣິກປ຺ເປນ. ນ ຕໍ ສງ຺ກປ຺ປຍິສ຺ສາມີຕິ ຕໍ ປຣິກປ຺ປນໍ ນ ກຣິສ຺ສາມິ. ນ ໂຫຫິສີຕິ ນ ຠວິສ຺ສສິ.

ອິຈ຺ຉມານສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕສ຺ສ. ສາທິຍມານສ຺ສາຕິ ອສ຺ສາທິຍມານສ຺ສ. ປຕ຺ຖຍມານສ຺ສາຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປິຫຍມານສ຺ສາຕິ ປາປຸຓິຕຸໍ ອິຈ຺ຉໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ. ອຠິຊປ຺ປມານສ຺ສາຕິ ຕຓ຺ຫາວເສນ ຕິຕ຺ຕິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ. ອຖ ວາ ອຠິວທນ຺ຕສ຺ສ.

ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ວາຕິອາທິ ຈຕຸຊ຺ຊາຕິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາຕິ ລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເທວສ຺ສ ວາ ມນຸສ຺ສສ຺ສ ວາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຊ຺ຌຕີຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ. ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ສມ຺ມາ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ. ອິຊ຺ຌຕິ ວິເສສຣູປປຏິລາຠວເສນ. ລຠຕິ ທສ຺ສນີຍຣູປປຏິລາຠວເສນ. ປຏິລຠຕິ ປສາທນີຍຣູປປຏິລາຠວເສນ. ອຘິຄຈ຺ຉຕິ ສຓ຺ຐານຣູປປຏິລາຠວເສນ. ວິນ຺ທຕິ ຉວິປ຺ປສາທຣູປປຏິລາຠວເສນ. ອຖ ວາ ປຸຎ຺ຎມຫຕ຺ເຕນ ອິຊ຺ຌຕິ. ຊາຕິມຫຕ຺ເຕນ ລຠຕິ. ອິສ຺ສຣິຍມຫຕ຺ເຕນ ປຏິລຠຕິ. ສຸຂມຫຕ຺ເຕນ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ. ສມ຺ປຕ຺ຕິມຫຕ຺ເຕນ ວິນ຺ທຕີຕິ.

ເອກໍສວຈນນ຺ຕິ ເອກໂກຏ຺ຐາສວຈນໍ. ‘‘ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ (ປາຣາ. ໓໔໙, ໓໖໗), ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓີໂຍ ປຎ຺ໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໒; ອ. ນິ. ໔.໔໒) ວິຍ ອເນກໍສຄຫຓປຏິກ຺ເຂໂປ. ນິສ຺ສໍສຍວຈນນ຺ຕິ ສໍສຍວິຣຫິຕວຈນໍ, ສນ຺ເທຫປຏິກ຺ເຂປວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິກ຺ກງ຺ຂາວຈນນ຺ຕິ ‘‘ກຖມິທໍ ກຖມິທ’’ນ຺ຕິ ກງ຺ຂາປຏິກ຺ເຂປວຈນໍ. ອທ຺ເວຊ຺ຌວຈນນ຺ຕິ ທ຺ວິຘາຠາວໍ ທ຺ເວຊ຺ຌໍ, ຕໍອຠາເວນ ອທ຺ເວຊ຺ຌວຈນໍ. ທ຺ວິຘາຠາວວິຣຫິຕໍ ‘‘ອທ຺ເວຊ຺ຌວຈນາ ພຸທ຺ຘາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ວິມຕິປຏິກ຺ເຂໂປ. ອທ຺ເວຬ຺ຫກວຈນນ຺ຕິ ທ຺ວິຫທຍາຠາເວນ ອທ຺ເວຬ຺ຫກໍ. ‘‘ອິຕິຫາສ, ອິຕິຫາສາ’’ຕິ ທ຺ເວຬ຺ຫກປຏິກ຺ເຂປວຈນໍ. ນິໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ທ຺ເວ ນ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນິໂຍຄວຈນໍ ທ຺ວິຘາປຖປຏິກ຺ເຂໂປ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ‘‘ນິໂຍຄາ ອນາຄຕາຣມ຺ມຓາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຄຕໍ. ອປຓ຺ຓກວຈນນ຺ຕິ ປລາສຣຫິຕໍ ສາຣວຈນໍ ອວິຣທ຺ຘກາຣຓໍ ‘‘ອປຓ຺ຓກໍ ຐານເມເກ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑.໑) ວິຍ, ອປຓ຺ຓກມຓິ ວິຍ ສປ຺ປຕິຏ຺ຐວຈນໍ. ອວຕ຺ຖາປນວຈນເມຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ສນ຺ຕິຏ຺ຐາປນໍ ຐປນໍ.

ຍານິ ອິມສ຺ມິໍ ມຫານິທ຺ເທເສ ວິຠຕ຺ຕິໍ ອາໂຣປິຕານິ ປທານິ, ຕານິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕານິ ຕີຫິ ກາຣເຓຫິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນານາ ໂຫນ຺ຕານິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ນານາ ຠວນ຺ຕິ. ອປຣທີປນາ ປເນຕ຺ຖ ທ຺ເວ ຐານານິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ກຖໍ? ຕານິ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຕ຺ຖວເສນ ວາຕິ ອິເມຫິ ຕີຫິ ກາຣເຓຫິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂກໂຘ ກຸຊ຺ຌນາ ກຸຊ຺ຌິຕຕ຺ຕໍ, ໂທໂສ ທຸສ຺ສນາ ທຸສ຺ສິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໖) ເອວໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ວິຠຕ຺ຕິຄມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເອໂກວ ໂກໂຘ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ເອວໍ ວິຠຕ຺ຕິໍ ລຠຕິ. ‘‘ອິຊ຺ຌຕິ ສມິຊ຺ຌຕິ ລຠຕິ ປຏິລຠຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ອຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ເອວໍ ປນ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ວິຠຕ຺ຕິຄມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຓ຺ຑິຈ຺ຈໍ ໂກສລ຺ລໍ ເນປຸຎ຺ຎໍ ເວຠພ຺ຍາ ຈິນ຺ຕາ ອຸປປຣິກ຺ຂາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໖) ເອວໍ ອຕ຺ຖວເສນ ວິຠຕ຺ຕິຄມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເຕສຸ ປີຕິປທນິທ຺ເທເສ ຕາວ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ວິຠຕ຺ຕິໂຍ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊນ຺ຕິ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ວິຠຕ຺ຕິຄມນໍ ໂຫຕິ. ອາໂມທນາ ປໂມທນາ ປຫາໂສຕິ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ. ວິຕ຺ຕິ ຕຸຏ຺ຐິ ໂອທຄ຺ຍໍ ອຕ຺ຕມນຕາຕິ ອຕ຺ຖວເສນ. ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປທນິທ຺ເທເສສຸ ວິຠຕ຺ຕິຄມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ນານາ ໂຫນ຺ຕານິປິ ນາມນານຕ຺ເຕນ ລກ຺ຂຓນານຕ຺ເຕນ ກິຈ຺ຈນານຕ຺ເຕນ ປຏິກ຺ເຂປນານຕ຺ເຕນາຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ນານາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຕໂມ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ພ຺ຍາປາໂທ ໂຫຕິ? ໂຍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂທໂສ ທຸສ຺ສນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍາປາໂທຕິ ວາ ໂທໂສຕິ ວາ ທ຺ເວປິ ເອເຕ ໂກໂຘ ເອວ, ນາເມນ ປນ ນານຕ຺ຕໍ ຄຕາຕິ ເອວໍ ນາມນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຣາສຏ຺ເຐນ ຈ ປຎ຺ຈປິ ຂນ຺ຘາ ເອໂກວ ຂນ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ຣູປໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ, ເວທນາ ເວທຍິຕລກ຺ຂຓາ, ສຎ຺ຎາ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາ, ເຈຕນາ ເຈຕຍິຕລກ຺ຂຓາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຊານນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອິມິນາ ລກ຺ຂຓນານຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ລກ຺ຂຓນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ – ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປາທາຍ…ເປ… ຈິຕ຺ຕໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ປທຫຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໓໙໐; ທີ. ນິ. ໒.໔໐໒) ເອກເມວ ວີຣິຍໍ ກິຈ຺ຈນານຕ຺ເຕນ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ອາຄຕໍ. ເອວໍ ກິຈ຺ຈນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ໂກຘຄຣຸຕາ, ນ ສທ຺ຘມ຺ມຄຣຸຕາ, ມກ຺ຂຄຣຸຕາ, ນ ສທ຺ຘມ຺ມຄຣຸຕາ, ລາຠຄຣຸຕາ, ນ ສທ຺ຘມ຺ມຄຣຸຕາ, ສກ຺ກາຣຄຣຸຕາ, ນ ສທ຺ຘມ຺ມຄຣຸຕາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໔໔) ປນ ປຏິກ຺ເຂປນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິມານິ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ນານຕ຺ຕານິ ນ ປີຕິຍາເຍວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ສພ຺ເພສຸປິ ຍຖາລາຠວເສນ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ປີຕິຍາ ຫິ ປີຕີຕິ ນາມໍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາມໍ. ປີຕິ ຈ ຜຣຓລກ຺ຂຓາ, ເວທນາ ເວທຍິຕລກ຺ຂຓາ, ສຎ຺ຎາ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາ, ເຈຕນາ ເຈຕຍິຕລກ຺ຂຓາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຊານນລກ຺ຂຓໍ.

ຕຖາ ປີຕິ ຜຣຓກິຈ຺ຈາ, ເວທນາ ອນຸຠວນກິຈ຺ຈາ, ສຎ຺ຎາ ສຎ຺ຊານນກິຈ຺ຈາ, ເຈຕນາ ເຈຕຍິຕກິຈ຺ຈາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຊານນກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວໍ ກິຈ຺ຈນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຏິກ຺ເຂປນານຕ຺ຕໍ ປີຕິປເທ ນຕ຺ຖິ.

ອໂລຠາທິນິທ຺ເທເສ ປນ ‘‘ອໂລໂຠ ອລຸພ຺ຠນາ ອລຸພ຺ຠິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໓໕) ນເຍນ ລພ຺ຠຕີຕິ ເອວໍ ປຏິກ຺ເຂປນານຕ຺ເຕນ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ສພ຺ພປທນິທ຺ເທເສສຸ ລພ຺ຠມານວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປຣທີປນາ ປນ ປທຕ຺ຖຸຕິ ວາ ໂຫຕິ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ວາຕິ ເອວໍ ທ຺ເວ ຐານານິ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍຏ຺ຐິໂກຏິຍາ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ເຕນ ວິຍ ຫິ ສກິເມວ ‘‘ປີຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອຕໍ ປທໍ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕວິຠູສິຕໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຕ຺ຖວເສນ ‘‘ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ ອາໂມທນາ ປໂມທນາ ຫາໂສ ປຫາໂສ ວິຕ຺ຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໙) ວຸຕ຺ເຕ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕວິຠູສິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຫິ ທຫຣກຸມາຣໍ ນຫາເປຕ຺ວາ ມໂນຣມໍ ວຕ຺ຖໍ ປຣິທຫາເປຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜານິ ປິຬນ຺ຘາເປຕ຺ວາ ອກ຺ຂີນິ ອຎ຺ເຊຕ຺ວາ ອຖສ຺ສ ນລາເຏ ເອກເມວ ມໂນສິລາພິນ຺ທຸໍ ກເຣຍ຺ຍ, ນ ຕສ຺ສ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈິຕ຺ຕຕິລໂກ ນາມ ໂຫຕິ, ນານາວຓ຺ເຓຫິ ປນ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ພິນ຺ທູສຸ ກເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຕິລໂກ ນາມ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສມ຺ປທມິທໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປທຕ຺ຖຸຕິ ນາມ.

ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ປນ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຕ຺ຖວເສນ ຈ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠຓນເມວ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ນາມ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ຍກ຺ໂຂ’’ຕິ ວາ ‘‘ສປ຺ໂປ’’ຕິ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ‘‘ອາວຸໂສ ອາວຸໂສ, ຠນ຺ເຕ ຠນ຺ເຕ, ຍກ຺ໂຂ ຍກ຺ໂຂ, ສປ຺ໂປ ສປ຺ໂປ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ສກິໍເທວ ຍຏ຺ຐິໂກຏິຍາ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ເຕນ ວິຍ ‘‘ປີຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ອຕ຺ຖວເສນ ‘‘ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ ອາໂມທນາ ປໂມທນາ ຫາໂສ ປຫາໂສ ວິຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ອປຣທີປນາ ທ຺ເວ ຐານານິ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອຕິສ຺ສາປິ ວເສນ ລພ຺ຠມານກປທນິທ຺ເທເສສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ປີນຍຕີຕິ ປີຕິ. ສາ ສມ຺ປິຍາຍນລກ຺ຂຓາ, ກາຍຈິຕ຺ຕປີຓນຣສາ ຜຣຓຣສາ ວາ, ໂອທຄ຺ຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ຍາ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓປຏິສຎ຺ຎຸຕ຺ຕາຕິ ຍາ ຣູປາທິປຎ຺ຈກາມໂກຏ຺ຐາສປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ປີຕິ, ສາ ປີນຍຕີຕິ ປີຕິ, ອິທໍ ສຠາວປທໍ. ປມຸທິຕສ຺ສ ຠາໂວ ປາໂມຊ຺ຊໍ. ອາໂມທນາກາໂຣ ອາໂມທນາ. ປໂມທນາກາໂຣ ປໂມທນາ. ຍຖາ ວາ ເຠສຊ຺ຊານໍ ວາ ເຕລານໍ ວາ ອຸຓ຺ໂຫທກສີໂຕທການໍ ວາ ເອກໂຕ ກຣຓໍ ‘‘ໂມທນາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ປີຕິຘມ຺ມານໍ ເອກໂຕ ກຣເຓນ ໂມທນາ. ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ປນ ມຓ຺ເຑຕ຺ວາ ‘‘ອາໂມທນາ ປໂມທນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ຫາເສຕີຕິ ຫາໂສ. ປຫາເສຕີຕິ ປຫາໂສ, ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ຐາກາຣານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວິຕ຺ຕີຕິ ວິຕ຺ຕໍ, ຘນສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ອຍໍ ປນ ໂສມນສ຺ສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ວິຕ຺ຕິສຣິກ຺ຂຕາຍ ວິຕ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ຘນິໂນ ຘນໍ ປຏິຈ຺ຈ ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ປີຕິມໂຕປິ ປີຕິໍ ປຏິຈ຺ຈ ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຸຏ຺ຐີຕິ ສຠາວສຓ຺ຐິຕາຍ ປີຕິຍາ ເອຕໍ ນາມໍ. ປີຕິມາ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸທຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຸທຄ຺ຄສ຺ສ ຠາໂວ ໂອທຄ຺ຍໍ.

ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ ອຕ຺ຕມນຕາ. ອນຠິຣທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ມໂນ ທຸກ຺ຂປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ນ ອຕ຺ຕໂນ ມໂນ ນາມ ໂຫຕິ, ອຠິຣທ຺ຘສ຺ສ ສຸຂປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ມໂນ ນາມ ໂຫຕິ, ອິຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ ອຕ຺ຕມນຕາ, ສກມນຕາ, ສກມນສ຺ສ ຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ, ຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ປເນສາ ຠາໂວ ເຈຕສິໂກ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ຕມນຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ມິນມານໍ ຊານາຕີຕິ ມໂນ. ມານສນ຺ຕິ ມໂນ ເອວ, ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂຈໂຣ ປາໂສ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຣຕິ ມານໂສ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໓; ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໑) ຫິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຘມ຺ໂມ ‘‘ມານໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ກຖຎ຺ຫິ ຠຄວາ ຕຸຍ຺ຫໍ, ສາວໂກ ສາສເນ ຣໂຕ;

ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ ເສກ຺ໂຂ, ກາລໍກຍິຣາ ຊເນ ສຸຕາ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໙) –

ເອຕ຺ຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ ‘‘ມານສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ມໂນ ເອວ ມານສໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ເຫຕໍ ປທໍ ວຑ຺ຒິຕໍ.

ຫທຍນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ເຕ ຂິປິສ຺ສາມິ, ຫທຍໍ ວາ ເຕ ຜາເລສ຺ສາມີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ອາຬວກສຸຕ຺ຕໍ; ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໗; ໒໔໖) ເອຕ຺ຖ ອຸໂຣ ‘‘ຫທຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຫທຍາ ຫທຍໍ ມຎ຺ເຎ ອຎ຺ຎາຍ ຕຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໖໓) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ວກ຺ກໍ ຫທຍ’’ນ຺ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໓.ທ຺ວຕິໍສາກາໂຣ; ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ມ. ນິ. ໑.໑໑໐) ເອຕ຺ຖ ຫທຍວຕ຺ຖຸ. ອິຘ ປນ ຈິຕ຺ຕເມວ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຏ຺ເຐນ ‘‘ຫທຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕເມວ ປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ ປຓ຺ຑຣໍ, ຠວງ຺ຄໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ປຠສ຺ສຣມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາຄນ຺ຕຸເກຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໙). ຕໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ອກຸສລມ຺ປິ ຄງ຺ຄາຍ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ນທີ ຄງ຺ຄາ ວິຍ ໂຄຘາວຣິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ໂຄຘາວຣີ ວິຍ ຈ ‘‘ປຓ຺ຑຣ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມໂນ ມນາຍຕນນ຺ຕິ ອິຘ ປນ ມໂນຄ຺ຄຫຓໍ ມນສ຺ເສວ ອາຍຕນຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ນຍິທໍ ເທວາຍຕນໍ ວິຍ ມນສ຺ສ ອາຍຕນຕ຺ຕາ ມນາຍຕນໍ, ອຖ ໂຂ ມໂນ ເອວ ອາຍຕນໍ ມນາຍຕນ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິວາສຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ອາກຣຏ຺ເຐນ ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ສຎ຺ຊາຕິເທສຏ຺ເຐນ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ຈ ອາຍຕນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ໂລເກ ‘‘ອິສ຺ສຣາຍຕນໍ, ວາສຸເທວາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ‘‘ອາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓາຍຕນໍ, ຣຊຕາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອາກໂຣ. ສາສເນ ປນ ‘‘ມໂນຣເມ ອາຍຕເນ, ເສວນ຺ຕິ ນໍ ວິຠງ຺ຄມາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໓໘) ສໂມສຣຓຏ຺ຐານໍ. ‘‘ທກ຺ຂິຓາປໂຖ ຄຸນ຺ນໍ ອາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສຎ຺ຊາຕິເທໂສ. ‘‘ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ເຣວ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕໍ ປາປຸຓາຕິ ສຕິ ສຕິອາຍຕເນ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໒; ໕.໒໓; ມ. ນິ. ໓.໑໕໘) ກາຣຓໍ. ອິຘ ປນ ສຎ຺ຊາຕິເທສຏ຺ເຐນ ສໂມສຣຓຐານຏ຺ເຐນ ກາຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ຕິຘາປິ ວຏ຺ຏຕິ.

ຜສ຺ສາທໂຍ ຫິ ຘມ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕີຕິ ສຎ຺ຊາຕິເທສຏ຺ເຐນປິ ເອຕໍ ອາຍຕນໍ. ພຫິທ຺ຘາ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາ ອາຣມ຺ມຓຠາເວເນຕ຺ຖ ໂອສຣນ຺ຕີຕິ ສໂມສຣຓຐານຏ຺ເຐນປິ ອາຍຕນໍ. ຜສ຺ສາທີນໍ ປນ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຏ຺ເຐນ ກາຣຓຕ຺ຕາ ກາຣຓຏ຺ເຐນປິ ອາຍຕນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕເທວ ມນນລກ຺ຂເຓ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕີຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ມໂນ ເອວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍໍ.

ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ວິຎ຺ຎາຓເມວ ຂນ຺ໂຘ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຕສ຺ສ ຣາສິອາທິວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ມຫາອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໕໑) ເອຕ຺ຖ ຫິ ຣາສຏ຺ເຐນ ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໕໕໕) ຄຸຓຏ຺ເຐນ. ‘‘ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ມຫນ຺ຕໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑-໒໔໒) ເອຕ຺ຖ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ຕຏ຺ເຐນ. ອິຘ ປນ ຣຸຬ຺ຫິໂຕ ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ຣາສຏ຺ເຐນ ຫິ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອກເທໂສ ເອກໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ເອກເທສໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ‘‘ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວເມວ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອກເທສຠູຕໍ ເອກມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຣູຬ຺ຫິໂຕ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຊ຺ຊາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິ ເຕສໍ ຜສ຺ສາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸຈ຺ຉວິກາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ປເທ ເອກເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ມິນນຏ຺ເຐນ ມໂນ, ວິຊານນຏ຺ເຐນ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ສຠາວຏ຺ເຐນ ນິສ຺ສຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ວາ ຘາຕູຕິ ຕີຫິ ນາເມຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫຄໂຕຕິ ອວິຊຫິໂຕ. ສຫຊາໂຕຕິ ສທ຺ຘິໍ ນິຄ຺ຄໂຕ. ສໍສຏ຺ໂຐຕິ ສໍສຄ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມໍ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ. ກຕເມຫິ ປກາເຣຫີຕິ? ເອກຸປ຺ປາທາທີຫິ. ນຕ຺ຖິ ເກຈິ ຘມ຺ມາ ເກຫິຈິ ຘມ຺ເມຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ? ອາມນ຺ຕາ. ອິຕິ ຫິ ອິມສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂເປ ‘‘ນນຸ ອຕ຺ຖິ ເກຈິ ຘມ຺ມາ ເກຫິຈິ ຘມ຺ເມຫິ ສຫຄຕາ ສຫຊາຕາ ສໍສຏ຺ຐາ ເອກຸປ຺ປາທາ ເອກນິໂຣຘາ ເອກວຕ຺ຖຸກາ ເອກາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ (ກຖາ. ໔໗໓) ເອວໍ ເອກຸປ຺ປາທຕາທີນໍ ວເສນ ສມ຺ປໂຍຄຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕິ ອິເມຫິ ເອກຸປ຺ປາທຕາທີຫິ ສມໍ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ. ເອກຸປ຺ປາໂທຕິ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ນ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກນິໂຣໂຘຕິ ເອກໂຕ ນິໂຣໂຘ. ເອກວຕ຺ຖຸໂກຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸວເສນ ເອກວຕ຺ຖຸໂກ. ເອກາຣມ຺ມໂຓຕິ ຣູປາທິວເສນ ເອກາຣມ຺ມໂຓ.

ເອຕ຺ຖ ສຫຄຕສທ຺ໂທ ຕພ຺ຠາເວ, ໂວກິຓ຺ເຓ, ອາຣມ຺ມເຓ, ນິສ຺ສເຍ, ສໍສຏ຺ເຐຕິ ປຎ຺ຈສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ ຊິນວຈເນ. ‘‘ຍາຍໍ ຕຓ຺ຫາ ໂປໂນຠວິກາ ນນ຺ທິຣາຄສຫຄຕາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔; ວິຠ. ໒໐໓; ມ. ນິ. ໓.໓໗໔; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ເອຕ຺ຖ ຕພ຺ຠາເວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນນ຺ທິຣາຄຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວີມໍສາ ໂກສຊ຺ຊສຫຄຕາ ໂກສຊ຺ຊສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໘໓໒) ເອຕ຺ຖ ໂວກິຓ຺ເຓ, ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນນ ໂກສຊ຺ເຊນ ໂວກິຓ຺ຓາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ລາຠີ ໂຫຕິ ຣູປສຫຄຕານໍ ວາ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ອຣູປສຫຄຕານໍ ວາ ສມາປຕ຺ຕີນ’’ນ຺ຕິ (ປຸ. ປ. ໓-໖) ເອຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມເຓ, ຣູປາຣມ຺ມຓານໍ ອຣູປາຣມ຺ມຓານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຏ຺ຐິກສຎ຺ຎາສຫຄຕໍ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໘) ເອຕ຺ຖ ນິສ຺ສເຍ, ອຏ຺ຐິກສຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ອຏ຺ຐິກສຎ຺ຎໍ ຠາເວຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິທໍ ສຸຂໍ ອິມາຍ ປີຕິຍາ ສຫຄຕໍ ໂຫຕິ ສຫຊາຕໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໗໘) ເອຕ຺ຖ ສໍສຏ຺ເຐ, ສໍມິສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ຐາເນ ສໍສຏ຺ເຐ ອາຄໂຕ.

ສຫຊາຕສທ຺ໂທ ‘‘ສຫຊາຕໍ ປຸເຣຊາຕໍ ປຈ຺ຉາຊາຕ’’ນ຺ຕິ (ປຏ຺ຐ. ໑.໑.໔໓໕) ເອຕ຺ຖ ວິຍ ສຫຊາເຕ. ສໍສຏ຺ຐສທ຺ໂທ ‘‘ຄິຫີຫິ ສໍສຏ຺ໂຐ’’ຕິ ຈ, ‘‘ເອວໍ ສໍສຏ຺ໂຐ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໓) ຈາຕິ ເອວມາທີສຸ ສໍສຄ຺ເຄ. ‘‘ກິເສ ຖູເລ ວິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສໍສຏ຺ຐາ ໂຍຊິຕາ ຫຍາ’’ຕິ (ຊາ. ໒.໒໒.໗໐) ເອຕ຺ຖ ສທິເສ.

‘‘ປຸຈິມນ຺ທປຣິວາໂຣ, ອມ຺ໂພ ເຕ ທຘິວາຫນ;

ມູລໍ ມູເລນ ສໍສຏ຺ຐໍ, ສາຂາ ສາຂາ ນິເສວເຣ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໗໒) –

ເອຕ຺ຖ ອຸປຈິເຕ. ‘‘ຈິຕ຺ຕສໍສຏ຺ຐາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໕໙) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ. ອິຘ ປນ ໂຍ ຜລປ຺ປທາເນ ອວິໂຍຄຘມ຺ໂມ ວິນິພ຺ໂຠຄໍ ອກຕ຺ວາ ເອກຸປ຺ປາທາທິຘມ຺ໂມ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍວິສໂຍ. ອຖ ວາ ‘‘ສຫຄໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຕສຸຕ຺ເຕນ ວິຍ ໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຫຊາໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຣູປາຣູປໍ ວິຍ ໂສປິ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສໍສຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຂີໂຣທກໍ ວິຍ ຈ ໂສປິ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຏ຺ເຐນ ຫິ ສຫຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຖິ ຂີຣເຕລໍ ວິຍ. ຕຖາ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ຂີຣໂຕ ອປນີຕໍ ນວນີຕໍ ວິຍ. ເອວໍ ລກ຺ຂຓສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ເອກຸປ຺ປາທາທິລກ຺ຂໂຓເຍວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກຸປ຺ປາໂທ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ເອກຸປ຺ປາທສຫຊາຕານໍ ກິໍ ນານຕ຺ຕໍ? ອຸປ຺ປາເທ ອນ຺ຕຣວິຣຫິໂຕ ເອກຸປ຺ປາໂທ. ຂີຣກາລມຸຕ຺ຕສ຺ສາປິ ທຘິໂນ ມຖເນ ມຖເນ ປາກຏໍ ນວນີຕໍ ວິຍ ປຸເຣຠຕ຺ຕປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕວເສນ ເອກທິວສເມວ ຊາໂຕ ວິຍ ໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ເອກກ຺ຂເຓ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ສຫຊາໂຕ. ເອກວຕ຺ຖຸໂກຕິ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ເອກປຣິຈ຺ເຉເທນ ເອກວຕ຺ຖຸໂກ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອກວຕ຺ຖຸກຕາ ວິຍ ຐານນ຺ຕຣວິຣຫິໂຕ. ເອກາຣມ຺ມໂຓຕິ ອນິຍເຕກາຣມ຺ມໂຓ ນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຍາຕິ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ມຈ຺ໂຈຕິ ມູລປທໍ. ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ໂຕ ລຄ຺ໂຄ ລຄ຺ຄິໂຕຕິ ສຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ສຕ຺ໂຕຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈຕິ, ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ‘ສຕ຺ໂຕ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ຣູເປ ໂຂ, ຣາຘ, ໂຍ ຉນ຺ໂທ ໂຍ ຣາໂຄ ຍາ ນນ຺ທີ ຍາ ຕຓ຺ຫາ, ຕຕ຺ຣ ສຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຣ ວິສຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘ສຕ຺ໂຕ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໖໑; ມຫານິ. ໗). ສຕ຺ຕໂຍເຄນ ວາ ສຕ຺ໂຕ. ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕິໍ ນຣຕີຕິ ນໂຣ. ມນຸໂນ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ມານໂວ. ອຸປກຣເຓນ ສຍໍ ໂປສຍຕີຕິ ໂປໂສ. ປຸໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິຣໂຍ, ຕໍ ຄລຕີຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຘາເຣຕີຕິ ຊີໂວ. ຈຸຕິໂຕ ຊາຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຊາຄຸ. ຊິຍຕີຕິ ຊນ຺ຕຸ. ອິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອິນ຺ທຄຸ. ອຖ ວາ ອິນ຺ທຠູເຕນ ກມ຺ມຸນາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອິນ຺ທຄຸ. ‘‘ຫິນ຺ທຄູ’’ຕິປິ ປາຬິ. ຫິນ຺ທນ຺ຕິ ມຣຓໍ, ຕໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຫິນ຺ທຄຸ. ມນຸໂຕ ຊາໂຕຕິ ມນຸໂຊ. ຍໍ ສາທິຍຕີຕິ ຍໍ ຣູປາທິໍ ອສ຺ສາທິຍຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອິໂຕ ປຣໍ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ກາມໍ ກາມຍມານສ຺ສ…ເປ… ລທ຺ຘາ ມຈ຺ໂຈ ຍທິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ;

ອິໂຕ ປຣໍ ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ອວຕ຺ວາ ວິເສສມຕ຺ຕເມວ ວກ຺ຂາມ.

໒. ຕສ຺ສ ເຈ ກາມຍານສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ກາເມ ອິຈ຺ຉມານສ຺ສ, ກາເມນ ວາ ຍາຍມານສ຺ສ. ຉນ຺ທຊາຕສ຺ສາຕິ ຊາຕຕຓ຺ຫສ຺ສ. ຊນ຺ຕຸໂນຕິ ສຕ຺ຕສ຺ສ. ເຕ ກາມາ ປຣິຫາຍນ຺ຕີຕິ ເຕ ກາມາ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ ເຈ. ສລ຺ລວິທ຺ໂຘວ ຣຸປ຺ປຕີຕິ ອຖ ໂສ ອໂຍມຍາທິນາ ສລ຺ເລນ ວິທ຺ໂຘ ວິຍ ປີຬີຍຕິ. ອິໂຕ ປຣໍ ວຸຕ຺ຕໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອວຸຕ຺ເຕສຸ ຍໍ ຍໍ ອນຸຕ຺ຕານໍ, ຕໍ ຕເທວ ກຖຍິສ຺ສາມິ.

ຈກ຺ຂຸປີຓນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ປາປຸຓນວເສນ ຍາຍຕິ ຄຈ຺ຉຕິ. ທສ຺ສນີຍວເສນ ປິຍຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ອປ຺ປາເປຕີຕິ ນິຍ຺ຍຕິ. ສວນີຍໍ ຫຸຕ຺ວາ ກຓ຺ຓໂສຕປີຓນໍ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ປຣິກຑ຺ຒຕີຕິ ວຸຍ຺ຫຕິ. ສຣິຕພ຺ພໍ ຫຸຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕປີຓນໍ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປສໍຫຣີຍຕີຕິ ສໍຫຣີຍຕິ. ຍຖາຕິ ໂອປມ຺ມຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຫຕ຺ຖິນາ ຍາຍຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຫຕ຺ຖິຍາເນນ ວາ, ວາອິຕິ ວິກປ຺ປຕ຺ເຖ. ອສ຺ເສນ ຍາຍຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອສ຺ສຍາເນນ ວາ. ໂຄຍຸຕ຺ຕໍ ວຍ຺ຫາທິຍານໍ ໂຄຍານໍ, ເຕນ ໂຄຍາເນນ. ອຊຍານາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຏ຺ຐວເສນ ຊາໂຕ ສຎ຺ຊາໂຕ.

ອາຣມ຺ມຓປິຍຕ຺ຕວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ອາຣມ຺ມຓມນາປຠາເວນ ປາຕຸຠູໂຕ. ອຖ ວາ ກາມຣາຄວເສນ ຊາໂຕ ສຎ຺ຊາໂຕ. ກາມນນ຺ທິວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ກາມຕຓ຺ຫາວເສນ ກາມສິເນຫວເສນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທວເສນ ກາມປຣິຬາຫວເສນ ຈ ປາຕຸຠູໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເຕ ວາ ກາມາ ປຣິຫາຍນ຺ຕີຕິ ເຕ ວຕ຺ຖຸກາມາທໂຍ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂສ ວາ ກາເມຫິ ປຣິຫາຍຕີຕິ ເອໂສ ຂຕ຺ຕິຍາທິປຸຄ຺ຄໂລ ວຕ຺ຖຸກາມາທິກາເມຫິ ປຣິຫາຍຕິ ວິຄຈ຺ຉຕິ ‘‘ປຸພ຺ເພວ ມຈ຺ຈໍ ວິຊຫນ຺ຕິ ໂຠຄາ, ມຈ຺ໂຈ ຘເນ ປຸພ຺ພຕຣໍ ຊຫາຕີ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໕.໒) ເອວມາທີສຸ ວິຍ. ກຖນ຺ຕິ ເກນ ປກາເຣນ. ຕິຏ຺ຐນ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ຘຣນ຺ຕສ຺ເສວ. ເຕ ໂຠເຄຕິ ເຕ ວຕ຺ຖຸກາມາທໂຍ ໂຠເຄ. ຣາຊາໂນ ວາຕິ ປຖພ຺ຍາທິຣາຊາໂນ. ຫຣນ຺ຕີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອປຫຣນ຺ຕິ ວາ. ໂຈຣາ ວາຕິ ສນ຺ຘິຈ຺ເຉທາທິກາ. ອຄ຺ຄິ ວາຕິ ທາວຄ຺ຄິອາທິ. ທຫຕີຕິ ຌາເປຕິ ຠສ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ອຸທກໍ ວາຕິ ໂອຆາທິອຸທກໍ. ວຫຕີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ປາເປຕິ. ອປ຺ປິຍາ ວາຕິ ອກນ຺ຕາ ອມນາປາ. ທາຍາທາ ຫຣນ຺ຕີຕິ ທາຍຊ຺ຊວິຣຫິຕາ ອສ຺ສາມິກາ ຫຣນ຺ຕິ. ນິຫິຕໍ ວາຕິ ນິຘານໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕໍ. ນາຘິຄຈ຺ຉຕີຕິ ນ ວິນ຺ທຕິ ນ ປຏິລຠຕິ, ນ ປສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸປ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ວິສມປໂຍເຄນ ໂຍຊິຕາ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິກມ຺ມນ຺ຕາ. ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເຠທໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຠຎ຺ຊນ຺ຕິ ຣຖໍ ອຍານກາ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໒໑.໒໙໖) ສມ຺ຠໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກຸເລ ວາ ກຸລງ຺ຄາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິກຸເລ ກຸລຌາປໂກ ກຸເລ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ‘‘ກຸລງ຺ກໂຣ’’ຕິປິ ປາຬິ. ໂຍ ເຕ ໂຠເຄ ວິກິຣຕີຕິ ໂຍ ເອໂສ ກຸເລ ປຈ຺ຉິມໂກ ເຕ ຫິຣຎ຺ຎາທິເກ ໂຠເຄ ເຂເປຕິ. ວິຘມຕີຕິ ວິໂຍຄໍ ກໂຣຕິ, ທູເຣ ຂິປຕິ. ວິທ຺ຘໍເສຕີຕິ ນາເສຕິ ອທສ຺ສນໍ ຄເມຕິ. ອຖ ວາ ອິຕ຺ຖິຘຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິກິຣຕິ. ສຸຣາຘຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິຘມຕິ. ອກ຺ຂຘຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິທ຺ຘໍເສຕິ. ວິກິຣຕິ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອາຍໍ ອຊານເນນ. ວິຘມຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນມຸຂໍ ອຊານເນນ. ວິທ຺ຘໍເສຕິ ຐປິຕຏ຺ຐາເນ ອາຣກ຺ຂໍ ອສໍວິຘາເນນາຕິ ເອວມາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອນິຈ຺ຈຕາເຍວ ອຏ຺ຐມີຕິ ວິນາສຠາໂວ ເອວ ອຏ຺ຐໂມ. ຫາຍນ຺ຕີຕິ ອທສ຺ສນໍ ຍນ຺ຕິ. ປຣິຫາຍນ຺ຕີຕິ ນ ປຸນ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ. ປຣິຘໍເສນ຺ຕີຕິ ຐານໂຕ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ປຣິປຕນ຺ຕີຕິ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕີຕິ ອນ຺ຕຣຘານໍ ອທສ຺ສນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ວິປ຺ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓາ ຫຸຕ຺ວາ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕວ ເຕ ໂຠເຄຕິ ເຕສໍ ຘນານໍ ຐິຕກາເລ ‘‘ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕ ນິພ຺ພຸເຕ ຈາປີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໐໖) ວິຍ. ໂສຕິ ໂສ ໂຠຄສາມິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ. ຈວຕິ ເທວໂລກໂຕ. ມຣຕິ ມນຸສ຺ສໂລກໂຕ. ວິປ຺ປລຸຊ຺ຊຕິ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທິໂລກໂຕ. ອຖ ວາ ຫາຍຕິ ຘຎ຺ຎໂກຏ຺ຐາຄາຣວເສນ. ປຣິຫາຍຕິ ຘນໂກຏ຺ຐາຄາຣວເສນ. ປຣິຘໍສຕິ ພລິພທ຺ທຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິວເສນ. ປຣິປຕຕິ ທາສິທາສວເສນ. ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ ທາຣາຠຣຓວເສນ. ນສ຺ສຕິ ອຸທກາທິວເສນາຕິ ເອເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ອໂຍມເຍນາຕິ ກາຬໂລຫາທິນິພ຺ພຕ຺ເຕນ. ສລ຺ເລນາຕິ ກຓ຺ເຑນ. ອຏ຺ຐິມເຍນາຕິ ມນຸສ຺ສຏ຺ຐິໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສເສນ. ທນ຺ຕມເຍນາຕິ ຫຕ຺ຖິທນ຺ຕາທິນາ. ວິສາຓມເຍນາຕິ ໂຄວິສາຓາທິນາ. ກຏ຺ຐມເຍນາຕິ ເວຬຸກຏ຺ຐາທິນາ. ວິທ຺ໂຘຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣສລ຺ລານໍ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣນ ປຫໂຏ. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ວິກິຣຕິ, ວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ກຸປ຺ປຕີຕິ ຈລຕິ, ໂກປໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ຆຏ຺ຏີຍຕີຕິ ຆຏ຺ຏິໂຕ ໂຫຕິ. ປີຬີຍຕີຕິ ປີຬິໂຕ ໂຫຕິ, ລທ຺ຘປ຺ປຫາໂຣ ກຸປ຺ປຕິ. ‘‘ຕຕິຍທິວເສ ສລາກໍ ປເວເສຕ຺ວາ ໂຘວນກາເລ ຆຏ຺ຏີຍຕິ. ຂາຣປ຺ປທາເນ ປີຬີຍຕິ. ປຫາຣໂຘວເນ ວາ ຣຸປ຺ປຕິ. ຕສ຺ມິໍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປາທເນ ກຸປ຺ປຕິ. ສລາກປເວສເນ ປີຬີຍຕິ. ຂາຣປ຺ປທາເນ ຆຏ຺ຏີຍຕີ’’ຕິ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ພ຺ຍາຘິໂຕຕິ ລທ຺ຘປ຺ປຫາໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ປີຬິໂຕ. ໂທມນສ຺ສິໂຕຕິ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕ. ວິປຣິຓາມຎ຺ຎຖາຠາວາຕິ ປກຕິຠາວໍ ຊຫິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຖາຠາວໍ ອຸປນີເຕນ, ອນ຺ໂຕໂສສາທິ ໂສໂກ ຈ ວາຈາວິປ຺ປລາໂປ ປຣິເທໂວ ຈ ກາຍປີຬນາທິ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕປີຬນາທິ ໂທມນສ຺ສຎ຺ຈ ຠຸໂສ ອາຍາໂສ ອຸປາຍາໂສ ຈ. ເອເຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ໂສກາທໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ສມຸທາຈາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

໓. ຕຕິຍຄາຖາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ໂຍ ປນ ອິເມ ກາເມ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາຄວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ວາ ສມຸຈ຺ເຉເທນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປາເທນ ສປ຺ປສ຺ສ ສິຣໍ ວິຍ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ພໂລກໍ ວິປ຺ຜາເຣຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ໂລເກ ວິສຕ຺ຕິກາສງ຺ຂາຕໍ ຕຓ຺ຫໍ ສໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ສມຕິວຕ຺ຕຕີຕິ.

ໂຍຕິ ວິຠຊິຕພ຺ພໍ ປທໍ. ໂຍ ຍາທິໂສຕິອາທີນິ ຕສ຺ສ ວິຠຊນປທານິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ໂຍຕິ ອຕ຺ຖປທໍ. ຕຎ຺ຈ ອນິຍເມນ ປຸຄ຺ຄລໍ ທີເປຕິ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອນິຍເມນ ປຸຄ຺ຄລທີປກໍ ໂຍ-ສທ຺ທເມວ ອາຫ. ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ – ໂຍຕິ ໂຍ ໂກຈີຕິ. ຍສ຺ມາ ໂຍ ໂຍ ໂກຈິ ນາມ, ໂສ ອວສ຺ສໍ ຍຖາລິງ຺ຄຍຖາຍຸຕ຺ຕຍຖາວິຫິຕຍຖາປ຺ປກາຣຍໍຐານປຕ຺ຕຍໍຘມ຺ມສມນ຺ນາຄຕວເສນ ເອເກນາກາເຣນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຎາເປຕຸໍ ຕໍ ເຠທໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍາທິໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍາທິໂສຕິ ລິງ຺ຄວເສນ ຍາທິໂສ ວາ ຕາທິໂສ ວາ ໂຫຕຸ, ທີໂຆ ວາ ຣສ຺ໂສ ວາ ກາໂຬ ວາ ໂອທາໂຕ ວາ ມງ຺ຄຸຣຈ຺ຉວິ ວາ ກິໂສ ວາ ຖູໂລ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍຖາຍຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຍຄວເສນ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາ ຍຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕຸ, ນວກມ຺ມຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ອຸທ຺ເທສຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ວາສຘຸຣຍຸຕ຺ໂຕ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາວິຫິໂຕຕິ ຍຖາຐປິໂຕ ນວກມ຺ມາຘິຏ຺ຐາຍິກາທິວເສນ. ຍຖາປກາໂຣຕິ ຍຖາປກາເຣນ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ປທີປນາຍກາທິວເສນ. ຍໍຐານປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ຍໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕ ເສນາປຕິເສຏ຺ຐິຏ຺ຐານາທິວເສນ. ຍໍຘມ຺ມສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ເຍນ ຘມ຺ເມນ ອຸປາຄໂຕ ຘຸຕງ຺ຄາທິວເສນ.

ວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ວາຕິ ອຸປຈາຣປ຺ປນາສມາຘີຕິ ກິເລສານໍ ທູຣີກຣຓໂຕ ວາ ຆຏປ຺ປຫາເຣນ ເສວາລານໍ ວິຍ. ສມຸຈ຺ເຉທໂຕ ວາຕິ ປຸນ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໂຕ ມຄ຺ເຄນ ກິເລສານໍ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລໂຕ ປຫານວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທໂຕ ວາ. ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ກາມາຕິອາທີນິ ເອກາທສ ປທານິ ວິປສ຺ສນາວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ.

ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປີຕິອາທີນິ ຉ ປທານິ ມຣຓສ຺ສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປິ, ອຸປສມານຸສ຺ສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປີຕິ ອິມານິ ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ອານາປານສ຺ສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປິ, ກາຍຄຕາສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປິ, ປຐມໍ ຌານໍ ຠາເວນ຺ໂຕປີຕິອາທີນິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕປີຕິ ປຣິໂຍສານານິ ອປ຺ປນາຊ຺ຌານວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ກາມາຕິ ສຸນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິມ຺ມໍສໍ ໂລຫິຕມກ຺ຂິຕໍ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລໍ ອຸປມາ ເອເຕສໍ ກາມານນ຺ຕິ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ກາມາ. ອປ຺ປສ຺ສາທຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ອປ຺ປໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ສຸຂສ຺ສາທໍ ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ປສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ‘‘ຍາວເທວ ປນ ໂສ ກຸກ຺ກຸໂຣ ກິລມຖສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ. ປຣິວຊ຺ເຊຕີຕິ ທູຣງ຺ຄເມຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ກຸກ຺ກຸໂຣ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລ຺ຍປເຣໂຕ ໂຄຆາຕກສູນໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ ອສ຺ສ, ຕເມນໍ ທກ຺ໂຂ ໂຄຆາຕໂກ ວາ ໂຄຆາຕກນ຺ເຕວາສີ ວາ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລໍ ສຸນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິມ຺ມໍສໍ ໂລຫິຕມກ຺ຂິຕໍ ອຸປສຸມ຺ເຠຍ຺ຍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຄຫປຕິ, ອປິ ນຸ ໂຂ ໂສ ກຸກ຺ກຸໂຣ ອມ຺ຫໍ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລໍ ສຸນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິມ຺ມໍສໍ ໂລຫິຕມກ຺ຂິຕໍ ປເລຫນ຺ໂຕ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ປຏິວິເນຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ’’? ‘‘ອທຸຎ຺ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ອຏ຺ຐິກງ຺ກລໍ ສຸນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິມ຺ມໍສໍ ໂລຫິຕມກ຺ຂິຕໍ, ຍາວເທວ ປນ ໂສ ກຸກ຺ກຸໂຣ ກິລມຖສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ, ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ’ຕິ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ນານຕ຺ຕາ ນານຕ຺ຕສິຕາ, ຕໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ເອກຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕສິຕາ, ຍຕ຺ຖ ສພ຺ພໂສ ໂລກາມິສຸປາທານາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໒).

ຄິຊ຺ຌາທີຫິ ສາຘາຣຓາ ມໍສເປສິ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ມໍສເປສູປມາ. ພຫູນໍ ສາຘາຣຓຏ຺ເຐນ ພຫຸສາຘາຣຓາ. ອາທິຕ຺ຕໍ ຕິຓຸກ຺ກໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ຕິຓຸກ຺ກູປມາ. ອນຸທຫນຏ຺ເຐນາຕິ ຫຕ຺ຖາທິຌາປນຏ຺ເຐນ. ສາຘິກໂປຣິສປ຺ປມາຓາ ວີຕຈ຺ຈິການໍ ວີຕຘູມານໍ ອງ຺ຄາຣານໍ ປູຣາ ອງ຺ຄາຣກາສຸ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອງ຺ຄາຣກາສູປມາ. ມຫາປຣິຬາຫຏ຺ເຐນາຕິ ມຫນ຺ຕປຣິຕາປນຏ຺ເຐນ. ອາຣາມຣາມເຓຍ຺ຍາທິກໍ ສຸປິນໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸປິນກູປມາ. ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ອປ຺ປຕ຺ວາ, ນ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນຏ຺ເຐນ. ຍາຈິເຕນ ລທ຺ຘໍ ຍານາທິຠຓ຺ຑໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ຍາຈິຕກູປມາ. ຕາວກາລິກຏ຺ເຐນາຕິ ອນິພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ. ສມ຺ປນ຺ນຜລຣຸກ຺ໂຂ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂຜລູປມາ. ສມ຺ຠຎ຺ຊນປຣິຠຎ຺ຊນຏ຺ເຐນາຕິ ສາຂາຠຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ເຈວ ສມນ຺ຕໂຕ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຣຸກ຺ຂປາຕນຏ຺ເຐນ ຈ. ອສິ ຈ ສູນາ ຈ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອສິສູນູປມາ. ອຘິກຸຏ຺ຏນຏ຺ເຐນາຕິ ຉິນ຺ທນຏ຺ເຐນ. ສຕ຺ຕິສູລໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຕ຺ຕິສູລູປມາ. ວິນິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນາຕິ ນິປເຕຕ຺ວາ ຄມນຏ຺ເຐນ. ຠຍຊນນຏ຺ເຐນ ສປ຺ປສິຣໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ສປ຺ປສິຣູປມາ. ສປ຺ປຏິຠຍຏ຺ເຐນາຕິ ສຫ ອຠິມຸເຂ ຠຍຏ຺ເຐນ. ທຸກ຺ຂຊນນໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອຸປມາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘູປມາ. ມຫາຠິຕາປນຏ຺ເຐນາຕິ ມຫນ຺ຕອຠິຕາປກາຍປີຬາອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນາຕິ ກາມໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ຄິຊ຺ໂຌ ວາ ກງ຺ໂກ ວາ ກຸລໂລ ວາ ມໍສເປສິໍ ອາທາຍ ອຸຑ຺ຑີເຍຍ຺ຍ, ຕເມນໍ ຄິຊ຺ຌາປິ ກງ຺ກາປິ ກຸລລາປິ ອນຸປຕິຕ຺ວາ ອນຸປຕິຕ຺ວາ ວິຕຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຄຫປຕິ, ສເຈ ໂສ ຄິຊ຺ໂຌ ວາ ກງ຺ໂກ ວາ ກຸລໂລ ວາ ຕໍ ມໍສເປສິໍ ນ ຂິປ຺ປເມວ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ໂສ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ມໍສເປສູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ…ເປ… ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ປຸຣິໂສ ອາທິຕ຺ຕໍ ຕິຓຸກ຺ກໍ ອາທາຍ ປຏິວາຕໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຄຫປຕິ, ສເຈ ໂສ ປຸຣິໂສ ຕໍ ອາທິຕ຺ຕໍ ຕິຓຸກ຺ກໍ ນ ຂິປ຺ປເມວ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ສາ ອາທິຕ຺ຕາ ຕິຓຸກ຺ກາ ຫຕ຺ຖໍ ວາ ທເຫຍ຺ຍ, ພາຫຸໍ ວາ ທເຫຍ຺ຍ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄໍ ທເຫຍ຺ຍ, ໂສ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ຕິຓຸກ຺ກູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ…ເປ… ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ອງ຺ຄາຣກາສຸ ສາຘິກໂປຣິສາ ປູຣາ ອງ຺ຄາຣານໍ ວີຕຈ຺ຈິການໍ ວີຕຘູມານໍ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຊີວິຕຸກາໂມ ອມຣິຕຸກາໂມ ສຸຂກາໂມ ທຸກ຺ຂປ຺ປຏິກ຺ກູໂລ, ຕເມນໍ ທ຺ເວ ພລວນ຺ໂຕ ປຸຣິສາ ນານາພາຫາສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ອງ຺ຄາຣກາສຸໍ ອຸປກຑ຺ເຒຍ຺ຍຸໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ ຄຫປຕິ, ອປິ ນຸ ໂສ ປຸຣິໂສ ອິຕິ ຈິຕິ ເຈວ ກາຍໍ ສນ຺ນາເມຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສເຫຕຸ’’? ‘‘ວິທິຕຎ຺ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ‘ອິມຎ຺ຈ ອຫໍ ອງ຺ຄາຣກາສຸໍ ປປຕິສ຺ສາມິ, ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉິສ຺ສາມິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂ’’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ ຄຫປຕິ ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ອງ຺ຄາຣກາສູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ…ເປ… ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ປຸຣິໂສ ສຸປິນກໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ອາຣາມຣາມເຓຍ຺ຍກໍ ວນຣາມເຓຍ຺ຍກໍ ຠູມິຣາມເຓຍ຺ຍກໍ ໂປກ຺ຂຣຓິຣາມເຓຍ຺ຍກໍ, ໂສ ປຏິພຸທ຺ໂຘ ນ ກິຎ຺ຈິ ປຏິປສ຺ເສຍ຺ຍ. ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ສຸປິນກູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ…ເປ… ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ປຸຣິໂສ ຍາຈິຕກໍ ໂຠຄໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ຍານໍ ວາ ໂປຣິເສຍ຺ຍໍ ປວຣມຓິກຸຓ຺ຑລໍ. ໂສ ເຕຫິ ຍາຈິຕເກຫິ ໂຠເຄຫິ ປຸຣກ຺ຂໂຕ ປຣິວຸໂຕ ອນ຺ຕຣາປຓໍ ປຏິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕເມນໍ ຊໂນ ທິສ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘ໂຠຄີ ວຕ ໂຠ ປຸຣິໂສ, ເອວໍ ກິຣ ໂຠ ໂຠຄິໂນ ໂຠຄານິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’ຕິ. ຕເມນໍ ສາມິກາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ເຖວ ຕານິ ປສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຕານິ ຫເຣຍ຺ຍຸໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຄຫປຕິ, ອລໍ ນຸ ໂຂ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕາຍາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສເຫຕຸ’’? ‘‘ສາມິໂນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຕານິ ຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ຍາຈິຕກູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ…ເປ… ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຄຫປຕິ, ຄາມສ຺ສ ວາ ນິຄມສ຺ສ ວາ ອວິທູເຣ ຕິພ຺ໂພ ວນສຓ຺ໂຑ, ຕຕ຺ຣສ຺ສ ຣຸກ຺ໂຂ ສມ຺ປນ຺ນຜໂລ ຈ ອຸປປນ຺ນຜໂລ ຈ. ນ ຈສ຺ສຸ ການິຈິ ຜລານິ ຠູມິຍໍ ປຕິຕານິ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຜລຕ຺ຖິໂກ ຜລຄເວສີ ຜລປຣິເຍສນໍ ຈຣມາໂນ. ໂສ ຕໍ ວນສຓ຺ຑໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ສມ຺ປນ຺ນຜລຎ຺ຈ ອຸປປນ຺ນຜລຎ຺ຈ. ຕສ຺ສ ເອວມສ຺ສ ‘ອຍໍ ໂຂ ຣຸກ຺ໂຂ ສມ຺ປນ຺ນຜໂລ ຈ ອຸປປນ຺ນຜໂລ ຈ, ນຕ຺ຖິ ຈ ການິຈິ ຜລານິ ຠູມິຍໍ ປຕິຕານິ, ຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ ຣຸກ຺ຂໍ ອາໂຣປິຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ອິມໍ ຣຸກ຺ຂໍ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ຍາວທຕ຺ຖຎ຺ຈ ຂາເທຍ຺ຍໍ, ອຸຈ຺ຉງ຺ຄຎ຺ຈ ປູເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ? ໂສ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ຍາວທຕ຺ຖຎ຺ຈ ຂາເທຍ຺ຍ, ອຸຈ຺ຉງ຺ຄຎ຺ຈ ປູເຣຍ຺ຍ. ອຖ ທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຜລຕ຺ຖິໂກ ຜລຄເວສີ ຜລປຣິເຍສນໍ ຈຣມາໂນ ຕິຓ຺ຫໍ ກຸຐາຣິໍ ອາທາຍ. ໂສ ຕໍ ວນສຓ຺ຑໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ສມ຺ປນ຺ນຜລຎ຺ຈ ອຸປປນ຺ນຜລຎ຺ຈ. ຕສ຺ສ ເອວມສ຺ສ ‘ອຍໍ ໂຂ ຣຸກ຺ໂຂ ສມ຺ປນ຺ນຜໂລ ຈ ອຸປປນ຺ນຜໂລ ຈ, ນຕ຺ຖິ ຈ ການິຈິ ຜລານິ ຠູມິຍໍ ປຕິຕານິ, ນ ໂຂ ປນາຫໍ ຊານາມິ ຣຸກ຺ຂໍ ອາໂຣຫິຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ອິມໍ ຣຸກ຺ຂໍ ມູລໂຕ ເຉຕ຺ວາ ຍາວທຕ຺ຖຎ຺ຈ ຂາເທຍ຺ຍໍ, ອຸຈ຺ຉງ຺ຄຎ຺ຈ ປູເຣຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ມູລໂຕວ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຄຫປຕິ, ອມຸໂກ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຐມໍ ຣຸກ຺ຂໍ ອາຣູຬ຺ໂຫ, ສເຈ ໂສ ນ ຂິປ຺ປເມວ ໂອໂຣເຫຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ໂສ ຣຸກ຺ໂຂ ປປຕນ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖໍ ວາ ຠຎ຺ເຊຍ຺ຍ ປາທໍ ວາ ຠຎ຺ເຊຍ຺ຍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄໍ ຠຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ໂສ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘ຣຸກ຺ຂຜລູປມາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ, ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ’ຕິ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ນານຕ຺ຕາ ນານຕ຺ຕສິຕາ, ຕໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ເອກຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕສິຕາ. ຍຕ຺ຖ ສພ຺ພໂສ ໂລກາມິສູປາທານາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ຕເມວູເປກ຺ຂໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໓-໔໘).

ເອວໍ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລາທິກອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘູປມປຣິໂຍສານໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິໍ ຠາເວນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ສຕິ ເອວ ອນຸສ຺ສຕິ. ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພຏ຺ຐານມ຺ຫິເຍວ ຈ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸຣູປາ ສຕີຕິປິ ອນຸສ຺ສຕິ. ພຸທ຺ຘໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິ. ອຣຫຕາທິພຸທ຺ຘຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕໍ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິໍ. ຠາເວນ຺ໂຕຕິ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ພ຺ຍູເຫນ຺ໂຕ. ຘມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິ, ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິຘມ຺ມຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສງ຺ຆໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ສງ຺ຆານຸສ຺ສຕິ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິສງ຺ຆຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສີລໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ສີລານຸສ຺ສຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ອຂຓ຺ຑຕາທິສີລຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຈາຄໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ຈາຄານຸສ຺ສຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ມຸຕ຺ຕຈາຄຕາທິຈາຄຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເທວຕາ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ ເທວຕານຸສ຺ສຕິ, ເທວຕາ ສກ຺ຂິຏ຺ຐາເນ ຐເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘາທິຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອານາປາເນ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຕິ ອານາປານສ຺ສຕິ, ອານາປານນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ມຣຓໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຕິ ມຣຓສ຺ສຕິ, ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕມຣຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ.

ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ເກສາທີນໍ ປຏິກ຺ກູລານໍ ອາຍຕ຺ຕາ ອາກຣຕ຺ຕາ ກາໂຍຕິ ສງ຺ຂໍ ຄເຕ ສຣີເຣ ຄຕາ ປວຕ຺ຕາ ສຕິ ກາຍຄຕາສຕິ, ຕາທິສໍ ວາ ກາຍໍ ຄຕາ ສຕິ ‘‘ກາຍຄຕສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຣສ຺ສໍ ອກຕ຺ວາ ‘‘ກາຍຄຕາສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກສາທິເກສຸ ກາຍໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຏິກ຺ກູລນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸປສມໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອນຸສ຺ສຕິ. ອຸປສມານຸສ຺ສຕິ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂູປສມາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ.

ວິຕກ຺ກວິຈາຣປີຕິສຸຂຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ປີຕິສຸຂຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ສຸຂຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ອຸເປກ຺ຂາຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ຠາເວນ຺ໂຕ…ເປ… ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ຠາເວນ຺ໂຕປິ ກາເມ ປຣິວຊ຺ເຊຕີຕິ.

ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສມຸຈ຺ເຉເທນ ກາມານໍ ປຫານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ຄໂສຕສ຺ສ ອາປຊ຺ຊນໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ໂຄ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ. ອປາຍຄມນີເຍ ກາເມຕິ ເຍຫິ ອປາຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ອປາຍຄມນີເຍ ກາເມ ສມຸຈ຺ເຉທໂຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ. ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ສກິໍເຍວ ອິມໍ ໂລກໍ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ສກທາຄາມີ, ຕສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ສກທາຄາມິມຄ຺ໂຄ. ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ໂອຬາຣິເກຕິ ປຣິຬາຫປ຺ປຕ຺ເຕ. ປຏິສນ຺ຘິວເສເນວ ກາມຠວໍ ນາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນາຄາມີ, ຕສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ. ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ອນຸສຫຄເຕຕິ ສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ. ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ, ກິເລສາຣີນໍ ຫຕຕ຺ຕາ, ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ, ປາປກຣເຓ ຣຫາຠາວາ, ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຣຫຕ຺ຕາ ຈ ອຣຫໍ, ອຣຫໂຕ ຠາໂວ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ກິໍ ຕໍ? ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ. ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ. ຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕ. ສພ຺ເພນ ສພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ເພນາກາເຣນ ສພ຺ພໍ. ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພນ຺ຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ສພ຺ພໍ. ອເສສໍ ນິສ຺ເສສນ຺ຕິ ນິຣວເສສໍ ຄນ຺ຘມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ມູລວເສນ. ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພໍ ອາກາຣນິປ຺ປເທສວເສນ. ອເສສໍ ນິສ຺ເສສໍ ຠາວນານິປ຺ປເທສວເສນ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ທຸຈ຺ຈຣິຕາຠາເວນ. ທຸຕິເຍນ ປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠາເວນ. ຕຕິເຍນ ອນຸສຍາຠາເວນ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ສປ຺ໂປ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຫີຕິ ໂຍ ໂກຈິ ສຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ. ເກນຏ຺ເຐນາຕິ ເກນ ອຕ຺ເຖນ. ສໍສປ຺ປນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາ ສໍສຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສປ຺ໂປ. ຠຸຊນ຺ໂຕຕິ ວງ຺ກວງ຺ໂກ ຫຸຕ຺ວາ. ປນ຺ນສິໂຣຕິ ນິປນ຺ນສີໂສ ຫຸຕ຺ວາ. ສິເຣນ ສຸປຕີຕິ ສີສໍ ໂຠຄນ຺ຕເຣ ກຕ຺ວາ ສຸປນຠາເວນ ສິຣສາ ສຸປຕີຕິ ສຣີສໂປ. ພິເລ ສຍຕີຕິ ພິລາສໂຍ. ‘‘ພິລສໂຍ’’ຕິປິ ປາຬິ, ຕໍ ສຸນ຺ທຣໍ. ຄຸຫາຍໍ ເສຕີຕິ ຄຸຫາສໂຍ. ທາຐາ ຕສ຺ສ ອາວຸໂຘຕິ ຕສ຺ສ ສປ຺ປສ຺ສ ທຸເວ ທາຐາ ປຫຣຓສຕ຺ຖສງ຺ຂາໂຕ ອາວຸໂຘ. ວິສໍ ຕສ຺ສ ໂຆຣນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສປ຺ປສ຺ສ ພ຺ຍາປກສງ຺ຂາຕໍ ວິສໍ ທາຣຸຓໍ ກກ຺ຂຬໍ. ຊິວ຺ຫາ ຕສ຺ສ ທຸວິຘາຕິ ຕສ຺ສ ສປ຺ປສ຺ສ ທ຺ເວຘາ ຊິວ຺ຫາ. ທ຺ວີຫິ ຊິວ຺ຫາຫິ ຣສໍ ສາຍຕີຕິ ທຸວິຘາຫິ ຊິວ຺ຫາຫິ ຣສໍ ຊານາຕິ ອສ຺ສາທໍ ວິນ຺ທຕິ ສາທິຍຕີຕິ. ຊີວິຕຸໍ ກາມຍຕີຕິ ຊີວິຕຸກາໂມ. ອມຣິຕຸໍ ກາມຍຕີຕິ ອມຣິຕຸກາໂມ. ສຸຂໍ ກາມຍຕີຕິ ສຸຂກາໂມ. ທຸກ຺ຂປ຺ປຏິກ຺ກູໂລຕິ ທຸກ຺ຂໍ ອນິຈ຺ຉມາໂນ. ປາເທນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປາເທນ. ສປ຺ປສິຣນ຺ຕິ ສປ຺ປສ຺ສ ສີສໍ. ວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ທູຣໂຕ ວຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ວິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ຕສ຺ສ ປມາເຓນ. ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ. ອຠິນິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ຈຕຸຕ຺ຖປ຺ປມາເຓນ. ອຖ ວາ ປຸຣິເມນ ສີສໂຕ. ທຸຕິຍຕຕິເຍນ ທ຺ວີຫິ ປສ຺ເສຫິ. ຈຕຸຕ຺ເຖນ ປຈ຺ຉໂຕ. ‘‘ກາເມ ປນ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິເຍສນມູລທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸຠາເວນ ວຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ປຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣກ຺ຂມູລທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸຠາເວນ ວິວຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຎ຺ຎາຓປຣິຬາຫທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸຠາເວນ ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ວິນາສມຸເຂ ປິຍວິປ຺ປໂຍຄທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸຠາເວນ ອຠິນິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ຣຎ຺ຊນວເສນ ຣາໂຄ. ພລວຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ສາຣາໂຄ. ວິສເຍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸ ອນຸ ນຍນໂຕ ອນຸນໂຍ. ອນຸຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອນຸໂຣໂຘ, ກາເມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຠເວ ສຕ຺ຕາ ເອຕາຍ ນນ຺ທນ຺ຕີຕິ ນນ຺ທີ, ສຍໍ ວາ ນນ຺ທຕີຕິ ນນ຺ທີ. ນນ຺ທີ ຈ ສາ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ ຈາຕິ ນນ຺ທິຣາໂຄ. ຕຕ຺ຖ ເອກສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ສກິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຕຓ຺ຫາ ນນ຺ທີ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ນນ຺ທິຣາໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສາຣາໂຄຕິ ໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ພລວຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ສາຣາໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ນ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ສາຣາໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອຕາຍ ອາຣມ຺ມຓານີຕິ ອິຈ຺ຉາ. ພຫລກິເລສຠາເວນ ມຸຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອຕາຍ ປາຓິໂນຕິ ມຸຈ຺ຉາ. ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຄຫຓວເສນ ອຊ຺ໂຌສານໍ. ອິມິນາ ສຕ຺ຕາ ຄິຊ຺ຌນ຺ຕິ ເຄຘໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເຄໂຘ. ພຫລຏ຺ເຐນ ວາ ເຄໂຘ. ‘‘ເຄຘໍ ວາ ປນ ປວນສຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ຫິ ພຫລຏ຺ເຐເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນນ຺ຕຣປທໍ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ວຑ຺ຒິຕໍ, ສພ຺ພໂຕຠາເຄນ ວາ ເຄໂຘຕິ ປລິເຄໂຘ. ສຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ສງ຺ໂຄ. ລຄ຺ຄນຏ຺ເຐນ ວາ ສງ຺ໂຄ. ໂອສີທນຏ຺ເຐນ ປງ຺ໂກ. ອາກຑ຺ຒນວເສນ ເອຊາ. ‘‘ເອຊາ ອິມໍ ປຸຣິສໍ ປຣິກຑ຺ຒຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ຠວສ຺ສ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຎ຺ຈນຏ຺ເຐນ ມາຍາ. ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊນນຏ຺ເຐນ ຊນິກາ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສໍ, ຈິຕ຺ຕມສ຺ສ ວິຘາວຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໕) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ສຕ຺ເຕ ທຸກ຺ເຂນ ສໍໂຍຊຍມານາ ຊເນຕີຕິ ສຎ຺ຊນນີ. ຆຏນຏ຺ເຐນ ສິພ຺ພິນີ. ອຍຎ຺ຫິ ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ສຕ຺ເຕ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິວເສນ ສິພ຺ພຕິ ຆເຏຕິ ຕຸນ຺ນກາໂຣ ວິຍ ປິໂລຕິກາຍ ປິໂລຕິກໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຆຏນຏ຺ເຐນ ສິພ຺ພິນີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອເນກປ຺ປກາຣໍ ວິສຍຊາລໍ ຕຓ຺ຫາວິປ຺ຜນ຺ທິຕນິເວສສງ຺ຂາຕໍ ວາ ຊາລມສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ຊາລິນີ.

ອາກຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ ສີຆໂສຕາ ສຣິຕາ ວິຍາຕິ ສຣິຕາ. ອລ຺ລຏ຺ເຐນ ວາ ສຣິຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຣິຕານິ ສິເນຫິຕານິ ຈ ໂສມນສ຺ສານິ ຠວນ຺ຕິ ຊນ຺ຕຸໂນ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໓໔໑). ອລ຺ລານິ ເຈວ ສິນິທ຺ຘານິ ຈາຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອນຍພ຺ຍສນາປາທນຏ຺ເຐນ ກຸມ຺ມານຸພນ຺ຘສຸຕ຺ຕກໍ ວິຍາຕິ ສຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ນນ຺ທິຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໙). ຣູປາທີສຸ ວິຕ຺ຖຕຏ຺ເຐນ ວິສຕາ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຏິລາຠຕ຺ຖາຍ ສຕ຺ເຕ ອາຍູຫາເປຕີຕິ ອາຍູຫິນີ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕຸໍ ອປທານໂຕ ສຫາຍຏ຺ເຐນ ທຸຕິຍາ. ອຍຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕຸໍ ນ ເທຕິ, ຄຕຄຕຏ຺ຐາເນ ປິຍສຫາໂຍ ວິຍ ອຠິຣມາເປຕິ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ, ທີຆມທ຺ຘານສໍສຣໍ;

ອິຕ຺ຖຠາວຎ຺ຎຖາຠາວໍ, ສໍສາຣໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໑໕; ອ. ນິ. ໔.໙; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ປາຍາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໗);

ປຓິຘານກວເສນ ປຓິຘິ. ຠວເນຕ຺ຕີຕິ ຠວຣຊ຺ຊຸ. ເອຕາຍ ຫິ ສຕ຺ຕາ ຣຊ຺ຊຸຍາ ຄີວາຍໍ ພທ຺ຘາ ໂຄຓາ ວິຍ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານໍ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ. ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ວນຕິ ຠຊຕິ ອລ຺ລີຍຕີຕິ ວນໍ, ວນຕິ ຍາຈຕີຕິ ວາ ວນໍ. ວນໂຖຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ປທໍ ວຑ຺ຒິຕໍ. ອນຕ຺ຖທຸກ຺ຂານໍ ວາ ສມຸຏ຺ຐາປນຏ຺ເຐນ ຄຫນຏ຺ເຐນ ຈ ວນໍ ວິຍາຕິ ວນໍ. ພລວຕຓ຺ຫາເຍຕໍ ນາມໍ. ຄຫນຕຣຏ຺ເຐນ ປນ ຕໂຕ ພລວຕຣາ ວນໂຖ ນາມ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ວນໍ ຉິນ຺ທຖ ມາ ຣຸກ຺ຂໍ, ວນໂຕ ຊາຍເຕ ຠຍໍ;

ເຉຕ຺ວາ ວນຎ຺ຈ ວນຖຎ຺ຈ, ນິພ຺ພນາ ໂຫຖ ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໘໓);

ສນ຺ຖວນວເສນ ສນ຺ຖໂວ, ສໍສຄ຺ໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ທຸວິໂຘ – ຕຓ຺ຫາສນ຺ຖໂວ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖໂວ ຈ. ເຕສຸ ອິຘ ຕຓ຺ຫາສນ຺ຖໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສິເນຫວເສນ ສ຺ເນໂຫ. ອາລຍກຣຓວເສນ ກມ຺ປມານາ ອເປກ຺ຂຕີຕິ ອເປກ຺ຂາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອິມານິ ເຕ ເທວ ຈຕຸຣາສີຕິ ນຄຣສຫສ຺ສານິ ກຸສາວຕີຣາຊຘານິປ຺ປມຸຂານິ, ເອຕ຺ຖ ເທວ ຉນ຺ທໍ ຊເນຫິ ຊີວິເຕ ອເປກ຺ຂໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໖໖). ອາລຍໍ ກໂຣຫີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ປາຏິເຍກ຺ເກ ປາຏິເຍກ຺ເກ ອາຣມ຺ມເຓ ພນ຺ຘຕີຕິ ປຏິພນ຺ຘຸ, ຎາຕກຏ຺ເຐນ ວາ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ພນ຺ຘູຕິປິ ປຏິພນ຺ຘຸ. ນິຈ຺ຈສນ຺ນິສ຺ສິຕຏ຺ເຐນປິ ສຕ຺ຕານໍ ຕຓ຺ຫາສໂມ ພນ຺ຘຸ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອາຣມ຺ມຓານໍ ອສນໂຕ ອາສາ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຓໂຕ ເຈວ ຕິຕ຺ຕິໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາສີສນວເສນ ອາສີສນາ. ອາສີສິຕສ຺ສ ຠາໂວ ອາສີສິຕຕ຺ຕໍ.

ອິທານິ ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປາສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາສີສນວເສນ ອາສາຕິ ອາສາຍ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຣູເປ ອາສາ ຣູປາສາ. ເອວໍ ນວປິ ປທານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມານິ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ປຣິກ຺ຂາຣໂລຠວເສນ ຉຏ຺ຐໍ. ຕໍ ວິເສສໂຕ ປພ຺ພຊິຕານໍ, ຕໂຕ ປຣານິ ຕີຓິ ອຕິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸວເສນ ຄຫຏ຺ຐານໍ. ນ ຫິ ເຕສໍ ຘນປຸຕ຺ຕຊີວິເຕຫິ ອຎ຺ຎໍ ປິຍຕຣໍ ອຕ຺ຖິ. ‘‘ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ, ອິທໍ ມຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອສຸເກນ ເມ ອິທໍ ທິນ຺ນໍ, ອິທໍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວາ ເອວໍ ສຕ຺ເຕ ຊປ຺ປາເປຕີຕິ ຊປ຺ປາ. ປຣໂຕ ທ຺ເວ ປທານິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວຑ຺ຒິຕານິ, ຕໂຕ ປຣໍ ອຎ຺ເຎນາກາເຣນ ວິຠຊິຕຸໍ ອາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ ປຸນ ‘‘ຊປ຺ປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊປ຺ປນາກາໂຣ ຊປ຺ປນາ. ຊປ຺ປິຕສ຺ສ ຠາໂວ ຊປ຺ປິຕຕ຺ຕໍ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ວິສເຍ ລຸມ຺ປຕິ ອາກຑ຺ຒຕີຕິ ໂລລຸໂປ, ໂລລຸປສ຺ສ ຠາໂວ ໂລລຸປ຺ປໍ. ໂລລຸປ຺ປນາກາໂຣ ໂລລຸປ຺ປາຍນາ. ໂລລຸປ຺ປສມງ຺ຄິໂນ ຠາໂວ ໂລລຸປ຺ປາຍິຕຕ຺ຕໍ.

ປຸຈ຺ຉຎ຺ຊິກຕາຕິ ຍາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ລາຠຏ຺ຐາເນສຸ ປຸຈ຺ຉໍ ຈາລຍມານາ ສຸນຂາ ວິຍ ກມ຺ປມານາ ວິຈຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຕສ຺ສາ ກມ຺ປນຕຓ຺ຫາຍ ນາມໍ. ສາຘຸ ມນາປມນາເປ ວິສເຍ ກາເມຕີຕິ ສາຘຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສາຘຸກມ຺ຍຕາ. ມາຕາມາຕຸຈ຺ຉາຕິອາທິເກ ອຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຣາໂຄຕິ ອຘມ຺ມຣາໂຄ. ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນປິ ພລວາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂລໂຠ ວິສມໂລໂຠ. ‘‘ຣາໂຄ ວິສມ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ວິຠ. ໙໒໔) ວາ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວາ ອຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຉນ຺ທຣາໂຄ ອຘມ຺ມຏ຺ເຐນ ອຘມ຺ມຣາໂຄ. ວິສມຏ຺ເຐນ ວິສມໂລໂຠຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຣມ຺ມຓານໍ ນິກາມນວເສນ ນິກນ຺ຕິ. ນິກາມນາກາໂຣ ນິກາມນາ. ປຕ຺ຖຍນວເສນ ປຕ຺ຖນາ. ປິຫາຍນວເສນ ປິຫນາ. ສຸຏ຺ຐຸ ປຕ຺ຖນາ ສມ຺ປຕ຺ຖນາ. ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຕຓ຺ຫາ ກາມຕຓ຺ຫາ. ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຕຓ຺ຫາ ຠວຕຓ຺ຫາ. ອຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາເຕ ວິຠເວ ຕຓ຺ຫາ ວິຠວຕຓ຺ຫາ. ສຸທ຺ເຘ ຣູປຠວສ຺ມິໍເຍວ ຕຓ຺ຫາ ຣູປຕຓ຺ຫາ. ອຣູປຠເວ ຕຓ຺ຫາ ອຣູປຕຓ຺ຫາ. ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ, ນິໂຣເຘ ຕຓ຺ຫາ ນິໂຣຘຕຓ຺ຫາ. ຣູເປ ຕຓ຺ຫາ ຣູປຕຓ຺ຫາ. ສທ຺ເທ ຕຓ຺ຫາ ສທ຺ທຕຓ຺ຫາ. ຄນ຺ຘຕຓ຺ຫາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂອຆາທໂຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາວ.

ກຸສລຘມ຺ເມ ອາວຣຕີຕິ ອາວຣຓໍ. ຉາທນວເສນ ຉທນໍ. ສຕ຺ເຕ ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ພນ຺ຘຕີຕິ ພນ຺ຘນໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຫນ຺ຕ຺ວາ ກິລິສ຺ສຕິ ສໍກິລິຏ຺ຐໍ ກໂຣຕີຕິ ອຸປກ຺ກິເລໂສ. ຖາມຄຕຏ຺ເຐນ ອນຸ ອນຸ ເສຕີຕິ ອນຸສໂຍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐາຕີຕິ ປຣິຍຸຏ຺ຐານໍ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປທາເນນ ກຸສລວາຣໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂຈຣາ ມຄ຺ເຄ ປຣິຍຸຏ຺ຐິໍສຸ, ຘຸຕ຺ຕາ ມຄ຺ເຄ ປຣິຍຸຏ຺ຐິໍສູ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໔໓໐) ຫິ ມຄ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫິໍສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມິຘາປິ ຄຫຓຏ຺ເຐນ ປຣິຍຸຏ຺ຐານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປລິເວຐນຏ຺ເຐນ ລຕາ ວິຍາຕິ ລຕາ. ‘‘ລຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໓໔໐) ອາຄຕຏ຺ຐາເນປິ ອຍໍ ຕຓ຺ຫາ ລຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວິວິຘານິ ວຕ຺ຖູນິ ອິຈ຺ຉຕີຕິ ເວວິຈ຺ຉໍ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂມູລໍ. ຕສ຺ເສວ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິທານນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂນິທານໍ. ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອິໂຕ ປຠວຕີຕິ ທຸກ຺ຂປ຺ປຠໂວ. ພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ປາໂສ ວິຍາຕິ ປາໂສ, ມາຣສ຺ສ ປາໂສ ມາຣປາໂສ. ທຸຣຸຄ຺ຄິລນຏ຺ເຐນ ພຬິສໍ ວິຍາຕິ ພຬິສໍ, ມາຣສ຺ສ ພຬິສໍ ມາຣພຬິສໍ. ຕຓ຺ຫາຠິຠູຕາ ມາຣສ຺ສ ວິສຍໍ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸປຣິ ມາໂຣ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ມາຣສ຺ສ ວິສໂຍຕິ ມາຣວິສໂຍ. ສນ຺ທນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາວ ນທີ ຕຓ຺ຫານທີ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຓຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາວ ຊາລໍ ຕຓ຺ຫາຊາລໍ. ຍຖາ ສຸນຂາ ຄທ຺ທູລພທ຺ຘາ ຍທິຈ຺ຉກໍ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາພທ຺ຘາ ສຕ຺ຕາຕິ ທຬ຺ຫພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ຄທ຺ທູລໍ ວິຍາຕິ ຄທ຺ທູລໍ, ຕຓ຺ຫາວ ຄທ຺ທູລໍ ຕຓ຺ຫາຄທ຺ທູລໍ. ທຸປ຺ປູຣຓຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາວ ສມຸທ຺ໂທ ຕຓ຺ຫາສມຸທ຺ໂທ. ອຠິຊ຺ຌາຍນຏ຺ເຐນ ອຠິຊ຺ຌາ. ລຸພ຺ຠນ຺ຕິ ເອເຕນ, ສຍໍ ວາ ລຸພ຺ຠຕິ, ລຸພ຺ຠນມຕ຺ຕເມວ ວາ ຕນ຺ຕິ ໂລໂຠ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ອກຸສລານໍ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ມູລໍ.

ວິສຕ຺ຕິກາຕີຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ ອິຕິ. ເກນຏ຺ເຐນາຕິ ເກນ ສຠາເວນ. ວິສຕາຕິ ວິຕ຺ຖຏາ ຣູປາທີສຸ. ວິສາລາຕິ ວິປຸລາ. ວິສຏາຕິ ເຕຠູມກພ຺ຍາປກວເສນ ວິສຏາ. ປຸຣິມວຈນເມວ ຕກາຣສ຺ສ ຏກາຣໍ ກຕ຺ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຠາຄໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສກ຺ກຕີຕິ ປຣິສປ຺ປຕິ ສຫຕິ ວາ. ຣຕ຺ໂຕ ຫິ ຣາຄວຕ຺ຖຸນາ ປາເທນ ຕາຬິຍມາໂນປິ ສຫຕິ. ໂອສກ຺ກນໍ ວິປ຺ຜນ຺ທນໍ ວາ ‘‘ວິສກ຺ກນ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ກຸສລາກຸສລານໍ ປຕີ’’ຕິ ເກຈິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ວິສໍຫຣຕີຕິ ຕຖາ ຕຖາ ກາເມສຸ ອານິສໍສໍ ປສ຺ສນ຺ຕີ ວິວິເຘຫິ ອາກາເຣຫິ ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິມຸຂປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ສໍຫຣຕິ ສງ຺ຂິປຕິ, ວິສໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ, ຕໍ ຫຣຕິ, ວຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສໍວາທິກາຕິ ອນິຈ຺ຈາທິໍ ນິຈ຺ຈາທິໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ວິສໍວາທິກາ ໂຫຕິ. ທຸກ຺ຂນິພ຺ພຕ຺ຕກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ວິສມູລາ, ວິສໍ ວາ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂາທິຠູຕາ ເວທນາ ມູລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິສມູລາ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍຕ຺ຕາ ວິສໍ ຜລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິສຜລາ. ຍາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປາທິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ເສວ ປຣິໂຠໂຄ ໂຫຕິ, ນ ອມຕສ຺ສາຕິ ສາ ‘‘ວິສປຣິໂຠຄາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຣຸຕ຺ຕິວເສນ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕສ຺ສາ ວິສຍໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ‘‘ວິສາລາ ວາ ປນ ສາ ຕຓ຺ຫາ ຣູເປ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວິສາລາ ວາ ປນາຕິ ມຫນ຺ຕີ ເອວ ຕຓ຺ຫາຍນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາ, ຣູປາທໂຍ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ກຸເລ ຄເຓຕິອາທີນິ ເອກາທສ ປທານິ ໂລລຸປ຺ປາທວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ກາມຘາຕຸຕ຺ຕິໂກ ກມ຺ມວຏ຺ຏວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕ, ກາມຠວຕ຺ຕິໂກ ວິປາກວຏ຺ຏວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕ, ສຎ຺ຎາຠວຕ຺ຕິໂກ ສຎ຺ຎາວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕ, ເອກໂວກາຣຠວຕ຺ຕິໂກ ຂນ຺ຘວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕ. ອຕີຕຕ຺ຕິໂກ ກາລວເສນ, ທິຏ຺ຐຈຕຸກ຺ໂກ ອາຣມ຺ມຓວເສນ, ອປາຍຕ຺ຕິໂກ ໂອກາສວເສນ, ຂນ຺ຘຕ຺ຕິໂກ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວວເສນ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ ຎາຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂເປນ ອຕ຺ຖທີປນາ ວິຠາວນາ ຈ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ກາມຘາຕຸ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ອວີຈິນິຣຍໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ຍໍ ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນາ ຣູປໍ ເວທນາ ສຎ຺ຎາ ສງ຺ຂາຣາ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາມຘາຕຸ’’ (ຘ. ສ. ໑໒໘໗).

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຣູປຘາຕຸ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ອກນິຏ຺ເຐ ເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ຍໍ ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ສມາປນ຺ນສ຺ສ ວາ ອຸປປນ຺ນສ຺ສ ວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣິສ຺ສ ວາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣູປຘາຕຸ’’ (ຘ. ສ. ໑໒໘໙).

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ອຣູປຘາຕຸ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຸປເຄ ເທເວ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຸປເຄ ເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ຍໍ ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ສມາປນ຺ນສ຺ສ ວາ ອຸປປນ຺ນສ຺ສ ວາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣິສ຺ສ ວາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣູປຘາຕູ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໙໑). ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ກາມຘາຕູຕິ ກາມຠໂວ, ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຣູປຘາຕູຕິ ຣູປຠໂວ, ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອຣູປຘາຕູຕິ ອຣູປຠໂວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຖ ວາ ກາມຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ກາເມນ ຍຸຕ຺ຕາ ຘາຕຸ ກາມຘາຕຸ, ກາມສງ຺ຂາຕາ ວາ ຘາຕຸ ກາມຘາຕຸ. ກາມໍ ປຫາຍ ຣູເປນ ຍຸຕ຺ຕາ ຘາຕຸ ຣູປຘາຕຸ, ຣູປສງ຺ຂາຕາ ວາ ຘາຕຸ ຣູປຘາຕຸ. ກາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈ ປຫາຍ ອຣູເປນ ຍຸຕ຺ຕາ ຘາຕຸ ອຣູປຘາຕຸ, ອຣູປສງ຺ຂາຕາ ວາ ຘາຕຸ ອຣູປຘາຕຸ. ຕາ ເອວ ຘາຕຸໂຍ ປຸນ ຠວປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາ. ຠວນ຺ຕີຕິ ຫິ ຠວາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສຎ຺ຎາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ, ສຎ຺ຎາວຕໍ ວາ ຠໂວ, ສຎ຺ຎາ ວາ ເອຕ຺ຖ ຠເວ ອຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຎາຠໂວ. ໂສ ກາມຠໂວ ຈ ອສຎ຺ຎາຠວມຸຕ຺ໂຕ ຣູປຠໂວ ຈ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຠວມຸຕ຺ໂຕ ອຣູປຠໂວ ຈ ໂຫຕິ.

ນ ສຎ຺ຎາຠໂວ ອສຎ຺ຎາຠໂວ, ໂສ ຣູປຠເວກເທໂສ. ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາຠາວໂຕ ເນວສຎ຺ຎາ, ສຸຂຸມຕ຺ເຕນ ສພ຺ຠາວໂຕ ນາສຎ຺ຎາຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາ, ຕາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຠໂວ. ອຖ ວາ ໂອຬາຣິກາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວາ ສຸຂຸມາຍ ຈ ຠາວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາ ອສ຺ມິໍ ຠເວຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຠໂວ, ໂສ ອຣູປຠເວກເທໂສ. ເອເກນ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘນ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ເອໂກ ວາ ໂວກາໂຣ, ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ເອກໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ອສຎ຺ຎາຠໂວວ. ຈຕູຫິ ອຣູປກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ໂວກາຣາ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ອຣູປຠໂວ ເອວ. ປຎ຺ຈຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ປຎ຺ຈ ວາ ໂວກາຣາ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ກາມຠໂວ ຈ ຣູປຠເວກເທໂສ ຈ ໂຫຕິ. ອຕີຕຕ຺ຕິໂກ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນໂຍວ. ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານິກໍ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ. ມຸຕນ຺ຕິ ຜຸສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພານິ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິການິ ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຣມ຺ມຓານິ. ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ນາມ ມນສາ ຊານິຕພ຺ພໍ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ. ເຕສຸ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາຕພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ວິສຏາ ວິຕ຺ຖຕາຕິ ມຫນ຺ຕາ ປຕ຺ຖຏາ.

ອປາຍໂລເກຕິ ວຑ຺ຒິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຍສ຺ສ ອຠາເວນ ອປາໂຍ, ຕສ຺ມິໍ ອປາຍໂລເກ. ຂນ຺ຘໂລເກຕິ ຣາສຏ຺ເຐນ ຣູປາທໂຍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ເອວ ໂລໂກ. ຘາຕຸໂລເກຕິ ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ເຐນ ຈກ຺ຂຸຘາຕຸອາທໂຍ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ເອວ ໂລໂກ. ອາຍຕນໂລເກຕິ ອາຍຕນາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ ເອວ ໂລໂກ. ສພ຺ເພປິ ລຸຊ຺ຊນປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ໂລໂກ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ໂລເກ ວິສຏາ ວິຕ຺ຖຏາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ. ສໂຕຕິ ສຣຕີຕິ ສໂຕ, ປຸຄ຺ຄເລນ ສຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ຕຕ຺ຖ ສຣຓລກ຺ຂຓາ ສຕິ. ສຣນ຺ຕິ ຕາຍ, ສຍໍ ວາ ສຣຕິ, ສຣຓມຕ຺ຕເມວ ວາ ເອສາຕິ ສຕິ. ສາ ປເນສາ ອປິລາປນລກ຺ຂຓາ, ອສມ຺ໂມສນຣສາ, ອາຣກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ວິສຍາຠິມຸຂຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວາ, ຖິຣສຎ຺ຎາປທຏ຺ຐານາ, ກາຍາທິສຕິປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານາ ວາ. ອາຣມ຺ມເຓ ທຬ຺ຫປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ປນ ເອສິກາ ວິຍ, ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣາທີນໍ ຣກ຺ຂຓໂຕ ໂທວາຣິໂກ ວິຍ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ສໂຕ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ສຕິປຏ຺ຐານມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາເຍຕິ ຣູປກາເຍ. ຣູປກາໂຍ ຫິ ອິຘ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ເກສາທີນຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ສມູຫຏ຺ເຐນ ຫຕ຺ຖິກາຍຣຖກາຍາທໂຍ ວິຍ ‘‘ກາໂຍ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຍຖາ ຈ ສມູຫຏ຺ເຐນ, ເອວໍ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ອາຍຏ຺ເຐນ. ກຸຈ຺ຉິຕານຎ຺ຫິ ປຣມເຊຄຸຈ຺ຉານໍ ໂສ ອາໂຍຕິປິ ກາໂຍ. ອາໂຍຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເທໂສ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອາຍນ຺ຕິ ຕໂຕຕິ ອາໂຍ. ເກ ອາຍນ຺ຕີຕິ? ກຸຈ຺ຉິຕາ ເກສາທໂຍ. ອິຕິ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ເກສາທີນໍ ອາໂຍຕິ ກາໂຍ.

ກາຍານຸປສ຺ສນາຕິ ກາຍສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນາ, ກາຍໍ ວາ ອນຸປສ຺ສນາ, ‘‘ກາເຍ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ວາປິ ປຸນ ‘‘ກາຍານຸປສ຺ສນາ’’ຕິ ທຸຕິຍໍ ກາຍຄ຺ຄຫຓໍ ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖານຆນວິນິພ຺ໂຠຄາທິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເຕນ ນ ກາເຍ ເວທນານຸປສ຺ສນາ ຈິຕ຺ຕຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ວາ, ອຖ ໂຂ ກາຍານຸປສ຺ສນາເຍວາຕິ ກາຍສງ຺ຂາເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາກາຣສ຺ເສວ ທສ຺ສເນນ ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ນ ກາເຍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ຕເອກຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ, ນາປິ ເກສໂລມາທິວິນິມຸຕ຺ຕອິຕ຺ຖິປຸຣິສານຸປສ຺ສນາ. ໂຍປິ ເຈຕ຺ຖ ເກສໂລມາທິໂກ ຠູຕຸປາທາຍສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ກາໂຍ, ຕຕ຺ຖາປິ ນ ຠູຕຸປາທາຍວິນິມຸຕ຺ຕເອກຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ, ອຖ ໂຂ ຣຖສມ຺ຠາຣານຸປສ຺ສກສ຺ສ ວິຍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄສມູຫານຸປສ຺ສນາ, ນຄຣາວຍວານຸປສ຺ສກສ຺ສ ວິຍ ເກສໂລມາທິສມູຫານຸປສ຺ສນາ, ກທລິກ຺ຂນ຺ຘປຕ຺ຕວຏ຺ຏິວິນິຠຸຊນກສ຺ສ ວິຍ ຣິຕ຺ຕມຸຏ຺ຐິວິນິເວຐກສ຺ສ ວິຍ ຈ ຠູຕຸປາທາຍສມູຫານຸປສ຺ສນາເຍວາຕິ ສມູຫວເສເນວ ກາຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຆນວິນິພ຺ໂຠໂຄ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມູຫວິນິມຸຕ຺ໂຕ ກາໂຍ ວາ ອິຕ຺ຖີ ວາ ປຸຣິໂສ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ທິສ຺ສຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມສມູຫມຕ຺ເຕເຍວ ປນ ຕຖາ ຕຖາ ສຕ຺ຕາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຍໍ ປສ຺ສຕິ ນ ຕໍ ທິຏ຺ຐໍ, ຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ຕໍ ນ ປສ຺ສຕິ;

ອປສ຺ສໍ ພຊ຺ຌເຕ ມູຬ຺ໂຫ, ພຊ຺ຌມາໂນ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖);

ຆນວິນິພ຺ໂຠຄາທິທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ຫິ ເອຕສ຺ມິໍ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາເຍວ, ນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ. ຍຖາ ອນຸທກຠູຕາຍປິ ມຣີຈິຍາ ອຸທການຸປສ຺ສນາ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕາສຸຠຠູເຕເຍວ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ນິຈ຺ຈສຸຂຕ຺ຕສຸຠຠາວານຸປສ຺ສນາ, ອຖ ໂຂ ກາຍານຸປສ຺ສນາ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕາສຸຠາກາຣສມູຫານຸປສ຺ສນາເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ຍ຺ວາຍໍ ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຣຎ຺ຎຄໂຕ ວາ…ເປ… ໂສ ສໂຕວ ອສ຺ສສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໔; ມ. ນິ. ໑.໑໐໗) ນເຍນ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາທິຈຸຓ຺ຓິກຊາຕອຏ຺ຐິກປຣິໂຍສາໂນ ກາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ສຕິປຏ຺ຐານກຖາຍໍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຖວີກາຍໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ. ອາໂປກາຍໍ. ເຕໂຊກາຍໍ. ວາໂຍກາຍໍ. ເກສກາຍໍ. ໂລມກາຍໍ. ຉວິກາຍໍ. ຈມ຺ມກາຍໍ. ມໍສກາຍໍ. ຣຸຫິຣກາຍໍ. ນ຺ຫາຣຸກາຍໍ. ອຏ຺ຐິກາຍໍ. ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊກາຍ’’ນ຺ຕິ ກາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ກາເຍ ອນຸປສ຺ສນໂຕ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາຕິ ເອວມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຖ ວາ ກາເຍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ວາ ເອວໍ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອນຸປສ຺ສນໂຕ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ປນ ເກສໂລມາທິກສ຺ສ ນານາຘມ຺ມສມູຫສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນໂຕ ກາເຍ ເກສາທິສມູຫສງ຺ຂາຕກາຍານຸປສ຺ສນາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອປິ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໕) ອນຸກ຺ກເມນ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ອາຄຕນຍສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ເສວ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓາທິໂນ ອາກາຣສມູຫສງ຺ຂາຕສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນໂຕປິ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາຕິ ເອວມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານສາຘາຣໂຓ ອຕ຺ໂຖ.

ສຕິປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ ສຕິໂຄຈໂຣປິ, ຕິຘາ ປຏິປນ຺ເນສຸ ສາວເກສຸ ສຕ຺ຖຸໂນ ປຏິຆານຸນຍວີຕິວຕ຺ຕຕາປິ, ສຕິປິ. ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິປຏ຺ຐານານໍ ສມຸທຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖງ຺ຄມຎ຺ຈ ເທສິສ຺ສາມິ, ຕໍ ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖ…ເປ… ໂກ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍສ຺ສ ສມຸທໂຍ? ອາຫາຣສມຸທຍາ ກາຍສມຸທໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໐໘) ຫິ ສຕິໂຄຈໂຣ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ‘‘ກາໂຍ ອຸປຏ຺ຐານໍ, ໂນ ສຕິ, ສຕິ ອຸປຏ຺ຐານຎ຺ເຈວ ສຕິ ຈາ’’ຕິອາທີສຸປິ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໕). ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ປຕິຏ຺ຐາຕິ ອສ຺ມິນ຺ຕິ ປຏ຺ຐານໍ. ກາ ປຕິຏ຺ຐາຕິ? ສຕິ. ສຕິຍາ ປຏ຺ຐານໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ, ປຘານຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວາ ປຏ຺ຐານໍ, ສຕິຍາ ປຏ຺ຐານໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ, ຫຕ຺ຖິຏ຺ຐານອສ຺ສຏ຺ຐານາທີນິ ວິຍ.

‘‘ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຍທຣິໂຍ ເສວຕິ, ຍທຣິໂຍ ເສວມາໂນ ສຕ຺ຖາ ຄຓມນຸສາສິຕຸມຣຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໔, ໓໑໑) ເອຕ຺ຖ ຕິຘາ ປຏິປນ຺ເນສຸ ສາວເກສຸ ສຕ຺ຖຸໂນ ປຏິຆານຸນຍວີຕິວຕ຺ຕຕາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ປຏ຺ຐເປຕພ຺ພໂຕ ປຏ຺ຐານໍ, ປວຕ຺ຕຍິຕພ຺ພໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກນ ປຏ຺ຐເປຕພ຺ໂພຕິ? ສຕິຍາ, ສຕິຍາ ປຏ຺ຐານໍ ສຕິປຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໔໗) ປນ ສຕິເຍວ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ປຕິຏ຺ຐາຕີຕິ ປຏ຺ຐານໍ, ອຸປຏ຺ຐາຕິ ໂອກ຺ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິເຍວ ປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ອຖ ວາ ສຣຓຏ຺ເຐນ ສຕິ, ອຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ປຏ຺ຐານໍ. ອິຕິ ສຕິ ຈ ສາ ປຏ຺ຐານຎ຺ຈາຕິປິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ອິທມິຘ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ຠາເວນ຺ໂຕຕິ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍໍ ຕິຘາ ປຏິປນ຺ເນສຸ ສາວເກສຸ ສຕ຺ຖຸໂນ ປຏິຆານຸນຍວີຕິວຕ຺ຕຕາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ຕໂຍ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຍທຣິໂຍ ເສວຕິ, ຍທຣິໂຍ ເສວມາໂນ ສຕ຺ຖາ ຄຓມນຸສາສິຕຸມຣຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໔, ໓໑໑) ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຖາ ສາວການໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອນຸກມ຺ປໂກ ຫິເຕສີ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ອິທໍ ໂວ ຫິຕາຍ ອິທໍ ໂວ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ສາວກາ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ, ນ ໂສຕໍ ໂອທຫນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ຕິ, ໂວກ຺ກມ຺ມ ຈ ສຕ຺ຖຸ ສາສນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ນ ເຈວ ອນຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ອນວສ຺ສຸໂຕ ຈ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ. ຍທຣິໂຍ…ເປ… ມຣຫຕິ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຖາ…ເປ… ອິທໍ ໂວ ສຸຂາຍາຕິ. ຕສ຺ສ ເອກຈ຺ເຈ ສາວກາ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ສາວກາ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ນ ຈ ໂວກ຺ກມ຺ມ ສຕ຺ຖຸ ສາສນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ນ ເຈວ ອນຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ນ ຈ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຕ຺ຕມນຕໍ ປຏິສໍເວເທຕິ. ອນຕ຺ຕມນຕາ ຈ ອຕ຺ຕມນຕາ ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸຕິຍໍ…ເປ….

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ…ເປ… ອິທໍ ໂວ ສຸຂາຍາຕິ. ຕສ຺ສ ສາວກາ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ…ເປ… ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ອຕ຺ຕມໂນ ເຈວ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕມນຕຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທຕິ, ອນວສ຺ສຸໂຕ ຈ ວິຫຣຕິ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໑).

ເອວໍ ປຏິຆານຸນເຍຫິ ອນວສ຺ສຸຕຕາ ນິຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐິຕສຕິຕາຍ ຕທຸຠຍໍ ວີຕິວຕ຺ຕຕາ ‘‘ສຕິປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘານເມວ ກິຣ ນິຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐິຕສຕິຕາ ໂຫຕິ, ນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາທີນນ຺ຕິ.

ເວທນາສຸ ເວທນານຸປສ຺ສນາຕິອາທີສຸ ເວທນາທີນໍ ປຸນ ວຈເນ ປໂຍຊນໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຍຖາໂຍຄໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍມ຺ປິ ສາຘາຣຓຕ຺ໂຖ. ສຸຂາທີສຸ ອເນກປ຺ປເຠທາສຸ ເວທນາສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ເອເກກເວທນານຸປສ຺ສນາ. ສຣາຄາທິເກ ໂສຬສປ຺ປເຠເທ ຈິຕ຺ເຕ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ເອເກກຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ. ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕານິ ຐເປຕ຺ວາ ເສສເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ເອເກກຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ນີວຣຓາທິຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກາເຍຕິ ເອກວຈນໍ, ສຣີຣສ຺ສ ເອກຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ເຕຕິ ເອກວຈນໍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຠາວເຠທາຠາວໂຕ ຊາຕິຄ຺ຄຫເຓນ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ເວທນາທໂຍ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ, ຕຖານຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ເວທນາສຸ ເວທນານຸປສ຺ສນາ, ຈິຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ, ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກຖໍ ເວທນາ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ? ສຸຂາ ຕາວ ເວທນາ ທຸກ຺ຂໂຕ, ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສລ຺ລໂຕ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂຍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂໂຕ ອທ຺ທ, ທຸກ຺ຂມທ຺ທກ຺ຂິ ສລ຺ລໂຕ;

ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ສນ຺ຕໍ, ອທ຺ທກ຺ຂິ ນໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ;

ສ ເວ ສມ຺ມທ຺ທໂສ ຠິກ຺ຂຸ, ປຣິຊານາຕິ ເວທນາ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໓);

ສພ຺ພາ ເອວ ເຈຕາ ທຸກ຺ຂໂຕປິ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທຍິຕໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໙). ສຸຂທຸກ຺ຂໂຕປິ ຈ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ ‘‘ສຸຂາ ເວທນາ ຐິຕິສຸຂາ, ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາ. ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຐິຕິທຸກ຺ຂາ, ວິປຣິຓາມສຸຂາ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຎາຓສຸຂາ, ອຎ຺ຎາຓທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕). ອປິ ຈ ອນິຈ຺ຈາທິສຕ຺ຕວິປສ຺ສນາວເສນາປິ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸປິ ຈິຕ຺ຕໍ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິສຫຊາຕຠູມິກມ຺ມວິປາກກິຣິຍາທິນານຕ຺ຕເຠທານໍ ອນິຈ຺ຈາທິສຕ຺ຕານຸປສ຺ສນານໍ ສຣາຄາທິໂສຬສເຠທານຎ຺ຈ ວເສນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມາ ສລກ຺ຂຓສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓານໍ ສຸຎ຺ຎຕຘມ຺ມສ຺ສ ອນິຈ຺ຈາທິສຕ຺ຕານຸປສ຺ສນານໍ ສນ຺ຕາສນ຺ຕາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ອນຸປສ຺ສິຕພ຺ພາ.

ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ນານາຈິຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎເນວ ຫິ ຈິຕ຺ເຕນ ກາຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຎ຺ເຎນ ເວທນໍ, ອຎ຺ເຎນ ຈິຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ເຎນ ຘມ຺ເມ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ເອກຈິຕ຺ເຕເຍວ ລພ຺ຠນ຺ຕີຕິ. ອາທິໂຕ ຫິ ກາຍໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອາຄຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິ ກາຍານຸປສ຺ສນາ ນາມ, ຕາຍ ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາຍານຸປສ຺ສີ ນາມ. ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິ ກາຍານຸປສ຺ສນາ ນາມ, ຕາຍ ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາຍານຸປສ຺ສີ ນາມ.

ເວທນໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອາຄຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ນາມ, ຕາຍ ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ນາມ. ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ນາມ, ຕາຍ ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ນາມ, ເອວໍ ຕາວ ເທສນາ ປຸຄ຺ຄເລ ຕິຏ຺ຐຕິ, ກາເຍ ປນ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານາ ກາຍປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຕິ ມຄ຺ເຄນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ກາຍານຸປສ຺ສນາ ນາມ. ເວທນາຍ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານາ ເວທນາປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຕິ ມຄ຺ເຄນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ເວທນານຸປສ຺ສນາ ນາມ. ຈິຕ຺ເຕ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານາ ຈິຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຕິ ມຄ຺ເຄນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ນາມ. ຘມ຺ເມສຸ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານາ ຘມ຺ມປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຕິ ມຄ຺ເຄນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ນາມ. ອິຕິ ເອກາວ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກຏ຺ເຐນ ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ລຠຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ເອກຈິຕ຺ເຕເຍວ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ.

ປຸນ ອຸປກາຣວເສນ ຈ ອປຣິຫີນວເສນ ຈ ຄຸຓວເສນ ຈ ອປເຣ ຕໂຍ ຈຕຸກ຺ກາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ອສຕິປຣິວຊ຺ຊນາຍາຕິ ນ ສຕິ ອສຕິ, ສຕິ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ວາ ອສຕິ, ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປຣິວຊ຺ຊນາຍາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ວຊ຺ຊເນນ. ຠຕ຺ຕນິກ຺ຂິຕ຺ຕກາກສທິເສ ຫິ ມຸຏ຺ຐສຕິປຸຄ຺ຄເລ ປຣິວຊ຺ຊເນນ ອຸປຏ຺ຐິຕສຕິປຸຄ຺ຄລເສວເນນ ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ສຕິສມຸຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສຕິກຣຓີຍານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສຕິຍາ ກາຕພ຺ພານໍ ຘມ຺ມານໍ. ກຕຕ຺ຕາຕິ ກຕຠາເວນ. ຈຕຸນ຺ນໍ ມຄ຺ຄານໍ ກຕຕ຺ຕາ, ຠາວິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິປຣິພນ຺ຘານໍ ຘມ຺ມານໍ ຫຕຕ຺ຕາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ນາສິຕຠາເວນ. ສຕິນິມິຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອສມ຺ມຸຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ສຕິຍາ ກາຣຓານໍ ກາຍາທິອາຣມ຺ມຓານໍ ອນຏ຺ຐຠາເວນ.

ສຕິຍາ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາຕິ ສຕິຍາ ສມ຺ມາ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອປຣິຫີນຕ຺ຕາ ຈ. ວສິຕຕ຺ຕາຕິ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ເຕນ. ປາຄຸຎ຺ຎຕາຍາຕິ ປຄຸຓຠາເວນ. ອປຈ຺ໂຈໂຣຫຓຕາຍາຕິ ອນິວຕ຺ຕນຠາເວນ ອປຈ຺ໂຈສກ຺ກນຠາເວນ.

ສຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ສຠາເວນ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ສນ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພຸຕສຠາວຕ຺ຕາ. ສມິຕຕ຺ຕາຕິ ກິເລສານໍ ວູປສມິຕຠາວຕ຺ຕາ. ສນ຺ຕຘມ຺ມສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາຕິ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມຫິ ອປຣິຫີນຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິອາທໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍາ ເອວ. ສຣຓກວເສນ ສຕິ, ອິທໍ ສຕິຍາ ສຠາວປທໍ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຣຓໂຕ ອນຸສ຺ສຣຓວເສນ ອນຸສ຺ສຕິ. ອຠິມຸຂໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຍ ສຣຓໂຕ ປຏິສຣຓວເສນ ປຏິສ຺ສຕິ. ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ວາ ວຑ຺ຒິຕມຕ຺ຕເມວ. ສຣຓາກາໂຣ ສຣຓຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ສຣຓຕາຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ສຣຓານມ຺ປິ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປຏິເສເຘຕຸໍ ປຸນ ສຕິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ສຕິສງ຺ຂາຕາ ສຣຓຕາຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕປຣິຍຕ຺ຕສ຺ສ ຘາຣຓຠາວໂຕ ຘາຣຓຕາ. ອນຸປວິສນສງ຺ຂາເຕນ ໂອຄາຫນຏ຺ເຐນ ອປິລາປນຠາໂວ ອປິລາປນຕາ. ຍຖາ ຫິ ອຸທເກ ລາພຸກຏາຫາທີນິ ປລວນ຺ຕິ, ນ ອນຸປວິສນ຺ຕິ, ນ ຕຖາ ອາຣມ຺ມເຓ ສຕິ. ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ເອສາ ອນຸປວິສຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອປິລາປນຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຈິຣກຕຈິຣຠາສິຕານໍ ນ ສມ຺ມຸສ຺ສນຠາວໂຕ ອສມ຺ມຸສ຺ສນຕາ. ອຸປຏ຺ຐານລກ຺ຂເຓ ໂຊຕນລກ຺ຂເຓ ຈ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕີຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ສຕິສງ຺ຂາຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ປມາເທ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ສຕິພລໍ. ຍາຖາວສຕິ ນິຍ຺ຍານສຕິ ກຸສລສຕີຕິ ສມ຺ມາສຕິ. ພຸຊ຺ຌນກສ຺ສ ອງ຺ໂຄຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ປສຏ຺ໂຐ ສຸນ຺ທໂຣ ວາ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ສຕິເຍວ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ.

ເອກາຍນມຄ຺ໂຄຕິ ເອກມຄ຺ໂຄ, ອຍໍ ມຄ຺ໂຄ ນ ທ຺ເວຘາປຖຠູໂຕຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ເອເກນ ອຍິຕພ຺ໂພຕິ ເອກາຍໂນ. ເອເກນາຕິ ຄຓສງ຺ຄຓິກໍ ປຫາຍ ວູປກຏ຺ເຐນ ປວິວິຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ. ອຍິຕພ຺ໂພ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ໂພ, ອຍນ຺ຕິ ວາ ເອເຕນາຕິ ອຍໂນ, ສໍສາຣໂຕ ນິພ຺ພານໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ສ ອຍໂນ ເອກາຍໂນ. ເອກສ຺ສາຕິ ເສຏ຺ຐສ຺ສ. ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ເສຏ຺ໂຐວ ຠຄວາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ເຕນ ອຎ຺ເຎປິ ອຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຠຄວໂຕວ ໂສ ອຍໂນ ເຕນ ອຸປ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ໂສ ຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ຠຄວາ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາເທຕາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕; ມ. ນິ. ໓.໗໙). ອຍຕີຕິ ວາ ອຍໂນ, ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ມິໍ ອຍໂນ ເອກາຍໂນ. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຘມ຺ມວິນເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ໂຂ, ສຸຠທ຺ທ, ຘມ຺ມວິນເຍ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ອຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໔). ເທສນາເຠໂທເຍວ ເຫໂສ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ເອໂກວ. ອປິ ຈ ເອກໍ ອຍຕີຕິ ເອກາຍໂນ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ນານາມຸຂຠາວນານເຍນ ປວຕ຺ໂຕປິ ອປຣຠາເຄ ເອກໍ ນິພ຺ພານເມວ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ –

‘‘ເອກາຍນໍ ຊາຕິຂຍນ຺ຕທສ຺ສີ, ມຄ຺ຄໍ ປຊານາຕິ ຫິຕານຸກມ຺ປີ;

ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຕຣິໍສຸ ປຸພ຺ເພ, ຕຣິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ຈ ຕຣນ຺ຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໙);

ມຄ຺ໂຄຕິ ເກນຏ຺ເຐນ ມຄ຺ໂຄ? ນິພ຺ພານໍ ຄມນຏ຺ເຐນ, ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ມຄ຺ຄນີຍຏ຺ເຐນ ຈ. ອຸເປໂຕຕິ ອາສນ຺ນໍ ຄໂຕ. ສມຸເປໂຕຕິ ຕໂຕ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຄໂຕ. ອຸຠເຍນປິ ສຕິຍາ ອປຣິຫີໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຄໂຕຕິ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ສມຸປຄໂຕຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ‘‘ອຸປາຄໂຕ ສມຸປາຄໂຕ’’ຕິປິ ປາຬິ. ອຸຠເຍນາປິ ສຕິສມີປໍ ອາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປປນ຺ໂນຕິ ອວິໂຍຄາປນ຺ໂນ. ສມຸປປນ຺ໂນຕິ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ. ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອວິກໂລ ວິຊ຺ຊມາໂນ. ‘‘ອຸເປໂຕ ສມຸເປໂຕຕິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ປວຕ຺ຕໍ ກຖິຕໍ. ອຸປຄໂຕ ສມຸປຄໂຕຕິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ປຏິເວໂຘ. ອຸປປນ຺ໂນ ສມຸປປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ຕີຫິ ປເທຫິ ປຏິລາໂຠ ກຖິໂຕ’’ຕິ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ໂລເກ ວາ ສາ ວິສຕ຺ຕິກາຕິ ຍາ ເອສາ ອເນກປ຺ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕາ ວິສຕ຺ຕິກາ, ສາ ຂນ຺ຘໂລເກ ເອວ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຂນ຺ເຘຫິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລເກ ວາ ຕໍ ວິສຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ຂນ຺ຘໂລເກ ເອວ ປວຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ວິສຕ຺ຕິກສງ຺ຂາຕໍ ຕຓ຺ຫໍ. ຕຣຕິ ກາເມ ປຣິວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ. ອຸຕ຺ຕຣຕິ ກິເລເສ ປຊຫນ຺ໂຕ. ປຕຣຕິ ເຕສໍ ປຕິຏ຺ຐາເຫຕຸໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ. ສມຕິກ຺ກມຕິ ສໍສາຣໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ. ວີຕິວຕ຺ຕຕິ ປຏິສນ຺ຘິອຠພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິກໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ຕຣຕິ ອຸຕ຺ຕຣຕິ ກາຍານຸປສ຺ສເນນ. ປຕຣຕິ ເວທນານຸປສ຺ສເນນ. ສມຕິກ຺ກມຕິ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສເນນ. ອຖ ວາ ຕຣຕິ ສີເລນ. ອຸຕ຺ຕຣຕິ ສມາຘິນາ. ປຕຣຕິ ວິປສ຺ສນາຍ. ສມຕິກ຺ກມຕິ ມຄ຺ເຄນ. ວີຕິວຕ຺ຕຕິ ຜເລນາຕິ ເອວມາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

໔. ຈຕຸຕ຺ຖຄາຖາຍ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ໂຍ ເອກໍ ສາລິເຂຕ຺ຕາທິເຂຕ຺ຕໍ ວາ ຆຣວຕ຺ຖາທິວຕ຺ຖຸໍ ວາ ກຫາປຓສງ຺ຂາຕໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ວາ ໂຄອສ຺ສາທິເຠທໍ ຄວາສ຺ສໍ ວາ ອນ຺ໂຕຊາຕາທິທາເສ ວາ ຠຕກາທິກມ຺ມກເຣ ວາ ອິຕ຺ຖິສຎ຺ຎິຕາ ຖິໂຍ ວາ ຎາຕິພນ຺ຘວາທິພນ຺ຘູ ວາ ອຎ຺ເຎ ວາ ມນາປິຍຣູປາທິເກ ປຸຖຸກາເມ ອນຸຄິຊ຺ຌຕີຕິ. ສາລິກ຺ເຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ສາລິໂຍ ວິຣຸຫນ຺ຕິ. ວີຫິກ຺ເຂຕ຺ຕາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວີຫີຕິ ອວເສສວີຫໂຍ. ໂມທຍຕີຕິ ມຸຄ຺ໂຄ. ຆຣວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ຆຣປຕິຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ກຕາກຕຠູມິຠາໂຄ. ໂກຏ຺ຐກວຕ຺ຖາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂກຏ຺ຐໂກຕິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐາທິ. ປຸເຣຕິ ຆຣສ຺ສ ປຸຣໂຕ. ປຈ຺ຉາຕິ ຆຣສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ. ເອຕ຺ຖ ອາຣາເມນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຕເສນ຺ຕີຕິ ອາຣາໂມ, ປຸປ຺ເຜນປິ ຜເລນປິ ຉາຍາຍປິ ທເກນປິ ຣມນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປສຸກາທໂຍຕິ ເອຬກາທໂຍ. ອນ຺ໂຕຊາຕໂກຕິ ອນ຺ໂຕຆຣທາສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ຊາໂຕ. ຘນກ຺ກີຕໂກຕິ ຘເນນ ກີຓິຕ຺ວາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຄຫິໂຕ. ສາມໍ ວາຕິ ສຍໍ ວາ. ທາສພ຺ຍນ຺ຕິ ທາສສ຺ສ ຠາໂວ ທາສພ຺ຍໍ, ຕໍ ທາສພ຺ຍໍ. ອຸເປຕີຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ອກາມໂກ ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຣຸຈິຍາ ວາ ກຣມຣານີໂຕ.

ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸນປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາມາຍ ທາສາປິ ຠວນ຺ຕິ ເຫເກ’’ຕິ ອາຫ. ອາມາຍ ທາສາຕິ ອນ຺ໂຕຊາຕທາສາ. ‘‘ຍຕ຺ຖ ທາໂສ ອາມຊາໂຕ ຐິໂຕ ຖຸລ຺ລານິ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເຕວ ວຸຕ຺ຕາ. ຘເນນ ກີຕາຕິ ຘນທາສາ. ສາມຎ຺ຈ ເອເກຕິ ສຍໍ ທາສາ. ຠຍາປຓຸນ຺ນາຕິ ອກາມທາສາ. ຠເຍນ ປຓຸນ຺ນາ ຂິປິຕາ.

ຠຕກາຕິ ຠຕິຍາ ຊີວນກາ. ກສິກມ຺ມາທິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ກມ຺ມກຣາ. ອຸປຊີວິໂນຕິ ສມ຺ມນ຺ຕນາທິນາ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ຊີວນ຺ຕີຕິ ອຸປຊີວິໂນ.

ອິຕ຺ຖີຕິ ຖິຍຕິ ເອຕິສ຺ສໍ ຄພ຺ໂຠຕິ ອິຕ຺ຖີ. ປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ສຫາຍີ ສສ຺ສາມິກາ. ມາຕາປິຕິພນ຺ຘວາປິ ຎາຕິພນ຺ຘຸ. ສໂຄຕ຺ໂຕ ໂຄຕ຺ຕພນ຺ຘຸ. ເອກາຈຣິຍກຸເລ ວາ ເອກຊາຕິມນ຺ຕໍ ວາ ອຸຄ຺ຄຫິຕມນ຺ໂຕ ມນ຺ຕພນ຺ຘຸ. ຘນຸສິປ຺ປາທິສທ຺ຘິໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕໂກ ສິປ຺ປພນ຺ຘຸ. ‘‘ມິຕ຺ຕພນ຺ຘວາຕິປິ ພນ຺ຘູ’’ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ.

ຄິຊ຺ຌຕີຕິ ກິເລສກາເມນ ປຕ຺ເຖຕິ. ອນຸຄິຊ຺ຌຕີຕິ ອນຸ ອນຸ ຄິຊ຺ຌຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຕ຺ເຖຕິ. ປລິຄິຊ຺ຌຕີຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ປຕ຺ເຖຕິ. ປລິພຊ຺ຌຕີຕິ ວິເສເສນ ປຕ຺ເຖຕິ. ‘‘ໂອຬາຣິກຕ຺ເຕນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ຄິຊ຺ຌຕິ, ອນຸຄິຊ຺ຌຕິ, ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄາຫວເສນ ປລິຄິຊ຺ຌຕິ, ປລິພຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເອວເມເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

໕. ປຎ຺ຈມຄາຖາຍໍ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອພລຂ຺ຍາ ກິເລສາ ພລີຍນ຺ຕິ ສຫນ຺ຕິ ມທ຺ທນ຺ຕິ. ສທ຺ຘາພລາທິວິຣເຫນ ວາ ອພລໍ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອພລາ ກິເລສາ ພລີຍນ຺ຕິ, ອພລຕ຺ຕາ ພລີຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຕໍ ກາມຄິທ຺ຘໍ ກາມຣຕ຺ຕໍ ກາມປຣິເຍສນ຺ຕຎ຺ຈ ສີຫາທໂຍ ຈ ປາກຏປຣິສ຺ສຍາ, ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທໂຍ ຈ ອປາກຏປຣິສ຺ສຍາ ມທ຺ທນ຺ຕິ. ຕໂຕ ອປາກຏປຣິສ຺ສເຍຫິ ອຠິຠູຕໍ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ຂໍ ຠິນ຺ນໍ ນາວໍ ອຸທກໍ ວິຍ ອນ຺ເວຕິ.

ອພລາຕິ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ພລນ຺ຕິ ອພລາ, ພລວິຣຫິຕາ. ທຸພ຺ພລາຕິ ມນ຺ທປໂຍຄາພເລນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈວິຣຫິຕາ. ອປ຺ປພລາຕິ ອປ຺ປໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ເອເຕສໍ ພລນ຺ຕິ ອປ຺ປພລາ, ຍຸຊ຺ຌິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ. ອປ຺ປຖາມກາຕິ ອປ຺ໂປ ປຣິຕ຺ໂຕ ຖາໂມ ເອເຕສໍ ວາຍາໂມ ອຸສ຺ສາໂຫຕິ ອປ຺ປຖາມກາ. ຫີນາ ນິຫີນາ ປໂຍຄຫີເນນ. ໂອມກາ ຖາມຫີເນນ. ລາມກາ ປຈ຺ຈຍຫີເນນ. ຉຕຸກ຺ກາ ອຊ຺ຌາສຍຫີເນນ. ປຣິຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕິຫີເນນ. ສຫນ຺ຕີຕິ ມທ຺ທນ຺ຕິ ຆຏ຺ຏນໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ. ປຣິສຫນ຺ຕີຕິ ສພ຺ພໂຕ ມທ຺ທນ຺ຕິ. ອຠິຠວນ຺ຕິ ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ. ປຣິຍາທິຍນ຺ຕິ ສຸສ຺ໂສເສຕ຺ວາ ຐາເນນ. ມທ຺ທນ຺ຕິ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິນິວາຣເຓນ.

ສທ຺ຘາພລນ຺ຕິ ສທ຺ທຫນ຺ຕິ ເອຕາຍ, ສຍໍ ວາ ສທ຺ທຫຕິ, ສທ຺ທຫນມຕ຺ຕເມວ ວາ ເອສາຕິ ສທ຺ຘາ. ສາ ສທ຺ທຫນລກ຺ຂຓາ, ໂອກປ຺ປນລກ຺ຂຓາ ວາ, ສມ຺ປສາທນຣສາ ອຸທກປ຺ປສາທກມຓິ ວິຍ. ປກ຺ຂນ຺ທນຣສາ ວາ ໂອຆຸຕ຺ຕຣໂຓ ວິຍ. ອກາລຸສິຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ອຘິມຸຕ຺ຕິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວາ. ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐານາ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ຄປທຏ຺ຐານາ ວາ. ສາ ຫຕ຺ຖວິຕ຺ຕພີຊານິ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອສທ຺ຘິເຍ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ສທ຺ຘາພລໍ. ວີຣິຍພລນ຺ຕິ ວີຣສ຺ສ ຠາໂວ ວີຣິຍໍ, ວີຣານໍ ວາ ກມ຺ມໍ ວີຣິຍໍ, ວິຘິນາ ວາ ນເຍນ ອຸປາເຍນ ອີຣຍິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕຍິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວີຣິຍໍ. ຕໍ ປເນຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ປຄ຺ຄຫຓລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ວີຣິຍໍ, ສຫຊາຕານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຣສໍ, ອສໍສີທນຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ‘‘ສໍວິຄ຺ໂຄ ໂຍນິໂສ ປທຫຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໓) ສໍເວຄປທຏ຺ຐານໍ, ວີຣິຍາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐານໍ ວາ. ສມ຺ມາ ອາຣທ຺ຘໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂກສຊ຺ເຊ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ວີຣິຍພລໍ. ສຕິຍາ ລກ຺ຂຓາທີນິ ວຸຕ຺ຕາເນວ.

ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ເຈ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ສຕິພລໍ. ສຫຊາຕານິ ສມ຺ມາ ອາຘີຍຕິ ຐເປຕີຕິ ສມາຘິ. ໂສ ປາໂມກ຺ຂລກ຺ຂໂຓ ອວິກ຺ເຂປລກ຺ຂໂຓ ວາ, ສຫຊາຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມເຓ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຣໂສ ນ຺ຫານິຍຈຸຓ຺ຓານໍ ອຸທກໍ ວິຍ, ອຸປສມປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ຎາຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ວາ. ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເສສໂຕ ສຸຂປທຏ຺ຐາໂນ ນິວາເຕ ປທີປຈ຺ຈີນໍ ຐິຕິ ວິຍ ເຈຕໂສ ຐິຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ສມາຘິພລໍ. ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ. ກິໍ ປຊານາຕິ? ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໕) ນເຍນ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ. ສາ ຍຖາສຠາວປຏິເວຘລກ຺ຂຓາ, ອກ຺ຂລິຕປຏິເວຘລກ຺ຂຓາ ວາ ກຸສລິສ຺ສາສຂິຕ຺ຕອຸສຸປຏິເວໂຘ ວິຍ, ວິສໂຍຠາສນຣສາ ປທີໂປ ວິຍ, ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ອຣຎ຺ຎຄຕສຸເທສໂກ ວິຍ. ອວິຊ຺ຊາຍ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ປຎ຺ຎາພລໍ. ຫິຣິພລໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປພລນ຺ຕິ ອຫິຣິເກ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ຫິຣິພລໍ. ອໂນຕ຺ຕປ຺ເປ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປພລໍ. ອຍໍ ອຸຠຍວເສນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ໂຫຕິ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີຫິ ຫິຣີຍຕີຕິ ຫິຣີ, ລຊ຺ຊາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕຫິ ເອວ ໂອຕ຺ຕປ຺ປຕີຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ, ປາປໂຕ ອຸພ຺ເພຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ.

ເຕສໍ ນານາກຣຓທີປນຕ຺ຖໍ – ‘‘ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຘິປຕິ, ລຊ຺ຊາທິລກ຺ຂເຓນ ຈາ’’ຕິ ອິມໍ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຍໍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ວຸຕ຺ຕາ – ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ຫິຣີ ນາມ, ພຫິທ຺ຘາສມຸຏ຺ຐານໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ. ອຕ຺ຕາຘິປຕິ ຫິຣີ ນາມ, ໂລກາຘິປຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ. ລຊ຺ຊາສຠາວສຓ຺ຐິຕາ ຫິຣີ ນາມ, ຠຍສຠາວສຓ຺ຐິຕໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ. ສປ຺ປຕິສ຺ສວລກ຺ຂຓາ ຫິຣີ ນາມ, ວຊ຺ຊຠີຣຸກຠຍທສ຺ສາວິລກ຺ຂຓໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ.

ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ ຫິຣິໍ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ – ຊາຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ, ວຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ, ສູຣຠາວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ, ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ. ກຖໍ? ‘‘ປາປກຣຓໍ ນາເມຕໍ ນ ຊາຕິສມ຺ປນ຺ນານໍ ກມ຺ມໍ, ຫີນຊຈ຺ຈານໍ ເກວຏ຺ຏາທີນໍ ອິທໍ ກມ຺ມໍ, ມາທິສສ຺ສ ຊາຕິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຕາວ ຊາຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປາຓາຕິປາຕາທິປາປໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຫິຣິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຖາ ‘‘ປາປກຣຓໍ ນາເມຕໍ ທຫເຣຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ, ມາທິສສ຺ສ ວເຍ ຐິຕສ຺ສ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປາຓາຕິປາຕາທິປາປໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຫິຣິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຖາ ‘‘ປາປກມ຺ມໍ ນາເມຕໍ ທຸພ຺ພລຊາຕິການໍ ກມ຺ມໍ, ມາທິສສ຺ສ ສູຣຠາວສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສູຣຠາວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປາຓາຕິປາຕາທິປາປໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຫິຣິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຖາ ‘‘ປາປກມ຺ມໍ ນາເມຕໍ ອນ຺ຘພາລານໍ ກມ຺ມໍ, ນ ປຓ຺ຑິຕານໍ. ມາທິສສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປາຓາຕິປາຕາທິປາປໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຫິຣິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ ຫິຣິໍ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຈ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕ ຫິຣິໍ ປເວເສຕ຺ວາ ປາປກມ຺ມໍ ນ ກໂຣຕິ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ຫິຣີ ນາມ ໂຫຕິ. ກຖໍ ພຫິທ຺ຘາສມຸຏ຺ຐານໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ? ‘‘ສເຈ ຕ຺ວໍ ປາປກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສສິ, ຈຕູສຸ ປຣິສາສຸ ຄຣຫປ຺ປຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສສິ –

‘‘ຄຣຫິສ຺ສນ຺ຕິ ຕໍ ວິຎ຺ຎູ, ອສຸຈິໍ ນາຄຣິໂກ ຍຖາ;

ວຊ຺ຊິໂຕ ສີລວນ຺ເຕຫິ, ກຖໍ ຠິກ຺ຂຸ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ກາມາວຈຣກຸສລ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສກຖາ) –

ເອວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ຫິ ພຫິທ຺ຘາສມຸຏ຺ຐິເຕນ ໂອຕ຺ຕປ຺ເປນ ປາປກມ຺ມໍ ນ ກໂຣຕິ, ເອວໍ ພຫິທ຺ຘາສມຸຏ຺ຐານໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ ໂຫຕິ.

ກຖໍ ອຕ຺ຕາຘິປຕິ ຫິຣີ ນາມ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິປຕິໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ມາທິສສ຺ສ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ຘຸຕງ຺ຄຘຣສ຺ສ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ປາປກມ຺ມໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ປາປໍ ນ ກໂຣຕິ. ເອວໍ ອຕ຺ຕາຘິປຕິ ຫິຣີ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ໂສ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ກຸສລໍ ຠາເວຕິ, ສາວຊ຺ຊໍ ປຊຫຕິ, ອນວຊ຺ຊໍ ຠາເວຕິ, ສຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ກາມາວຈຣກຸສລ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສກຖາ; ອ. ນິ. ໓.໔໐).

ກຖໍ ໂລກາຘິປຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ນາມ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ໂລກໍ ອຘິປຕິໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ກຕ຺ວາ ປາປກມ຺ມໍ ນ ກໂຣຕິ. ຍຖາຫ –