໑໕. ອຏ຺ຐານປາຬິ

(໑໕) ໑. ອຏ຺ຐານປາຬິ-ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໒໖໘. ອຏ຺ຐານປາຬິຍາ ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເຫຕຸປຏິກ຺ເຂໂປ. ອນວກາໂສຕິ ປຈ຺ຈຍປຏິກ຺ເຂໂປ. ອຸຠເຍນາປິ ກາຣຓເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ກາຣຓຎ຺ຫິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ຐານນ຺ຕິ ຈ ອວກາໂສຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍນ຺ຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ. ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ມຄ຺ຄທິຏ຺ຐິຍາ ສມ຺ປນ຺ໂນ ໂສຕາປນ຺ໂນ ອຣິຍສາວໂກ. ຕສ຺ສ ຫິ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ອິຕິປິ, ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນ ອິຕິປິ, ອາຄໂຕ ອິມໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອິຕິປິ, ປສ຺ສຕິ ອິມໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອິຕິປິ, ເສກ຺ເຂນ ຎາເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອິຕິປິ, ເສກ຺ຂາຍ ວິຊ຺ຊາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອິຕິປິ, ຘມ຺ມໂສຕສມາປນ຺ໂນ ອິຕິປິ, ອຣິໂຍ ນິພ຺ເພຘິກປຎ຺ໂຎ ອິຕິປິ, ອມຕທ຺ວາຣໍ ອາຫຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ອິຕິປິຕິ ພຫູນິ ນາມານິ ໂຫນ຺ຕິ. ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ຈຕຸຠູມເກສຸ ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາເຣສຸ ກຎ຺ຈິ ເອກໍ ສງ຺ຂາຣມ຺ປິ. ນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ນິຈ຺ໂຈຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕໍ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ ນ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຍໍ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕໍ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖິ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ຫິ ໂສ ເຕຠູມເກສຸ ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາເຣສຸ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ນິຈ຺ຈໂຕ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸຕ຺ຖຠູມກສງ຺ຂາຣາ ປນ ເຕຊຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ທິວສໍສນ຺ຕຕ຺ໂຕ ອໂຍຄຸໂຬ ວິຍ ມກ຺ຂິການໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ອກຸສລານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ສຸຂໂຕຕິອາທີສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໒໖໙. ສຸຂໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກນ຺ຕສຸຂີ ອຕ຺ຕາ ໂຫຕິ ອາໂຣໂຄ ປຣມ຺ມຣຓາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໗໖, ໗໙; ມ. ນິ. ໓.໒໑, ໒໒) ເອວໍ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິວເສນ ສຸຂໂຕ ຄາຫໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ປນ ອຣິຍສາວໂກ ປຣິຬາຫາຘິຠູໂຕ ປຣິຬາຫວູປສມຕ຺ຖໍ ມຕ຺ຕຫຕ຺ຖິປຣິຕ຺ຕາສິໂຕ ວິຍ ໂຈກ຺ຂພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຄູຖໍ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ສຸຂໂຕ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ.

໒໗໐. ອຕ຺ຕວາເຣ ກສິຓາທິປຓ຺ຓຕ຺ຕິສງ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ‘‘ສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘາປິ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ຈຕຸຠູມກວເສນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ, ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ເຕຠູມກວເສນ. ສພ຺ພວາເຣສຸ ວາ ອຣິຍສາວກສ຺ສາປິ ເຕຠູມກວເສເນວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ຍໍ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໂຕ ຕໂຕ ອຣິຍສາວໂກ ຄາຫໍ ວິນິເວເຐຕິ. ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຫິ ຍໍ ຍໍ ນິຈ຺ຈໍ ສຸຂໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໍ ຕໍ ອຣິຍສາວໂກ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຕໍ ຄາຫໍ ວິນິເວເຐຕິ. ອິຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຕເຍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວິນິເວຐນໍ ນາມ ກຖິຕໍ.

໒໗໑. ມາຕຣນ຺ຕິອາທີສຸ ຊນິກາວ ມາຕາ, ຊນໂກວ ປິຕາ, ມນຸສ຺ສຠູໂຕວ ຂີຓາສໂວ ອຣຫາຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ກິໍ ປນ ອຣິຍສາວໂກ ອຎ຺ຎໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາຕິ? ເອຕມ຺ປິ ອຏ຺ຐານໍ. ສເຈປິ ຠວນ຺ຕຣຄຕໍ ອຣິຍສາວກໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຣິຍສາວກຠາວໍ ອຊານນ຺ຕມ຺ປິ ໂກຈິ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ອິມໍ ກຸນ຺ຖກິປິລ຺ລິກໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕ຺ວາ ສກລຈກ຺ກວາຬຄພ຺ເຠ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊາຫີ’’ຕິ, ເນວ ໂສ ຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ. ອຖາປິ ນໍ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ ‘‘ສເຈ ອິມໍ ນ ຆາເຕສ຺ສສິ, ສີສໍ ເຕ ຉິນ຺ທິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ສີສເມວສ຺ສ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍຸໍ, ນ ຈ ໂສ ຕໍ ຆາເຕຍ຺ຍ. ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ປນ ມຫາສາວຊ຺ຊຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ຈ ພລວທີປນຕ຺ຖເມຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ສາວຊ຺ໂຊ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາໂວ, ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ມາຕຸຆາຕາທີນິປິ ອານນ຺ຕຣິຍານິ ກຣິສ຺ສຕິ. ມຫາພໂລ ຈ ອຣິຍສາວໂກ, ໂຍ ເອຕານິ ກມ຺ມານິ ນ ກໂຣຕີຕິ.

໒໗໔. ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕຕິ ວຘກຈິຕ຺ເຕນ ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍາຕິ ຊີວມານກສຣີເຣ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິກາຍ ປິວນມຕ຺ຕມ຺ປິ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ.

໒໗໕. ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ສມານສໍວາສກໍ ສມານສີມາຍ ຐິຕໍ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ປຎ຺ຈຫຸປາລິ, ອາກາເຣຫິ ສງ຺ໂຆ ຠິຊ຺ຊຕິ – ກມ຺ເມນ, ອຸທ຺ເທເສນ, ໂວຫຣນ຺ໂຕ, ອນຸສ຺ສາວເນນ, ສລາກຄ຺ຄາເຫນາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໕໘).

ຕຕ຺ຖ ກມ຺ເມນາຕິ ອປໂລກນາທີສຸ ຈຕູສຸ ກມ຺ເມສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ກມ຺ເມນ. ອຸທ຺ເທເສນາຕິ ປຎ຺ຈສຸ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທເສສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ອຸທ຺ເທເສນ. ໂວຫຣນ຺ໂຕຕິ ກຖຍນ຺ໂຕ, ຕາຫິ ຕາຫິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຫິ ອຘມ຺ມໍ ຘມ຺ໂມຕິອາທີນິ ອຏ຺ຐາຣສ ເຠທກຣວຕ຺ຖູນິ ທີເປນ຺ໂຕ. ອນຸສ຺ສາວເນນາຕິ ‘‘ນນຸ ຕຸມ຺ເຫ ຊານາຖ ມຍ຺ຫໍ ອຸຈ຺ຈາກຸລາ ປພ຺ພຊິຕຠາວໍ ພຫຸສ຺ສຸຕຠາວຎ຺ຈ, ມາທິໂສ ນາມ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ສຕ຺ຖຸ ສາສນໍ ຄາເຫຍ຺ຍາຕິ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ອວີຈິ ນີລຸປ຺ປລວນໍ ວິຍ ສີຕລາ, ກິໍ ອຫໍ ອປາຍໂຕ ນ ຠາຍາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ກຓ຺ຓມູເລ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ ອນຸສ຺ສາວເນນ. ສລາກຄ຺ຄາເຫນາຕິ ເອວໍ ອນຸສ຺ສາເວຕ຺ວາ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕ຺ວາ ອນິວຕ຺ຕິຘມ຺ເມ ກຕ຺ວາ ‘‘ຄຓ຺ຫຖ ອິມໍ ສລາກ’’ນ຺ຕິ ສລາກຄ຺ຄາເຫນ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ກມ຺ເມວ ອຸທ຺ເທໂສ ວາ ປມາຓໍ, ໂວຫາຣານຸສ຺ສາວນສລາກຄ຺ຄາຫາ ປນ ປຸພ຺ພຠາຄາ. ອຏ຺ຐາຣສວຕ຺ຖຸທີປນວເສນ ຫິ ໂວຫຣນ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖ ຣຸຈິຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸສ຺ສາເວຕ຺ວາ ສລາກາຍ ຄຫິຕາຍປິ ອຠິນ຺ໂນວ ໂຫຕິ ສງ຺ໂຆ. ຍທາ ປນ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ອຕິເຣກາ ວາ ສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາເວຓິກໍ ກມ຺ມໍ ວາ ອຸທ຺ເທສໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕທາ ສງ຺ໂຆ ຠິນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ເອວໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ມາຕຸຆາຕາທີນິ ປຎ຺ຈ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມານິ ທສ຺ສິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຍານິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ກໂຣຕິ, ນ ອຣິຍສາວໂກ. ເຕສໍ ອາວິຠາວຕ຺ຖໍ –

‘‘ກມ຺ມໂຕ ທ຺ວາຣໂຕ ເຈວ, ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍໂຕ ຕຖາ;

ປາກສາຘາຣຓາທີຫິ, ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’.

ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມໂຕ ຕາວ – ເອຕ຺ຖ ຫິ ມນຸສ຺ສຠູຕສ຺ເສວ ມນຸສ຺ສຠູຕໍ ມາຕຣໍ ວາ ປິຕຣໍ ວາ ອປິ ປຣິວຕ຺ຕລິງ຺ຄໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປນ຺ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິສ຺ສາມີຕິ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ມຫາເຈຕິຍປ຺ປມາເຓຫິປິ ກຎ຺ຈນຖູເປຫິ ປູເຣຕ຺ວາປິ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ປູເຣຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມຫາທານໍ ທຕ຺ວາປິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ຓໍ ອມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕ ວິຈຣິຕ຺ວາປິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ນິຣຍເມວ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ໂຍ ປນ ສຍໍ ມນຸສ຺ໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕໍ ມາຕຣໍ ວາ ປິຕຣໍ ວາ, ສຍໍ ວາ ຕິຣຈ຺ຉານຠູໂຕ ມນຸສ຺ສຠູຕໍ, ຕິຣຈ຺ຉານຠູໂຕເຍວ ວາ ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ນ ໂຫຕິ, ຠາຣິຍໍ ປນ ໂຫຕິ, ອານນ຺ຕຣິຍໍ ອາຫຈ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐຕິ. ມນຸສ຺ສຊາຕິການໍວ ປນ ວເສນ ອຍໍ ປຎ຺ໂຫ ກຖິໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ເອຬກຈຕຸກ຺ກໍ, ສງ຺ຄາມຈຕຸກ຺ກໍ, ໂຈຣຈຕຸກ຺ກຎ຺ຈ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເອຬກໍ ມາເຣສ຺ສາມີຕິ ອຠິສນ຺ຘິນາປິ ຫິ ເອຬກຏ຺ຐາເນ ຐິຕໍ ມນຸສ຺ໂສ ມນຸສ຺ສຠູຕໍ ມາຕຣໍ ວາ ປິຕຣໍ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ຜຸສຕິ. ເອຬກາຠິສນ຺ຘິນາ ມາຕາປິຕິອຠິສນ຺ຘິນາ ວາ ເອຬກໍ ມາເຣນ຺ໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ນ ຜຸສຕິ, ມາຕາປິຕິອຠິສນ຺ຘິນາ ມາຕາປິຕໂຣ ມາເຣນ຺ໂຕ ຜຸສເຕວ. ເອສ ນໂຍ ອິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ຈຕຸກ຺ກທ຺ວເຍ. ຍຖາ ຈ ມາຕາປິຕູສຸ, ເອວໍ ອຣຫນ຺ເຕປິ ເອຕານິ ຈຕຸກ຺ການິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ມນຸສ຺ສອຣຫນ຺ຕເມວ ຈ ມາເຣຕ຺ວາ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ຜຸສຕິ, ນ ຍກ຺ຂຠູຕໍ. ກມ຺ມໍ ປນ ຠາຣິຍໍ, ອານນ຺ຕຣິຍສທິສເມວ. ມນຸສ຺ສອຣຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລເຍວ ສຕ຺ຖປ຺ປຫາເຣ ວາ ວິເສ ວາ ທິນ຺ເນປິ ຍທິ ໂສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ເຕເນວ ມຣຕິ, ອຣຫນ຺ຕຆາຕໂກ ໂຫຕິເຍວ. ຍໍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນກາເລ ທິນ຺ນໍ ທານໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ເສວ ຕໍ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ເສສອຣິຍປຸຄ຺ຄເລ ມາເຣນ຺ຕສ຺ສ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ກມ຺ມໍ ປນ ຠາຣິຍໍ, ອານນ຺ຕຣິຍສທິສເມວ.

ໂລຫິຕຸປ຺ປາເທ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອເຠຊ຺ຊກາຍຕາຍ ປຣູປກ຺ກເມນ ຈມ຺ມຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ໂລຫິຕປຄ຺ຆຣຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສຣີຣສ຺ສ ປນ ອນ຺ໂຕເຍວ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ໂລຫິຕໍ ສໂມສຣຕິ. ເທວທຕ຺ເຕນ ປວິທ຺ຘສິລໂຕ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຄຕາ ສກລິກາປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປາທນ຺ຕໍ ປຫຣິ, ຜຣສຸນາ ປຫໂຏ ວິຍ ປາໂທ ອນ຺ໂຕໂລຫິໂຕເຍວ ອໂຫສິ. ຕຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ໂຫຕິ. ຊີວໂກ ປນ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຣຸຈິຍາ ສຕ຺ຖເກນ ຈມ຺ມໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ທຸຏ຺ຐໂລຫິຕໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຜາສຸກມກາສິ. ຕຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມເມວ ໂຫຕິ.

ອຖ ເຍ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຕຖາຄເຕ ເຈຕິຍໍ ຠິນ຺ທນ຺ຕິ, ໂພຘິໍ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ຘາຕຸມ຺ຫິ ອຸປກ຺ກມນ຺ຕິ, ເຕສໍ ກິໍ ໂຫຕີຕິ? ຠາຣິຍໍ ກມ຺ມໍ ໂຫຕິ, ອານນ຺ຕຣິຍສທິສໍ. ສຘາຕຸກໍ ປນ ຖູປໍ ວາ ປຏິມໍ ວາ ພາຘຍມານໍ ໂພຘິສາຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈປິ ຕຕ຺ຖ ນິລີນາ ສກຸຓາ ເຈຕິເຍ ວຈ຺ຈໍ ປາເຕນ຺ຕິ, ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ປຣິໂຠຄເຈຕິຍໂຕ ຫິ ສຣີຣເຈຕິຍໍ ມຫນ຺ຕຕຣໍ. ເຈຕິຍວຕ຺ຖຸໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ໂພຘິມູລມ຺ປິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຫຣິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍາ ປນ ໂພຘິສາຂາ ໂພຘິຆຣໍ ພາຘຕິ, ຕໍ ເຄຫຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ໂພຘິອຕ຺ຖຎ຺ຫິ ເຄຫໍ, ນ ເຄຫຕ຺ຖາຍ ໂພຘິ. ອາສນຆເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍສ຺ມິໍ ປນ ອາສນຆເຣ ຘາຕຸ ນິຫິຕາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ໂພຘິສາຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂພຘິຊຄ຺ຄນຕ຺ຖໍ ໂອຊາຫຣຓສາຂໍ ວາ ປູຕິສາຂໍ ວາ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ, ສຣີຣປຏິຊຄ຺ຄເນ ວິຍ ປຸຎ຺ຎມ຺ປິ ໂຫຕິ.

ສງ຺ຆເຠເທປິ ສີມຏ຺ຐກສງ຺ເຆ ອສນ຺ນິປຕິເຕ ວິສຸໍ ປຣິສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກຕໂວຫາຣານຸສ຺ສາວນສລາກຄ຺ຄາຫສ຺ສ ກມ຺ມໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ເທສໍ ວາ ອຸທ຺ທິສນ຺ຕສ຺ສ ເຠໂທ ຈ ໂຫຕິ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມຎ຺ຈ. ສມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍ ປນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ເຠໂທວ ໂຫຕິ, ນ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ. ຕຖາ ນວໂຕ ອູນປຣິສາຍ. ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ນວນ຺ນໍ ຊນານໍ ໂຍ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕິ, ຕສ຺ສ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ອນຸວຕ຺ຕການໍ ອຘມ຺ມວາທີນໍ ມຫາສາວຊ຺ຊກມ຺ມໍ, ຘມ຺ມວາທິໂນ ປນ ອນວຊ຺ຊາ. ຕຕ຺ຖ ນວນ຺ນເມວ ສງ຺ຆເຠເທ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອກໂຕ, ອຸປາລິ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ, ເອກໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ນວໂມ ອນຸສ຺ສາເວຕິ, ສລາກໍ ຄາເຫຕິ ‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຍໍ ວິນໂຍ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ສາສນໍ, ອິມໍ ຄຓ຺ຫຖ, ອິມໍ ໂຣເຈຖາ’ຕິ. ເອວໍ ໂຂ, ອຸປາລິ, ສງ຺ຆຣາຊິ ເຈວ ໂຫຕິ ສງ຺ຆເຠໂທ ຈ. ນວນ຺ນໍ ວາ, ອຸປາລິ, ອຕິເຣກນວນ຺ນໍ ວາ ສງ຺ຆຣາຊິ ເຈວ ໂຫຕິ ສງ຺ຆເຠໂທ ຈາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໕໑). ເອເຕສຸ ຈ ປນ ປຎ຺ຈສຸ ສງ຺ຆເຠໂທ ວຈີກມ຺ມໍ, ເສສານິ ກາຍກມ຺ມານີຕິ ເອວໍ ກມ຺ມໂຕ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ທ຺ວາຣໂຕຕິ ສພ຺ພາເນວ ເຈຕານິ ກາຍທ຺ວາຣໂຕປິ ວຈີທ຺ວາຣໂຕປິ ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ປຸຣິມານິ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອາຓຕ຺ຕິກວິຊ຺ຊາມຍປ຺ປໂຍຄວເສນ ວຈີທ຺ວາຣໂຕ ສມຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາປິ ກາຍທ຺ວາຣເມວ ປູເຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຆເຠໂທ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ຘາຍ ເຠທໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກາຍທ຺ວາຣໂຕ ສມຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາປິ ວຈີທ຺ວາຣເມວ ປູເຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ທ຺ວາຣໂຕປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍໂຕຕິ ສງ຺ຆເຠໂທເຍວ ເຈຕ຺ຖ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິໂຍ. ສຓ຺ຐຫນ຺ເຕ ຫິ ກປ຺ເປ ວາ ກປ຺ປເວມຊ຺ເຌ ວາ ສງ຺ຆເຠທໍ ກຕ຺ວາ ກປ຺ປວິນາເສເຍວ ມຸຈ຺ຈຕິ. ສເຈປິ ຫິ ‘ສ຺ເວ ກປ຺ໂປ ວິນສ຺ສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຊ຺ຊ ສງ຺ຆເຠທໍ ກໂຣຕິ, ສ຺ເວວ ມຸຈ຺ຈຕິ, ເອກທິວສເມວ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ກຣຓໍ ປນ ນຕ຺ຖິ. ເສສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກມ຺ມານິ ອານນ຺ຕຣິຍາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍານີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຍໂຕປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ປາກໂຕຕິ ເຍນ ຈ ປຎ຺ຈເປຕານິ ກມ຺ມານິ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ສງ຺ຆເຠໂທເຍວ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິປຈ຺ຈຕິ, ເສສານິ ‘‘ອໂຫສິກມ຺ມໍ ນາໂຫສິ ກມ຺ມວິປາໂກ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ສງ຺ຆເຠທາຠາເວ ໂລຫິຕຸປ຺ປາໂທ, ຕທຠາເວ ອຣຫນ຺ຕຆາໂຕ, ຕທຠາເວ ສເຈ ປິຕາ ສີລວາ ໂຫຕິ, ມາຕາ ທຸສ຺ສີລາ, ໂນ ວາ ຕຖາ ສີລວຕີ, ປິຕຸຆາໂຕ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິປຈ຺ຈຕິ. ສເຈ ມາຕາ ສີລວຕີ, ມາຕຸຆາໂຕ. ທ຺ວີສຸປິ ສີເລນ ວາ ທຸສ຺ສີເລນ ວາ ສມາເນສຸ ມາຕຸຆາໂຕວ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິປຈ຺ຈຕິ. ມາຕາ ຫິ ທຸກ຺ກຣກາຣິນີ ພຫູປກາຣາ ຈ ປຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ປາກໂຕປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ສາຘາຣຓາທີຫີຕິ ປຸຣິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕານໍ ສາຘາຣຓານິ. ສງ຺ຆເຠໂທ ປນ ‘‘ນ ໂຂ, ອຸປາລິ ຠິກ຺ຂຸນີ, ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕິ, ນ ສິກ຺ຂມານາ, ນ ສາມເຓໂຣ, ນ ສາມເຓຣີ, ນ ອຸປາສໂກ, ນ ອຸປາສິກາ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕິ. ຠິກ຺ຂຸ ໂຂ, ອຸປາລິ, ປກຕຕ຺ໂຕ ສມານສໍວາສໂກ ສມານສີມາຍໍ ຐິໂຕ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໕໑) ວຈນໂຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນວ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ອສາຘາຣໂຓ. ອາທິສທ຺ເທນ ສພ຺ເພເປເຕ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ສຫຄຕາ ໂທສໂມຫສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສາຘາຣຓາທີຫິປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

໒໗໖. ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ເມ ສຕ຺ຖາ ສຕ຺ຖຸ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຠວນ຺ຕເຣປິ ອຎ຺ຎໍ ຕິຕ຺ຖກຣໍ ‘ອຍໍ ເມ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອວໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໗໗. ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາຕິ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍາ. ຕີຓິ ຫິ ເຂຕ຺ຕານິ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ, ອາຓາເຂຕ຺ຕໍ ວິສຍເຂຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ ນາມ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ. ສາ ຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ໂອກ຺ກມນກາເລ ນິກ຺ຂມນກາເລ ສມ຺ໂພຘິກາເລ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕເນ ອາຍຸສງ຺ຂາຣໂວສ຺ສຊ຺ຊເນ ປຣິນິພ຺ພາເນ ຈ ກມ຺ປຕິ. ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬໍ ປນ ອາຓາເຂຕ຺ຕໍ ນາມ. ອາຏານາຏິຍປຣິຕ຺ຕໂມຣປຣິຕ຺ຕຘຊຄ຺ຄປຣິຕ຺ຕຣຕນປຣິຕ຺ຕາທີນຎ຺ຫິ ເອຕ຺ຖ ອາຓາ ປວຕ຺ຕຕິ. ວິສຍເຂຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ປຣິມາຓໍ ນຕ຺ຖິ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ‘‘ຍາວຕກໍ ຎາຓໍ ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ, ຍາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ ຕາວຕກໍ ຎາຓໍ, ຎາຓປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເຎຍ຺ຍໍ, ເຎຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທໂສ ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ວຈນໂຕ ອວິສໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ອິເມສຸ ປນ ຕີສຸ ເຂຕ຺ເຕສຸ ຐເປຕ຺ວາ ອິມໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາເຬ ພຸທ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປນ ອຕ຺ຖິ. ຕີຓິ ຫິ ປິຏການິ – ວິນຍປິຏກໍ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ, ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ. ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ – ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສງ຺ຄີຕິ, ຍສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສງ຺ຄີຕິ, ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສງ຺ຄີຕິ. ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອາຣຸຬ຺ເຫ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ອິມໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປນ ອຕ຺ຖິ.

ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມນ຺ຕິ ອປຸເຣ ອປຈ຺ຉາ, ເອກໂຕ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ປຸເຣ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ‘‘ໂພຘິໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ນ ອຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິສິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໍ, ຕາວ ປຸພ຺ເພຕິ ນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬກມ຺ປເນເນວ ເຂຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄໂຫ ກໂຕ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິວາຣິຕາວ ໂຫຕິ. ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສາສປມຕ຺ຕາປິ ຘາຕຸ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ປຈ຺ຉາຕິ ນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຘາຕູສຸ ຫິ ຐິຕາສຸ ພຸທ຺ຘາ ຐິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິວາຣິຕາວ ໂຫຕິ. ຘາຕຸປຣິນິພ຺ພາເນ ປນ ຊາເຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ນິວາຣິຕາ.

ກສ຺ມາ ປນ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ອນຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘາ ຫິ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ສາ. ຍຖາຫ – ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ໂສ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໒). ຍທິ ຈ ທ຺ເວ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ອຏ຺ຐ ວາ ໂສຬສ ວາ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ອນຈ຺ຉຣິຍາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ວິຫາເຣ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເຈຕິຍານມ຺ປິ ລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸຬາຣາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂູປິ ພຫຸຕາຍ ອນຈ຺ຉຣິຍາ ຊາຕາ, ເອວໍ ພຸທ຺ຘາປິ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ຕສ຺ມາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ເທສນາຍ ຈ ວິເສສາຠາວໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ສຕິປຏ຺ຐານາທິກໍ ຘມ຺ມໍ ເອໂກ ເທເສຕິ, ອຎ຺ເຎນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ໂສວ ຘມ຺ໂມ ເທເສຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ຕໂຕ ອນຈ຺ຉຣິໂຍ ສິຍາ. ເອກສ຺ມິໍ ປນ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ເຕ ເທສນາປິ ອຈ຺ຉຣິຍາວ ໂຫຕິ.

ວິວາທຠາວໂຕ ຈ. ພຫູສຸ ຈ ພຸທ຺ເຘສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ພຫູນໍ ອາຈຣິຍານໍ ອນ຺ເຕວາສິກາ ວິຍ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ ປາສາທິໂກ, ອມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ ມຘຸຣສ຺ສໂຣ ລາຠີ ປຸຎ຺ຎວາ’’ຕິ ວິວເທຍ຺ຍຸໍ, ຕສ຺ມາປິ ເອວໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ອປິເຈຕໍ ກາຣຓໍ ມິລິນ຺ທຣຎ຺ຎາ ປຸຏ຺ເຐນ ນາຄເສນຕ຺ເຖເຣນ ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ (ມິ. ປ. ໕.໑.໑) –

‘‘ຠນ຺ເຕ, ນາຄເສນ, ຠາສິຕມ຺ປິ ເຫຕໍ ຠຄວຕາ – ‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາ ທ຺ເວ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’ຕິ. ເທເສນ຺ຕາ ຈ, ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ສພ຺ເພປິ ຕຖາຄຕາ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ເທເສນ຺ຕິ, ກຖຍມານາ ຈ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ກເຖນ຺ຕິ, ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕາ ຈ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ອນຸສາສມານາ ຈ ອປ຺ປມາທປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ອນຸສາສນ຺ຕິ. ຍທິ, ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕຖາຄຕານໍ ເອໂກ ອຸທ຺ເທໂສ ເອກາ ກຖາ ເອກາ ສິກ຺ຂາ ເອກາ ອນຸສິຏ຺ຐິ, ເກນ ກາຣເຓນ ທ຺ເວ ຕຖາຄຕາ ເອກກ຺ຂເຓ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເອເກນປິ ຕາວ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທນ ອຍໍ ໂລໂກ ໂອຠາສຊາໂຕ, ຍທິ ທຸຕິໂຍປິ ພຸທ຺ໂຘ ຠເວຍ຺ຍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຠາຍ ອຍໍ ໂລໂກ ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ໂອຠາສຊາໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ໂອວທມານາ ຈ ທ຺ເວ ຕຖາຄຕາ ສຸຂໍ ໂອວເທຍ຺ຍຸໍ, ອນຸສາສມານາ ຈ ສຸຂໍ ອນຸສາເສຍ຺ຍຸໍ. ຕຕ຺ຖ ເມ ກາຣຓໍ ເທເສຫິ, ຍຖາຫໍ ນິສ຺ສໍສໂຍ ຠເວຍ຺ຍນ຺ຕິ’’.

‘‘ອຍໍ, ມຫາຣາຊ, ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ ເອກພຸທ຺ຘຘາຣຓີ, ເອກສ຺ເສວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ຘາເຣຕິ. ຍທິ ທຸຕິໂຍ ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນາຍໍ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຈເລຍ຺ຍ ກມ຺ເປຍ຺ຍ ນເມຍ຺ຍ ໂອນເມຍ຺ຍ ວິນເມຍ຺ຍ ວິກິເຣຍ຺ຍ ວິຘເມຍ຺ຍ ວິທ຺ຘໍເສຍ຺ຍ, ນ ຐານມຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ.

‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ນາວາ ເອກປຸຣິສສນ຺ຘາຣຓີ ຠເວຍ຺ຍ. ເອກສ຺ມິໍ ປຸຣິເສ ອຠິຣູຬ຺ເຫ ສາ ນາວາ ສມຸປາທິກາ ຠເວຍ຺ຍ. ອຖ ທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຕາທິໂສ ອາຍຸນາ ວຓ຺ເຓນ ວເຍນ ປມາເຓນ ກິສຖູເລນ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ເຄນ, ໂສ ຕໍ ນາວໍ ອຠິຣຸເຫຍ຺ຍ. ອປິ ນຸ ສາ, ມຫາຣາຊ, ນາວາ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ຘາເຣຍ຺ຍາຕິ? ນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຈເລຍ຺ຍ ກມ຺ເປຍ຺ຍ ນເມຍ຺ຍ ໂອນເມຍ຺ຍ ວິນເມຍ຺ຍ ວິກິເຣຍ຺ຍ ວິຘເມຍ຺ຍ ວິທ຺ຘໍເສຍ຺ຍ, ນ ຐານມຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ໂອສີເທຍ຺ຍ ອຸທເກຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອຍໍ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ ເອກພຸທ຺ຘຘາຣຓີ, ເອກສ຺ເສວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ຘາເຣຕິ, ຍທິ ທຸຕິໂຍ ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນາຍໍ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຈເລຍ຺ຍ…ເປ… ນ ຐານມຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ.

‘‘ຍຖາ ວາ ປນ, ມຫາຣາຊ, ປຸຣິໂສ ຍາວທຕ຺ຖໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ ຉາເທນ຺ຕໍ ຍາວ ກຓ຺ຐມຠິປູຣຍິຕ຺ວາ. ໂສ ຘາໂຕ ປີຓິໂຕ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ນິຣນ຺ຕໂຣ ຕນ຺ທິກໂຕ ອໂນນມິຕທຓ຺ຑຊາໂຕ ປຸນເທວ ຕຕ຺ຕກໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ. ອປິ ນຸ ໂຂ ໂສ, ມຫາຣາຊ, ປຸຣິໂສ ສຸຂິໂຕ ຠເວຍ຺ຍາຕິ? ນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ສກິໍຠຸຕ຺ໂຕວ ມເຣຍ຺ຍາຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອຍໍ ທສສຫສ຺ສີ ໂລກຘາຕຸ ເອກພຸທ຺ຘຘາຣຓີ…ເປ… ນ ຐານມຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ.

‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ອຕິຘມ຺ມຠາເຣນ ປຖວິ ຈລຕີຕິ? ອິຘ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ສກຏາ ຣຕນປຣິປູຣິຕາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ ຍາວ ມຸຂສມາ. ເອກສ຺ມາ ສກຏໂຕ ຣຕນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ສກເຏ ອາກິເຣຍ຺ຍຸໍ, ອປິ ນຸ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ສກຏໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ສກຏານໍ ຣຕນໍ ຘາເຣຍ຺ຍາຕິ? ນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ນາຠິປິ ຕສ຺ສ ຜເລຍ຺ຍ, ອຣາປິ ຕສ຺ສ ຠິຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ເນມີປິ ຕສ຺ສ ໂອປເຕຍ຺ຍຸໍ, ອກ຺ໂຂປິ ຕສ຺ສ ຠິຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ກິໍ ນຸ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອຕິຣຕນຠາເຣນ ສກຏໍ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ? ອາມ, ຠນ຺ເຕຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອຕິຘມ຺ມຠາເຣນ ປຖວີ ຈລຕີຕິ.

‘‘ອປິ ຈ, ມຫາຣາຊ, ອິມໍ ກາຣຓໍ ພຸທ຺ຘພລປຣິທີປນາຍ ໂອສາຣິຕໍ. ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ອຠິຣູປໍ ກາຣຓໍ ສຸໂຓຫິ, ເຍນ ກາຣເຓນ ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍທິ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ປຣິສາຍ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ, ອມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ’ຕິ ອຸຠໂຕປກ຺ຂຊາຕາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ພລວາມຈ຺ຈານໍ ປຣິສາຍ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ອມຈ຺ໂຈ ອມ຺ຫາກໍ ອມຈ຺ໂຈ’ຕິ ອຸຠໂຕປກ຺ຂຊາຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ປຣິສາຍ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ, ອມ຺ຫາກໍ ພຸທ຺ໂຘ’ຕິ ອຸຠໂຕປກ຺ຂຊາຕາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ອິທໍ ປຐມໍ ກາຣຓໍ ສຸໂຓຫິ, ເຍນ ກາຣເຓນ ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

‘‘ອປຣມ຺ປິ, ມຫາຣາຊ, ອຸຕ຺ຕຣິໍ ກາຣຓໍ ສຸໂຓຫິ, ເຍນ ກາຣເຓນ ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍທິ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ອຄ຺ໂຄ ພຸທ຺ໂຘຕິ ຍໍ ວຈນໍ, ຕໍ ມິຈ຺ຉາ ຠເວຍ຺ຍ. ເຊຏ຺ໂຐ ພຸທ຺ໂຘຕິ…ເປ… ເສຏ຺ໂຐ ພຸທ຺ໂຘຕິ. ວິສິຏ຺ໂຐ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອຸຕ຺ຕໂມ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ປວໂຣ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອສໂມ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອສມສໂມ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອປ຺ປຏິສໂມ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ພຸທ຺ໂຘຕິ, ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ ພຸທ຺ໂຘຕິ ຍໍ ວຈນໍ, ຕໍ ມິຈ຺ຉາ ຠເວຍ຺ຍ. ອິມມ຺ປິ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖໂຕ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉ, ເຍນ ກາຣເຓນ ທ຺ເວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ເອກກ຺ຂເຓ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

‘‘ອປິຈ, ມຫາຣາຊ, ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ສຠາວປກຕິກາ ເອສາ, ຍໍ ເອໂກເຍວ ພຸທ຺ໂຘ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ກາຣຓມຫນ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ. ອຎ຺ຎມ຺ປິ, ມຫາຣາຊ, ຍໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ເອກໍເຍວ ໂຫຕິ. ປຖວີ, ມຫາຣາຊ, ມຫນ຺ຕີ, ສາ ເອກາເຍວ. ສາຄໂຣ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ສິເນຣຸ ຄິຣິຣາຊ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ອາກາໂສ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ສກ຺ໂກ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ມຫນ຺ໂຕ, ໂສ ເອໂກເຍວ. ຍຕ຺ຖ ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ເຎສໍ ໂອກາໂສ ນ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອໂກເຍວ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ສຸກຖິໂຕ, ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ປຎ຺ໂຫ ໂອປມ຺ເມຫິ ກາຣເຓຫີ’’ຕິ.

ເອກິສ຺ສາ ໂລກຘາຕຸຍາຕິ ເອກສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາເຬ. ເຫຏ຺ຐາ ອິມິນາວ ປເທນ ທສ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ສານິ ຄຫິຕານິ, ຕານິປິ ເອກຈກ຺ກວາເຬເນວ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘາ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ຐາເນ ປນ ວາຣິເຕ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ຈກ຺ກວາເຬສຸ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວາຣິຕເມວ ໂຫຕິ.

ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.

໑໕. ອຏ຺ຐານປາຬິ

(໑໕) ໒. ອຏ຺ຐານປາຬິ-ທຸຕິຍວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໒໗໘. ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ກຣຕນປາຕຸຠາວໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຸພ຺ພໍ, ຕສ຺ເສວ ອນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຈ຺ຉາ ຈຣິມໍ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິຘາ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ອນ຺ຕຣຘານໍ ໂຫຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ກາລກິຣິຍາຍ ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ວາ. ອນ຺ຕຣຘາຍມານຎ຺ຈ ປນ ຕໍ ກາລກິຣິຍໂຕ ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໂຕ ວາ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ປາຕຸຠາໂວ ອວາຣິໂຕ.

ກສ຺ມາ ປນ ເອກຈກ຺ກວາເຬ ທ຺ເວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ວິວາທຸປຈ຺ເຉທໂຕ, ອຈ຺ຉຣິຍຠາວໂຕ, ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ມຫານຸຠາວໂຕ ຈ. ທ຺ວີສຸ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕສຸ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຣາຊາ ມຫນ຺ໂຕ, ອມ຺ຫາກໍ ຣາຊາ ມຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ວິວາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ທີເປ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ເອກສ຺ມິໍ ທີເປ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ’’ຕິ ຈ ອນຈ຺ຉຣິໂຍ ຠເວຍ຺ຍ. ໂຍ ຈາຍໍ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ທ຺ວິສຫສ຺ສທີປປຣິວາເຣສຸ ຈຕູສຸ ມຫາທີເປສຸ ອິສ຺ສຣິຍານຸປ຺ປທານສມຕ຺ໂຖ ມຫານຸຠາໂວ, ໂສປິ ປຣິຫາເຍຖ. ອິຕິ ວິວາທຸປຈ຺ເຉທໂຕ ອຈ຺ຉຣິຍຠາວໂຕ ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ມຫານຸຠາວໂຕ ຈ ນ ເອກຈກ຺ກວາເຬ ທ຺ເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

໒໗໙. ຍໍ ອິຕ຺ຖີ ອຣຫໍ ອສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິຏ຺ຐຕຸ ຕາວ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸເຓ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ໂລກນິຕ຺ຖຣຓສມຕ຺ໂຖ ພຸທ຺ຘຠາໂວ, ປຓິຘານມຕ຺ຕມ຺ປິ ອິຕ຺ຖິຍາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ.

‘‘ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິ, ເຫຕຸ ສຕ຺ຖາຣທສ຺ສນໍ;

ປພ຺ພຊ຺ຊາ ຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ, ອຘິກາໂຣ ຈ ຉນ຺ທຕາ;

ອຏ຺ຐ ຘມ຺ມສໂມຘານາ, ອຠິນີຫາໂຣ ສມິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໕໙) –

ອິມານິ ຫິ ປຓິຘານສມ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓານິ. ອິຕິ ປຓິຘານມ຺ປິ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາຍ ອິຕ຺ຖິຍາ ກຸໂຕ ພຸທ຺ຘຠາໂວຕິ. ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ອິຕ຺ຖີ ອຣຫໍ ອສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພາກາຣປຣິປູໂຣວ ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສໂຍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣເມວ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ປຸຣິໂສວ ອຣຫໍ ໂຫຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ນ ອິຕ຺ຖີ.

໒໘໐. ຣາຊາ ອສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີຕິອາທີສຸປິ ຍສ຺ມາ ອິຕ຺ຖິຍາ ໂກໂສຫິຕວຕ຺ຖຄຸຍ຺ຫຕາທີນໍ ອຠາເວນ ລກ຺ຂຓານິ ນ ປຣິປູຣນ຺ຕິ, ອິຕ຺ຖິຣຕນາຠາເວນ ສຕ຺ຕຣຕນສມງ຺ຄິຕາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສພ຺ພມນຸສ຺ເສຫິ ຈ ອຘິໂກ ອຕ຺ຕຠາໂວ ນ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ ຍໍ ອິຕ຺ຖີ ຣາຊາ ອສ຺ສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໘໑. ຍສ຺ມາ ຈ ສກ຺ກຕ຺ຕາທີນິ ຕີຓິ ຐານານິ ອຸຕ຺ຕມານິ, ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄຎ຺ຈ ຫີນໍ, ຕສ຺ມາ ຈສ຺ສາ ສກ຺ກຕ຺ຕາທີນິປິ ປຏິສິທ຺ຘານິ.

ນນຸ ຈ ຍຖາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ, ເອວໍ ປຸຣິສລິງ຺ຄມ຺ປິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຍໍ ປຸຣິໂສ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕໍ ກາເຣຍ຺ຍ, ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ. ໂນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອິຘ ປຸຣິສສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ. ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຫິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອິຕ຺ຖີ ຈ ອິຘ ຌານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊານໍ ສຫພ຺ຍຕໍ ອຸປປຊ຺ຊຕິ, ນ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ. ປຸຣິໂສ ປນ ຕຕ຺ຖ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ສມາເນປິ ເຈຕ຺ຖ ອຸຠຍລິງ຺ຄາຠາເວ ປຸຣິສສຓ຺ຐານາວ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ, ນ ອິຕ຺ຖິສຓ຺ຐານາ. ຕສ຺ມາ ສຸວຸຕ຺ຕເມເວຕໍ.

໒໘໔. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສາຕິອາທີສຸ ຍຖາ ນິມ຺ພພີຊໂກສາຕກິພີຊາທີນິ ມຘຸຣໍ ຜລໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ອສາຕໍ ອມຘຸຣເມວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນິ ມຘຸຣໍ ວິປາກໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ອມຘຸຣເມວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ຍຖາ ຈ ອຸຈ຺ຉຸພີຊສາລິພີຊາທີນິ ມຘຸຣໍ ສາທຸຣສເມວ ຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ນ ອສາຕໍ ກຏຸກໍ. ເອວໍ ກາຍສຸຈຣິຕາທີນິ ມຘຸຣເມວ ວິປາກໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ນ ອມຘຸຣໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຍາທິສໍ ວປເຕ ພີຊໍ, ຕາທິສໍ ຫຣເຕ ຜລໍ;

ກລ຺ຍາຓກາຣີ ກລ຺ຍາຓໍ, ປາປກາຣີ ຈ ປາປກ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໕໖);

ຕສ຺ມາ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໙໐-໒໙໕. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສມງ຺ຄີຕິອາທີສຸ ສມງ຺ຄີຕິ ປຎ຺ຈວິຘາ ສມງ຺ຄິຕາ – ອາຍູຫນສມງ຺ຄິຕາ, ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາ, ກມ຺ມສມງ຺ຄິຕາ, ວິປາກສມງ຺ຄິຕາ, ອຸປຏ຺ຐານສມງ຺ຄິຕາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມາຍູຫນກ຺ຂເຓ ອາຍູຫນສມງ຺ຄິຕາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາ. ຍາວ ປນ ສຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕາວ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ປຸພ຺ເພ ອຸປຈິຕເຈຕນາຍ ສມງ຺ຄິຕາຍ ເຈຕນາສມງ຺ຄິໂນຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອສາ ເຈຕນາສມງ຺ຄິຕາ. ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕາວ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ປຸພ຺ເພ ອຸປຈິຕໍ ວິປາກາຣຫໍ ກມ຺ມໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກມ຺ມສມງ຺ຄິໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອສາ ກມ຺ມສມງ຺ຄິຕາ. ວິປາກສມງ຺ຄິຕາ ວິປາກກ຺ຂເຓເຍວ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍາວ ປນ ສຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕາວ ເຕສໍ ຕໂຕ ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ນິຣເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຄ຺ຄິຊາລາໂລຫກຸມ຺ຠິອາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐານາກາເຣຫິ ນິຣໂຍ, ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊມານານໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິ, ເທເວສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ກປ຺ປຣຸກ຺ຂວິມານາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐານາກາເຣຫິ ເທວໂລໂກຕິ ເອວໍ ອຸປປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ອິຕິ ເນສໍ ອິມິນາ ອຸປປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕອຸປຏ຺ຐາເນນ ອປຣິມຸຕ຺ຕຕາ ອຸປຏ຺ຐານສມງ຺ຄິຕາ ນາມ. ສາ ຈລຕິ, ເສສາ ນິຈ຺ຈລາ. ນິຣເຍ ຫິ ອຸປຏ຺ຐິເຕປິ ເທວໂລໂກ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເທວໂລເກ ອຸປຏ຺ຐິເຕປິ ນິຣໂຍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ມນຸສ຺ສໂລເກ ອຸປຏ຺ຐິເຕປິ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍາ ຈ ອຸປຏ຺ຐິຕາຍປິ ມນຸສ຺ສໂລໂກ ອຸປຏ຺ຐາຕິເຍວ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ໂສຓຄິຣິປາເທ ກິຣ ອເຈລວິຫາເຣ ໂສຓຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ເອໂກ ຘມ຺ມກຖິໂກ. ຕສ຺ສ ປິຕາ ສຸນຂວາຊິໂກ ນາມ ອໂຫສິ, ເຖໂຣ ຕໍ ປຏິພາຫນ຺ໂຕປິ ສໍວເຣ ຐເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ‘‘ມາ ນສ຺ສິ ວຣາໂກ’’ຕິ ມຫລ຺ລກກາເລ ອກາມກໍ ນໍ ປພ຺ພາເຊສິ. ຕສ຺ສ ຄິລານເສຍ຺ຍາຍ ນິປນ຺ນສ຺ສ ນິຣໂຍ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ໂສຓຄິຣິປາທໂຕ ມຫນ຺ຕາ ສຸນຂາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຂາທິຕຸກາມາ ວິຍ ສມ຺ປຣິວາເຣສຸໍ. ໂສ ມຫາຠຍຠີໂຕ ‘‘ວາເຣຫິ, ຕາຕ ໂສຓ, ວາເຣຫິ, ຕາຕ ໂສຓາ’’ຕິ ອາຫ. ກິໍ ມຫາເຖຣາຕິ? ນ ປສ຺ສສິ, ຕາຕາຕິ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາຈິກ຺ຂິ. ໂສຓຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ມາທິສສ຺ສ ປິຕາ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ປຕິຏ຺ຐາສ຺ສ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສາມເຓເຣຫິ ນານາປຸປ຺ຜານິ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໂພຘິຍງ຺ຄເຓສຸ ຕລສນ຺ຖຣຓປູຊໍ ອາສນປູຊຎ຺ຈ ກາເຣຕ຺ວາ ປິຕຣໍ ມຎ຺ຈເກນ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ຫຣິຕ຺ວາ ມຎ຺ເຈ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ, ມຫາເຖຣ, ປູຊາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອຕ຺ຖາຍ ກຕາ, ‘ອຍໍ ເມ ຠຄວາ ທຸຄ຺ຄຕປຓ຺ຓາກາໂຣ’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຫີ’’ຕິ ອາຫ. ສາ ມຫາເຖໂຣ ປູຊໍ ທິສ຺ວາ ຕຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທສິ. ຕາວເທວສ຺ສ ເທວໂລໂກ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ນນ຺ທນວນ-ຈິຕ຺ຕລຕາວນ-ມິສ຺ສກວນ-ຜາຣຸສກວນ-ວິມານານິ ເຈວ ເທວນາຏການິ ຈ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕານິ ວິຍ ອເຫສຸໍ. ໂສ ‘‘ອເປຖ, ໂສຓ, ອເປຖ, ໂສຓາ’’ຕິ ເຖຣໍ ອາຫ. ກິມິທໍ, ມຫາເຖຣາຕິ? ເອຕາ ເຕ ມາຕໂຣ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ເຖໂຣ ‘‘ສຄ຺ໂຄ ອຸປຏ຺ຐິໂຕ ມຫາເຖຣສ຺ສາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ເອວໍ ອຸປຏ຺ຐານສມງ຺ຄິຕາ ຈລຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕາສຸ ສມງ຺ຄິຕາສຸ ອິຘ ອາຍູຫນເຈຕນາກມ຺ມ-ສມງ຺ຄິຕາວເສນ ‘‘ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສມງ຺ຄີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ເອເກ ອາຈຣິຍາ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ຂເຓ ກມ຺ມໍ ອາຍູຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ຕສ຺ສ ສຄ຺ໂຄ ວາຣິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ອາຍູຫິຕກມ຺ມໍ ນາມ ວິປາກວາຣໍ ລຠນ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ ອລຠນ຺ຕມ຺ປິ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ກມ຺ມໍ ວິປາກວາຣໍ ລຠຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ຕສ຺ສ ສຄ຺ໂຄ ວາຣິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ.

ອຏ຺ຐານປາຬິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.