ຣູປວິຠຕ຺ຕິເອກກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໙໔. ອິທານິ ຕສ຺ສາ ອຕ຺ຖໍ ຠາເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ນ ເຫຕຸເມວາຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘ກຕມໍ ຕໍ ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ນ ເຫຕູ’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ນ ກຕາຕິ? ເຠທາຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ທຸກາທີສຸ ‘ອຸປາທາຣູປ’ມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ ‘ໂນອຸປາທາຣູປ’ມ຺ປິ, ເອວມິຘ ເຫຕຸ ນ ເຫຕູຕິປິ ສເຫຕຸກມເຫຕຸກນ຺ຕິປິ ເຠໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉໍ ອກຕ຺ວາວ ວິຠຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘ສພ຺ພ’ນ຺ຕິ ສກລໍ, ນິຣວເສສໍ. ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ອຍມສ຺ສ ສີຕາທີຫິ ຣຸປ຺ປນຠາວທີປໂນ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓນິທ຺ເທໂສ. ນ ເຫຕຸເມວາຕິ ສາຘາຣຓເຫຕຸປຏິກ຺ເຂປນິທ຺ເທໂສ.

ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸເຫຕຸ ປຈ຺ຈຍເຫຕຸ ອຸຕ຺ຕມເຫຕຸ ສາຘາຣຓເຫຕູຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ເຫຕຸ. ເຕສຸ ‘ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ, ຕໂຍ ອກຸສລເຫຕູ, ຕໂຍ ອພ຺ຍາກຕເຫຕູ’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໕໙) ອຍໍ ‘ເຫຕຸເຫຕຸ’ ນາມ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ມຫາຠູຕາ ເຫຕຸ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູຕາ ປຈ຺ຈໂຍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ປຎ຺ຎາປນາຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໘໕; ສໍ. ນິ. ໓.໘໒) ອຍໍ ‘ປຈ຺ຈຍເຫຕຸ’ ນາມ. ‘‘ກຸສລາກຸສລໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກຏ຺ຐາເນ, ອຸຕ຺ຕມໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ກຸສລວິປາກຏ຺ຐາເນ, ອຸຕ຺ຕມໍ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ອກຸສລວິປາກຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອຍໍ ‘ອຸຕ຺ຕມເຫຕຸ’ ນາມ. ຍຖາຫ – ‘ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກມ຺ມສມາທານານໍ ຐານໂສ ເຫຕຸໂສ ວິປາກໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໘; ວິຠ. ໘໑໐; ປາຏິ. ມ. ໒.໔໔), ‘‘ເອເສວ ເຫຕຸ ເອສ ປຈ຺ຈໂຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ຍທິທໍ ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ສາຘາຣຓເຫຕຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐໍ ຜຣຕີຕິ ອຍໍ ‘ສາຘາຣຓເຫຕຸ’ ນາມ. ຍຖາ ຫິ ປຖວີຣໂສ ອາໂປຣໂສ ຈ ມຘຸຣສ຺ສາປິ ອມຘຸຣສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈໂຍ, ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາ ກຸສລສງ຺ຂາຣານມ຺ປິ ອກຸສລສງ຺ຂາຣານມ຺ປິ ສາຘາຣຓປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ‘ເຫຕຸເຫຕຸ’ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອິຕິ ‘ເຫຕູ ຘມ຺ມາ ນ ເຫຕູ ຘມ຺ມາ’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑) ມາຕິກາຍ ອາຄຕໍ ເຫຕຸຠາວໍ ຣູປສ຺ສ ນິຍເມຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ‘ນ ເຫຕຸເມວາ’ຕິ ອາຫ. ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ປຏິກ຺ເຂປນິທ຺ເທໂສ ຈ ອປ຺ປຏິກ຺ເຂປນິທ຺ເທໂສ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຈນຕ຺ໂຖ ປນ ສພ຺ພປທານໍ ມາຕິກາວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ສປ຺ປຈ຺ຈຍເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈຍເມວ ໂຫຕິ, ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ອາຫາຣາທິປຈ຺ຈຍາເນວາຕິ ເອວໍ ຣູປສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຈຕຸປຈ຺ຈຍວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຣູປເມວາຕິ ‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ອຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ’ຕິ ມາຕິກາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຣູປີຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຉຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫີຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຣູປເມວ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີຫິ ຉຫິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນິຍາໂມ ປນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ສນ຺ຘາຍ ຄຫິໂຕ. ນ ຫິ ຕານິ ອຕີຕານາຄຕໍ ວິຊານນ຺ຕິ. ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ປນ ອຕີຕມ຺ປິ ອນາຄຕມ຺ປິ ວິຊານາຕິ. ຕໍ ອິມສ຺ມິໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓໂສເຕ ປຕິຕຕ຺ຕາ ໂສຕປຕິຕເມວ ຫຸຕ຺ວາ ຄຕໍ. ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ປນ ອນິຈ຺ຈເມວ. ຊຣາຍ ອຠິຠວິຕພ຺ພຘມ຺ມກຕ຺ຕາ ຊຣາຠິຠູຕເມວ. ຍສ຺ມາ ວາ ຣູປກາເຍ ຊຣາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາປິ ‘ຊຣາຠິຠູຕເມວາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ເອກວິເຘນ ຣູປສງ຺ຄໂຫຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ວິຘາ’-ສທ຺ໂທ ມານສຓ຺ຐານໂກຏ຺ຐາເສສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີຕິ ວິຘາ, ສທິໂສຫມສ຺ມີຕິ ວິຘາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໙໖໒) ຫິ ມາໂນ ວິຘາ ນາມ. ‘‘ກຖໍວິຘໍ ສີລວນ຺ຕໍ ວທນ຺ຕິ, ກຖໍວິຘໍ ປຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໕) ສຓ຺ຐານໍ. ‘ກຖໍວິຘ’ນ຺ຕິ ຫິ ປທສ຺ສ ກຖໍສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖຸໍ ທຸວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑-໗໕໒) ໂກຏ຺ຐາໂສ ວິຘາ ນາມ. ອິຘາປິ ໂກຏ຺ຐາໂສວ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ສງ຺ຄຫສທ຺ໂທປິ ສຊາຕິສຎ຺ຊາຕິກິຣິຍາຄຓນວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສພ຺ເພ ຂຕ຺ຕິຍາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສພ຺ເພ ເວສ຺ສາ ສພ຺ເພ ສຸທ຺ທາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ຍາ ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາວາຈາ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາອາຊີໂວ – ອິເມ ຘມ຺ມາ ສີລກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ອຍໍ ‘ສຊາຕິສງ຺ຄໂຫ’ ນາມ. ‘ເອກຊາຕິກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຍ ຫິ ອິຘ ສພ຺ເພ ຊາຕິຍາ ເອກສງ຺ຄຫໍ ຄຕາ. ‘‘ສພ຺ເພ ໂກສລກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ມາຄຘກາ, ສພ຺ເພ ຠາຣຸກຈ຺ຉກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ໂຍ ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາວາຍາໂມ, ຍາ ຈ ສມ຺ມາສຕິ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາສມາຘິ – ອິເມ ຘມ຺ມາ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ ອຍໍ ‘ສຎ຺ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ’ ນາມ. ເອກຏ຺ຐາເນ ຊາຕາ ສໍວຸທ຺ຘາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຍ ຫິ ອິຘ ສພ຺ເພ ສຎ຺ຊາຕິຏ຺ຐາເນນ ນິວຸຕ຺ໂຖກາເສນ ເອກສງ຺ຄຫໍ ຄຕາ. ‘‘ສພ຺ເພ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ອສ຺ສາໂຣຫາ, ສພ຺ເພ ຣຖິກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ຍາ ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ – ອິເມ ຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ອຍໍ ‘ກິຣິຍາສງ຺ຄໂຫ’ ນາມ. ສພ຺ເພວ ເຫເຕ ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍາກຣເຓນ ເອກສງ຺ຄຫໍ ຄຕາ. ‘‘ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ກຕມກ຺ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ? ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຫຎ຺ຈິ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ວຕ ເຣ ວຕ຺ຕພ຺ເພ – ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘນ ສງ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ກຖາ. ໔໗໑), ອຍໍ ‘ຄຓນສງ຺ຄໂຫ’ ນາມ. ອຍມິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອກໂກຏ຺ຐາເສນ ຣູປຄຓນາຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.