໑. ຣູປາທິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ຕຕ຺ຖ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄໂມ ນາມ ເອກກນິປາໂຕ ທຸກນິປາໂຕ ຕິກນິປາໂຕ ຈຕຸກ຺ກນິປາໂຕ ປຎ຺ຈກນິປາໂຕ ຉກ຺ກນິປາໂຕ ສຕ຺ຕກນິປາໂຕ ອຏ຺ຐກນິປາໂຕ ນວກນິປາໂຕ ທສກນິປາໂຕ ເອກາທສກນິປາໂຕຕິ ເອກາທສ ນິປາຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສຸຕ຺ຕໂຕ –

‘‘ນວ ສຸຕ຺ຕສຫສ຺ສານິ, ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສຕານິ ຈ;

ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສ ສຸຕ຺ຕານິ, ໂຫນ຺ຕິ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄເມ’’.

ຕສ຺ສ ນິປາເຕສຸ ເອກກນິປາໂຕ ອາທິ, ສຸຕ຺ເຕສຸ ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານສຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສາປິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທິ. ສາ ປເນສາ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ ອາທິມ຺ຫິ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ, ຕສ຺ມາ ສາ ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣິຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນິທານວຓ຺ຓນາ

໑. ຍໍ ປເນຕໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ນິທານໍ, ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທໍ, ເມຕິອາທີນິ ນາມປທານິ. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວີຕິ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ, ຫຣຕີຕິ ອາຂ຺ຍາຕປທນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕາວ ນເຍນ ປທວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ເອວໍສທ຺ໂທ ຕາວ ອຸປມູປເທສ-ສມ຺ປຫໍສນ-ຄຣຫຓວຈນ-ສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓາທິ-ອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ, ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຘ. ປ. ໕໓) ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໒) ອຸປເທເສ. ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ສມ຺ປຫໍສເນ. ‘‘ເອວເມວໍ ປນາຍໍ ວສລີ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ສ ມຸຓ຺ຑກສ຺ສ ສມຓກສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໗) ຄຣຫເຓ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑) ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໘) ອາກາເຣ. ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ເຍນ ສມໂຓ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ສຸໂຠ ມາຓໂວ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຠວນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ…ເປ… ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ ‘‘ສາຘຸ ກິຣ ຠວໍ ອານນ຺ໂທ ເຍນ ສຸຠສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິເວສນໍ, ເຕນຸປສງ຺ກມຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໕) ນິທສ຺ສເນ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ກາລາມາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ ວາ ອກຸສລາ ວາຕິ? ອກຸສລາ, ຠນ຺ເຕ. ສາວຊ຺ຊາ ວາ ອນວຊ຺ຊາ ວາຕິ? ສາວຊ຺ຊາ, ຠນ຺ເຕ. ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ ວາ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ ວາຕິ? ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ, ຠນ຺ເຕ. ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິ? ສມຕ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ອວຘາຣເຓ. ສ຺ວາຍມິຘ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣເຓສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ອາກາຣຕ຺ເຖນ ເອວໍສທ຺ເທນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ – ນານານຍນິປຸຓໍ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສກສກຠາສານຸຣູປໂຕ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ສພ຺ພຖາເມນ ປນ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕ຺ວາປິ ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອເກນາກາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖນ ‘‘ນາຫໍ ສຍມ຺ຠູ, ນ ມຍາ ອິທໍ ສຈ຺ຉິກຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອວໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ, ສຕິມນ຺ຕານໍ, ຄຕິມນ຺ຕານໍ, ຘິຕິມນ຺ຕານໍ, ອຸປຏ຺ຐາການໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໑໙, ໒໒໓) ເອວໍ ຠຄວຕາ, ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຕ຺ຖກຸສໂລ ຘມ຺ມກຸສໂລ ພ຺ຍຎ຺ຊນກຸສໂລ ນິຣຸຕ຺ຕິກຸສໂລ ປຸພ຺ພາປຣກຸສໂລ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໙) ເອວໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ປສຕ຺ຖຠາວານຸຣູປໍ ອຕ຺ຕໂນ ຘາຣຓພລໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ອນູນມນຘິກໍ, ເອວເມວ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເມສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ຄາຖາຠິຄີຕໍ ເມ ອໂຠຊເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໘໑; ສໍ. ນິ. ໑.໑໙໔) ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໘) ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ມມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ‘‘ມຍາ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ, ‘‘ມມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ສຸຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສຸຕສທ຺ໂທ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ຄມນ-ວິສ຺ສຸຕ-ກິລິນ຺ນອຸປຈິຕານຸໂຍຄ-ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ-ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ – ‘‘ເສນາຍ ປສຸໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໑໑) ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອວສ຺ສຸຕາ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໕໗) ກິລິນ຺ນາກິລິນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປສຸຕໍ ອນປ຺ປກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຂຸ. ປາ. ໗-໑໒) ອຸປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍ ຌານປ຺ປສຸຕາ ຘີຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໘໑) ຌານານຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ວາ ອຸປຘາຣຓນ຺ຕິ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມຍາ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມມ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ເອວເມເຕສຸ ຕີສຸ ປເທສຸ ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນໍ. ເມຕິ ວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອນູນາຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕຠາວປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ອຕ຺ຕປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ‘‘ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ມຍາ ນ ອຎ຺ຎໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ກຕໍ, ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສິສ຺ສາມິ, ຕໍ ມຍາ ເອວໍ ສຸຕນ຺ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ. ເອວນ຺ຕິ ຫິ ອຍໍ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເມຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ກຕ຺ຕຸ ວິສເຍ ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ມຍາ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ເອວນ຺ຕິ ວາ ເມຕິ ວາ ນິທ຺ເທສໍ ລເຠຖ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘໍ, ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ. ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປນິຘາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕິ. ຍສ຺ສ ຫິ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ນ ໂສ ກາລນ຺ຕເຣນ ມຍາ ສຸຕນ຺ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ອສມ຺ໂມເຫນ ປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ, ອສມ຺ໂມເສນ ປນ ສຕິສິທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ສຕິຍາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາວຘາຣຓສມຕ຺ຖຕາ, ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖປຏິເວຘສມຕ຺ຖຕາ. ຕທຸຠຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມໂກສສ຺ສ ອນຸປາລນສມຕ຺ຖໂຕ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕ຺ຕສິທ຺ຘິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ, ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ຫິ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘາຠາວໂຕ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕິ, ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສວນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ‘‘ນ ມຍາ ສຸຕໍ, ປຸນ ຠຓຖາ’’ຕິ ຠຓຕິ. ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິໍ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕໍ ສາເຘຕິ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຕທຠາວໂຕ. ຕຖາ ອວິກ຺ເຂເປນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສາເຘຕິ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂສຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ຈ ສປ຺ປຸຣິເສ ອນຸປສ຺ສຍມານສ຺ສ ສວນໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຍສ຺ມາ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຈ ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ ນ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕໂນ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠທ຺ທເກນາກາເຣນ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໂນ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ສວນໂຍເຄນ ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ນ ຫິ ອປ຺ປຕິຣູປເທເສ ວສໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ວາ ສວນໍ ອຕ຺ຖິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ, ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ. ຕາຍ ຈ ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ, ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ. ອິຕິ ປໂຍຄາສຍສຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວຈນໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ວິຍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍໂຕ, ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ວິຍ ຈ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ, ອຣຫຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠວິຕຸນ຺ຕິ ຐາເນ ນິທານໍ ຐເປນ຺ໂຕ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນ ວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ໂສຕພ຺ພເຠທປຏິເວຘທີປເກນ ວຈເນນ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ ‘‘ເອເຕ ມຍາ ຘມ຺ມາ ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ ສວນໂຍຄທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ ‘‘ພຫູ ມຍາ ຘມ຺ມາ ສຸຕາ ຘາຕາ ວຈສາ ປຣິຈິຕາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ຕທຸຠເຍນປິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິໍ ທີເປນ຺ໂຕ ສວເນ ອາທຣໍ ຊເນຕິ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓໍ ຫິ ຘມ຺ມໍ ອາທເຣນ ອສ຺ສຸຓນ຺ໂຕ ມຫຕາ ຫິຕາ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີຕິ ອາທຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ໂສຕພ຺ໂພຕິ.

ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສກເລນ ວຈເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຖາ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ‘‘ເກວລໍ ສຸຕເມເວຕໍ ມຍາ, ຕສ຺ເສວ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈຕິ, ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕິ, ຊິນວຈນໍ ອປ຺ເປຕິ, ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ.

ອປິຈ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຸປ຺ປາທິຕຠາວໍ ອປ຺ປຏິຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມວຈນໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມິທໍ ມຍາ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິສາຣທສ຺ສ ທສພລຘຣສ຺ສ ອາສຠຏ຺ຐານຏ຺ຐາຍິໂນ ສີຫນາທນາທິໂນ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມສ຺ສ ຘມ຺ມິສ຺ສຣສ຺ສ ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຘມ຺ມາຘິປຕິໂນ ຘມ຺ມທີປສ຺ສ ຘມ຺ມສຣຓສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມວຣຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ວຈນໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖ ວາ ຘມ຺ເມ ວາ ປເທ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ວາ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ສພ຺ພເທວມນຸສ຺ສານໍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ, ສທ຺ຘາສມ຺ປທໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ວິນາສຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘໍ, ສທ຺ຘໍ ວຑ຺ເຒຕິ ສາສເນ;

ເອວໍ ເມ ສຸຕມິຈ຺ເຈວໍ, ວທໍ ໂຄຕມສາວໂກ’’ຕິ.

ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ. ສມຍນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນິທ຺ເທໂສ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ອນິຍມິຕປຣິທີປນໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ໂທ –

‘‘ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸທິຏ຺ຐິສຸ;

ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕິ’’.

ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗) ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ຂໂຓ. ‘‘ອຸຓ຺ຫສມໂຍ ປຣິຬາຫສມໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໓໕໘) ກາໂລ. ‘‘ມຫາສມໂຍ ປວນສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒) ສມູໂຫ. ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ ຠທ຺ທາລິ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສິ, ຠຄວາ ໂຂ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ຠຄວາປິ ມໍ ຊານິສ຺ສຕິ ‘ຠທ຺ທາລິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຸ ສາສເນ ສິກ຺ຂາຍ ອປຣິປູຣກາຣີ’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ສມໂຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ເຫຕຸ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ ປຏິວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໐) ທິຏ຺ຐິ.

‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;

ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙) ປຏິລາໂຠ. ‘‘ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາ ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໘) ປຫານໍ. ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໒.໘) ປຏິເວໂຘ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ສໍວຈ຺ຉຣ-ອຸຕຸ-ມາສ-ອຑ຺ຒມາສ-ຣຕ຺ຕິ-ທິວ-ປຸພ຺ພຓ຺ຫ-ມຊ຺ຌນ຺ຫິກ-ສາຍນ຺ຫ-ປຐມ-ມຊ຺ຌິມ- ປຈ຺ຉິມຍາມ-ມຸຫຸຕ຺ຕາທີສຸ ກາລປ຺ປເຠທຠູເຕສຸ ສມເຍສຸ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອເຕສຸ ສໍວຈ຺ຉຣາທີສຸ ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍມ຺ຫິ ຍມ຺ຫິ ສໍວຈ຺ຉເຣ ອຸຕຸມ຺ຫິ ມາເສ ປກ຺ເຂ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ທິວສຠາເຄ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ສຸວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ ປຎ຺ຎາຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ ອສຸກສໍວຈ຺ຉເຣ ອສຸກອຸຕຸມ຺ຫິ ອສຸກມາເສ ອສຸກປກ຺ເຂ ອສຸກຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອສຸກທິວສຠາເຄ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ຘາເຣຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສາເປຕຸໍ ວາ, ພຫຸ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເກເນວ ປເທນ ຕມຕ຺ຖໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ເຍ ວາ ອິເມ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍ ຊາຕິສມໂຍ ສໍເວຄສມໂຍ ອຠິນິກ຺ຂມນສມໂຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍ ມາຣວິຊຍສມໂຍ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ ປຣິນິພ຺ພານສມໂຍຕິ ເອວມາທໂຍ ຠຄວໂຕ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ອຕິວິຍ ສຸປ຺ປກາສາ ອເນກກາລປ຺ປເຠທາ ເອວ ສມຍາ, ເຕສຸ ສມເຍສຸ ເທສນາສມຍສງ຺ຂາຕໍ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ໂຍ ຈາຍໍ ຎາຓກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມເຍສຸ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕ-ປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ປຣຫິຕ-ປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ, ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ກຣຓີຍທ຺ວຍສມເຍສຸ ຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ, ເທສນາປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ເທສນາສມໂຍ, ເຕສຸປິ ສມເຍສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ຈ, ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ ຈ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ວິນເຍ ຈ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາ, ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ຈ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ອຘິກຣຓໍ ຫິ ກາລຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ເຕສໍ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ວິນເຍ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິຎ຺ຈ ເອວໍຊາຕິເກ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຎ຺ຫິ ສມຍໍ ຠຄວາ ອິມໍ ອຎ຺ຎໍ ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ເທເສສິ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍໍ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ, ຠຸມ຺ເມນ ກຣເຓນ ຈ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸປໂຍເຄນ ໂສ ອິຘາ’’ຕິ.

ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທ ເອສ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວຕ຺ໂຖຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠຄວາຕິ ຄຣຸ. ຄຣຸຎ຺ຫິ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຄຣຸ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂປຣາເຓຫິປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມໍ;

ຄຣຸ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ອປິຈ –

‘‘ຠາຄ຺ຍວາ ຠຄ຺ຄວາ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຠເຄຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕວາ;

ຠຕ຺ຕວາ ວນ຺ຕຄມໂນ, ຠເວສຸ ຠຄວາ ຕໂຕ’’ຕິ. –

ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ວເສນສ຺ສ ປທສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒, ໑໔໔) ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ. ເຕນ ‘‘ນ ອິທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ ປາວຈນໍ, ອຍໍ ໂວ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອທສ຺ສເນນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ ຊນໍ ສມສ຺ສາເສຕິ. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາຕິ ວຈເນນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຣູປກາຍປຣິນິພ຺ພານໍ ສາເຘຕິ. ເຕນ ‘‘ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ເທສໂກ ທສພລຘໂຣ ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ໂສປິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເກນ ອຎ຺ເຎນ ຊີວິເຕ ອາສາ ຊເນຕພ຺ພາ’’ຕິ ຊີວິຕມທມຕ຺ຕໍ ຊນໍ ສໍເວເຊຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ຠຓນ຺ໂຕ ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ.

ສາວຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ. ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄິປຣິທີປນເມຕໍ. ອິຘ ປນ ຐານຄມນນິສຊ຺ຊາສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ, ເຕນ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ສຍາໂນປິ ຠຄວາ ວິຫຣຕິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເຊຕວເນຕິ ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ວເນ. ຕຎ຺ຫິ ເຕນ ໂຣປິຕໍ ສໍວຑ຺ຒິຕໍ ປຣິປາລິຕໍ, ໂສ ຈສ຺ສ ສາມີ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ເຊຕວນນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ເຊຕວເນ. ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ຈຕຸປຎ຺ຎາສຫິຣຎ຺ຎໂກຏິປຣິຈ຺ຈາເຄນ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ນິຍ຺ຍາຕິຕຕ຺ຕາ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສາຕິ ສງ຺ຂໍ ຄເຕ ອາຣາເມ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ‘‘ເຊຕວເນ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເອກໍ ສມຍໍ ວິຫຣິຕຸນ຺ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ ‘‘ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຄງ຺ຄາຍມຸນາທີນໍ ສມີເປ ໂຄຍູຖານິ ຈຣນ຺ຕານິ ‘‘ຄງ຺ຄາຍ ຈຣນ຺ຕິ, ຍມຸນາຍ ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວມິຘາປິ ຍທິທໍ ສາວຕ຺ຖິຍາ ສມີເປ ເຊຕວນໍ, ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ’’ຕິ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫິສ຺ສ ສາວຕ຺ຖິວຈນໍ, ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປນິວາສນຏ຺ຐານນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເສສວຈນໍ.

ຕຕ຺ຖ ສາວຕ຺ຖິວຈເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຊຕວນາທິກິຕ຺ຕເນນ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫຓໂຕ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານໂຕ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນູປາຍທສ຺ສນໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍຄໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວິເວກາຘິມຸຕ຺ຕິໍ. ປຸຣິເມນ ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ. ປຸຣິເມນ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນາຘິມຸຕ຺ຕິຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣຫິຕສຸຂກຣເຓ ນິຣຸປເລປຕໍ. ປຸຣິເມນ ຘມ຺ມິກສຸຂາປຣິຈ຺ຈາຄນິມິຕ຺ຕຜາສຸວິຫາຣໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມານຸໂຍຄນິມິຕ຺ຕໍ. ປຸຣິເມນ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ເທວຕານໍ. ປຸຣິເມນ ໂລເກ ຊາຕສ຺ສ ໂລເກ ສໍວຑ຺ຒຠາວໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ໂລເກນ ອນຸປລິຕ຺ຕຕໍ. ປຸຣິເມນ ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫຸຊນຫິຕາຍ ພຫຸຊນສຸຂາຍ ໂລການຸກມ຺ປາຍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໐) ວຈນໂຕ ຍທຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕທນຸຣູປວິຫາຣໍ. ຠຄວາ ຫິ ປຐມໍ ລຸມ຺ພິນິວເນ, ທຸຕິຍໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວເນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ເຕນສ຺ສ ວເນເຍວ ວິຫາຣໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ເທສກາລປຣິທີປນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍໍ ສມຍໍ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ສມເຍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ອາຣາເມ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ອາຣາເມຕິ ທີເປຕິ. ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອຍຸຕ຺ເຕ ເທເສ ວາ ກາເລ ວາ ຘມ຺ມໍ ຠາສຕິ. ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວ, ພາຫິຍາ’’ຕິອາທິ (ອຸທາ. ໑໐) ເຈຕ຺ຖ ສາຘກໍ. ໂຂຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ອວຘາຣເຓ ອາທິກາລຕ຺ເຖ ວາ ນິປາໂຕ. ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ອປິ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໕; ວິຠ. ໕໑໑) ນເຍນ ວຈນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາມນ຺ເຕສີຕິ ອາລປິ ອຠາສິ ສມ຺ໂພເຘສີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ຎາປເນປິ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອາມນ຺ຕຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຏິເວທຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ. ປກ຺ໂກສເນປິ. ຍຖາຫ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ມມ ວຈເນນ ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ອາມນ຺ເຕຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໑໑; ສໍ. ນິ. ໒.໓໒).

ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ຕນາກາຣປຣິທີປນໍ. ຕຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂນສີລຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປີຕິ ສທ຺ທວິທູ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເຕນ ຈ ເນສໍ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ເຘນ ວຈເນນ ຫີນາຘິກຊນເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອິມິນາ ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣໂສມ຺ມຫທຍນຍນນິປາຕປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ວຈເນນ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ມຸຂາຠິມຸເຂ ກໂຣຕິ. ເຕເນວ ຈ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາທີປເກນ ວຈເນນ ເຕສໍ ໂສຕຸກມ຺ຍຕໍ ຊເນຕິ. ເຕເນວ ຈ ສມ຺ໂພຘນຕ຺ເຖນ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣປິ ເຕ ນິໂຍເຊຕິ. ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ.

ອປເຣສຸປິ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ກສ຺ມາ ຠິກ຺ຂູເຍວ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ເຈ? ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐາສນ຺ນສທາສນ຺ນິຫິຕຠາວໂຕ. ສພ຺ພປຣິສສາຘາຣຓາ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ. ປຣິສາຍ ຈ ເຊຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ເສຏ຺ຐາ ອນຄາຣິຍຠາວໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸຈຣິຍານຸວິຘາຍກຕ຺ຕາ ສກລສາສນປຏິຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ຈ. ອາສນ຺ນາ ເຕ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນສຸ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ສທາສນ຺ນິຫິຕາ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກາວຈຣຕ຺ຕາຕິ. ອປິຈ ເຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຠາຊນໍ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕຕິປິ ເຕ ເອວ ອາມນ຺ເຕສິ.

ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ, ນ ຘມ຺ມເມວ ເທເສສີຕິ? ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ. ຠິກ຺ຂູ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາປິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາປິ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕາປິ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ ‘‘ອຍໍ ເທສນາ ກິໍນິທານາ ກິໍປຈ຺ຈຍາ ກຕມາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເທສິຕາ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ທຸຄ຺ຄຫິຕໍ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ນ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ. ເຕນ ເນສໍ ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປຐມໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ.

ຠທນ຺ເຕຕິ ຄາຣວວຈນເມຕໍ, ສຕ຺ຖຸ ປຏິວຈນທານໍ ວາ. ອປິ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວທມາໂນ ຠຄວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ວທມານາ ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາລປນ຺ຕິ. ຕຖາ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ຠຄວາ ອາທິມ຺ຫິ ຠາສຕິ, ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ເຕ ປຈ຺ຈາຠາສນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ປຏິວຈນໍ ທາເປຕິ, ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ປຏິວຈນໍ ເທນ຺ຕິ. ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຍ ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສິ, ເຕ. ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຏິອສ຺ໂສສຸໍ, ອຠິມຸຂາ ຫຸຕ຺ວາ ສຸຓິໍສຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ປຏິຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈາຕິ ຠຄວາ ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຍໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຄາຫຓຕ຺ຖໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທສປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາຕິ.

ຣູປາທິວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຣູປມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມີຕິອາທິນາ ນເຍນ ຠຄວຕາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓນາຍ ໂອກາໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ສາ ປເນສາ ສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາວ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວິຈາຣຓາ ຕາວ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍານິ ສຸຕ຺ຕານິ ຠຄວາ ປເຣຫິ ອນຊ຺ຌິຏ຺ໂຐ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖສິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ, ເຕສໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ຍານິ ປນ ‘‘ປຣິປກ຺ກາ ໂຂ ຣາຫຸລສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ຍໍນູນາຫໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໑; ມ. ນິ. ໓.໔໑໖) ເອວໍ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຂນ຺ຕິໍ ມນໍ ອຠິນີຫາຣໍ ພຸຊ຺ຌນຠາວຎ຺ຈ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍວເສນ ກຖິຕານິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ, ເຕສໍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ຠຄວນ຺ຕໍ ປນ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ເຕ ເທວມນຸສ຺ສາ ຕຖາ ຕຖາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ປຸຏ຺ເຐນ ຠຄວຕາ ຍານິ ກຖິຕານິ ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕໂພຊ຺ຌງ຺ຄສໍຍຸຕ຺ຕາທີນິ, ເຕສໍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ. ຍານິ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ກຖິຕານິ ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕປຸຕ຺ຕມໍສູປມາທີນິ, ເຕສໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ. ເອວມິເມສຸ ຈຕູສຸ ນິກ຺ເຂເປສຸ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ປຣຊ຺ຌາສຍວເສນ ເຫຕໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ເກສໍ ອຊ຺ຌາສເຍນາຕິ? ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຣິສານໍ.

ຕຕ຺ຖ ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທີສຸ ນກາໂຣ ປຏິເສຘຕ຺ໂຖ. ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ອິຕ຺ຖິຣູປໂຕ ອຎ຺ຎໍ. ເອກຣູປມ຺ປີຕິ ເອກມ຺ປິ ຣູປໍ. ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ທ຺ເວ ສມນຸປສ຺ສນາ ຎາຓສມນຸປສ຺ສນາ ຈ ທິຏ຺ຐິສມນຸປສ຺ສນາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນິຈ຺ຈໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໕) ອຍໍ ຎາຓສມນຸປສ຺ສນາ ນາມ. ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິກາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐) ປນ ທິຏ຺ຐິສມນຸປສ຺ສນາ ນາມ. ຕາສຸ ອິຘ ຎາຓສມນຸປສ຺ສນາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອິມສ຺ສ ປນ ປທສ຺ສ ນກາເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທໍ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕປິ ອຎ຺ຎໍ ເອກຣູປມ຺ປິ ນ ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ. ຍໍ ເອວໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຍໍ ຣູປໍ ຣູປຄຣຸກສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຈຕຸຠູມກກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ເຂເປຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ‘‘ສພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖິກາຍໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໖) ຫິ ຄຫຓໍ ປຣິຍາທານໍ ນາມ. ‘‘ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ສພ຺ພໍ ກາມຣາຄໍ ປຣິຍາທິຍຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໒) ເຂປນໍ. ອິຘ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິທໍ ຣູປໍ ຈຕຸຠູມກກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕໍ ນ ນີລຸປ຺ປລກລາປໍ ປຸຣິໂສ ວິຍ ຫຕ຺ເຖນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນາປິ ເຂປຍມານໍ ອຄ຺ຄິ ວິຍ ອຸທ຺ຘເນ ອຸທກໍ ສນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ເຂເປຕິ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈສ຺ສ ນິວາຣຍມານເມວ ຈຕຸຠູມກມ຺ປິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ເຈວ ເຂເປຕິ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ.

ຍຖຍິທນ຺ຕິ ຍຖາ ອິທໍ. ອິຕ຺ຖິຣູປນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຣູປໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກິຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ວເທຖ? ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ຣູປນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເກນ ຣຸປ຺ປຕິ? ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙) ສຸຕ຺ຕານຸສາເຣນ ຣູປສ຺ສ ວຈນຕ຺ໂຖ ເຈວ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປນ ຣູປສທ຺ໂທ ຂນ຺ຘຠວນິມິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍສຣີຣວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທີສຸ ອເນເກສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໒; ມຫາວ. ໒໒) ເອຕ຺ຖ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໖໑; ວິຠ. ໖໒໔) ເອຕ຺ຖ ຣູປຠເວ. ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໒໐໔-໒໓໒ ອາທໂຍ) ເອຕ຺ຖ ກສິຓນິມິຕ຺ເຕ. ‘‘ສຣູປາ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ໂນ ອຣູປາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໘໓) ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເຍ. ‘‘ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕ ຣູປນ຺ເຕວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໖) ເອຕ຺ຖ ສຣີເຣ. ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໐; ໓.໔໒໑) ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ເຓ. ‘‘ຣູປປ຺ປມາໂຓ ຣູປປ຺ປສນ຺ໂນ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໖໕) ເອຕ຺ຖ ສຓ຺ຐາເນ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ອຣສຣູໂປ’’ຕິອາທີນິປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພານິ. ອິຘ ປເນສ ອິຕ຺ຖິຍາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐາເນ ຣູປາຍຕນສງ຺ຂາເຕ ວຓ຺ເຓ ວຕ຺ຕຕິ. ອປິຈ ໂຍ ໂກຈິ ອິຕ຺ຖິຍາ ນິວຕ຺ຖນິວາສນສ຺ສ ວາ ອລງ຺ກາຣສ຺ສ ວາ ຄນ຺ຘວຓ຺ຓກາທີນໍ ວາ ປິຬນ຺ຘນມາລາທີນໍ ວາຕິ ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ໂຘ ຈ ວຓ຺ໂຓ ປຸຣິສສ຺ສ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປກປ຺ປຕິ, ສພ຺ພເມຕໍ ອິຕ຺ຖິຣູປນ຺ເຕວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຕ຺ຖິຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອິທໍ ປຸຣິມສ຺ເສວ ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມໍ ວາ ‘‘ຍຖຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ໂອປມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ປຣິຍາທານານຸຠາວທສ຺ສນວເສນ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ອິຕ຺ຖິຣູປສ຺ສ ປຣິຍາທານານຸຠາເວ ວຕ຺ຖຸ – ມຫາທາຐິກນາຄຣາຊາ ກິຣ ເຈຕິຍຄິຣິມ຺ຫິ ອມ຺ພຕ຺ຖເລ ມຫາຖູປໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຄິຣິຠຓ຺ຑປູຊໍ ນາມ ກຕ຺ວາ ກາເລນ ກາລໍ ໂອໂຣຘຄຓປຣິວຸໂຕ ເຈຕິຍຄິຣິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມຫາທານໍ ເທຕິ. ພຫູນໍ ສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐາເນ ນາມ ນ ສພ຺ເພສໍ ສຕິ ສູປຏ຺ຐິຕາ ໂຫຕິ, ຣຎ຺ໂຎ ຈ ທມິຬເທວີ ນາມ ມເຫສີ ປຐມວເຍ ຐິຕາ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ. ອເຖໂກ ຈິຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິໂຕ ອສໍວຣນິຍາເມນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕສ຺ສາ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸມ຺ມາທປ຺ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ຐິຕນິສິນ຺ນຏ຺ຐາເນສຸ ‘‘ຫນ຺ທ ທມິຬເທວີ, ຫນ຺ທ ທມິຬເທວີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈສ຺ສ ທຫຣສາມເຓຣາ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣຕ຺ເວວ ນາມໍ ກຕ຺ວາ ໂວຫຣິໍສຸ. ອຖ ສາ ເທວີ ນຈິຣສ຺ເສວ ກາລມກາສິ. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ສິວຖິກທສ຺ສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄເຕ ທຫຣສາມເຓຣາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ຠນ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕຕ຺ເຖຣ, ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ຕ຺ວໍ ວິລປສິ, ມຍໍ ຕສ຺ສາ ເທວິຍາ ສິວຖິກທສ຺ສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ອສ຺ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ສາ ວາ ຕສ຺ສາ ວາ ຕຸມ຺ເຫ ສິວຖິກທສ຺ສນຕ຺ຖາຍ ຄຕາ, ມຸຂໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຘູມຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກວຈນເມວ ອໂວຈ. ເອວໍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ອຏ຺ຐາສິ ອິທໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ.

ອປຣມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸ – ສທ຺ຘາຕິສ຺ສມຫາຣາຊາ ກິຣ ເອກທິວສໍ ໂອໂຣຘຄຓປຣິວຸໂຕ ວິຫາຣໍ ອາຄໂຕ. ເອໂກ ທຫໂຣ ໂລຫປາສາທທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ ຐຕ຺ວາ ອສໍວເຣ ຐິໂຕ ເອກໍ ອິຕ຺ຖິໍ ໂອໂລເກສິ. ສາປິ ຄມນໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕໍ ໂອໂລເກສິ. ອຸໂຠປິ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸຏ຺ຐິເຕນ ຣາຄຄ຺ຄິນາ ຑຍ຺ຫິຕ຺ວາ ກາລມກໍສຸ. ເອວໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ທຫຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ອປຣມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸ – ກລ຺ຍາຓິຍມຫາວິຫາຣໂຕ ກິເຣໂກ ທຫໂຣ ອຸທ຺ເທສຕ຺ຖາຍ ກາຬທີຆວາປິຄາມທ຺ວາຣວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐິຕຸທ຺ເທສກິຈ຺ໂຈ ອຕ຺ຖກາມານໍ ວຈນໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຄຕຏ຺ຐາເນ ທຫຣສາມເຓເຣຫິ ປຸຏ຺ເຐນ ຄາມສ຺ສ ນິວິຏ຺ຐາກາໂຣ ກເຖຕພ຺ໂພ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ວິສຠາຄາຣມ຺ມເຓ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ຄໂຕ ຕາຍ ນິວຕ຺ຖວຕ຺ຖໍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ‘‘ກຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິທໍ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕສ຺ສາ ມຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ເອວຣູປາ ນາມ ອິຕ຺ຖີ ມໍ ນິສ຺ສາຍ ມຕາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອນ຺ໂຕອຸຏ຺ຐິເຕນ ຣາຄຄ຺ຄິນາ ຑຍ຺ຫິຕ຺ວາ ຊີວິຕກ຺ຂຍໍ ປາປຸຓິ. ເອວມ຺ປິ ອິທໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒. ທຸຕິຍາທີນິ ສທ຺ທຄຣຸກາທີນໍ ອາສຍວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ເຕສຸ ອິຕ຺ຖິສທ຺ໂທຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນ ກຖິຕຄີຕວາທິຕສທ຺ໂທ. ອປິຈ ອິຕ຺ຖິຍາ ນິວຕ຺ຖນິວາສນສ຺ສາປິ ອລງ຺ກຕາລງ຺ກາຣສ຺ສາປິ ອິຕ຺ຖິປໂຍຄນິປ຺ຜາທິໂຕ ວີຓາສງ຺ຂປຓວາທິສທ຺ໂທປິ ອິຕ຺ຖິສທ຺ໂທຕ຺ເວວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສພ຺ໂພປິ ເຫໂສ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸວຓ຺ຓກກ຺ກຏກສຸວຓ຺ຓໂມຣທຫຣຠິກ຺ຂຸອາທີນໍ ວຕ຺ຖູນິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ປພ຺ພຕນ຺ຕຣໍ ກິຣ ນິສ຺ສາຍ ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິນາຄກຸລໍ ວສຕິ. ອວິທູຣຏ຺ຐາເນ ຈສ຺ສ ມຫາປຣິໂຠຄສໂຣ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມິໍ ກາຍູປປນ຺ໂນ ສຸວຓ຺ຓກກ຺ກຏໂກ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ຕໍ ສຣໍ ໂອຕິຓ຺ໂຓຕິຓ຺ເຓ ສຓ຺ຑາເສນ ວິຍ ອເຬຫິ ປາເທ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ເນຕ຺ວາ ມາເຣຕິ. ຕສ຺ສ ໂອຕາຣາເປກ຺ຂາ ຫຕ຺ຖິນາຄາ ເອກໍ ມຫາຫຕ຺ຖິໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ກຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ຕໍ ຫຕ຺ຖິນາຄໍ ຄຓ຺ຫິ. ຖາມສຕິສມ຺ປນ຺ໂນ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຈາຫໍ ຠີຕຣວໍ ຣວິສ຺ສາມິ, ສພ຺ເພ ຍຖາຣຸຈິຍາ ອກີຬິຕ຺ວາ ປລາຍິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ນິຈ຺ຈໂລວ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ສພ຺ເພສໍ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ເຕນ ຄຫິຕຠາວໍ ອຕ຺ຕໂນ ຠຣິຍໍ ຊານາເປຕຸໍ ວິຣວິຕ຺ວາ ເອວມາຫ –

‘‘ສິງ຺ຄີມິໂຄ ອາຍຕຈກ຺ຂຸເນຕ຺ໂຕ,

ອຏ຺ຐິຕ຺ຕໂຈ ວາຣິສໂຍ ອໂລໂມ;

ເຕນາຠິຠູໂຕ ກປຓໍ ຣຸທາມິ,

ມາ ເຫວ ມໍ ປາຓສມໍ ຊເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໓.໔໙);

ສາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ສາມິກສ຺ສ ຄຫິຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ຕໍ ຕມ຺ຫາ ຠຍາ ໂມເຈຕຸໍ ຫຕ຺ຖິນາ ຈ ກຸຬີເຣນ ຈ ສທ຺ຘິໍ ສລ຺ລປນ຺ຕີ ເອວມາຫ –

‘‘ອຍ຺ຍ ນ ຕໍ ຊຫິສ຺ສາມິ, ກຸຎ຺ຊຣໍ ສຏ຺ຐິຫາຍນໍ;

ປຖພ຺ຍາ ຈາຕຸຣນ຺ຕາຍ, ສຸປ຺ປິໂຍ ໂຫສິ ເມ ຕຸວໍ.

‘‘ເຍ ກຸຬີຣາ ສມຸທ຺ທສ຺ມິໍ, ຄງ຺ຄາຍ ຍມຸນາຍ ຈ;

ເຕສໍ ຕ຺ວໍ ວາຣິໂຊ ເສຏ຺ໂຐ, ມຸຎ຺ຈ ໂຣທນ຺ຕິຍາ ປຕິ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໓.໕໐-໕໑);

ກຸຬີໂຣ ສຫ ອິຕ຺ຖິສທ຺ທສ຺ສວເນນ ຄຫຓໍ ສິຖິລມກາສິ. ອຖ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ ‘‘ອຍເມເວຕສ຺ສ ໂອກາໂສ’’ຕິ ເອກໍ ປາທໍ ຄຫິຕາກາເຣເນວ ຐເປຕ຺ວາ ທຸຕິຍໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕໍ ປິຏ຺ຐິກປາເລ ອກ຺ກມິຕ຺ວາ ວິຈຸຓ຺ຓິກໍ ກຕ຺ວາ ໂຖກໍ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຕີເຣ ຂິປິ. ອຖ ນໍ ສພ຺ພຫຕ຺ຖິໂນ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ເວຣີ’’ຕິ ວິຈຸຓ຺ຓຍິໍສຸ. ເອວໍ ຕາວ ອິຕ຺ຖິສທ຺ໂທ ສຸວຓ຺ຓກກ຺ກຏກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ສຸວຓ຺ຓໂມໂຣປິ ຫິມວນ຺ຕໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ປພ຺ພຕຄຫນໍ ນິສ຺ສາຍ ວສນ຺ໂຕ ນິຈ຺ຈກາລໍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍກາເລ ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ອຸລ຺ໂລເກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຣກ຺ຂໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອວໍ ວທຕິ –

‘‘ອຸເທຕຍໍ ຈກ຺ຂຸມາ ເອກຣາຊາ,

ຫຣິສ຺ສວຓ຺ໂຓ ປຖວິປ຺ປຠາໂສ;

ຕໍ ຕໍ ນມສ຺ສາມິ ຫຣິສ຺ສວຓ຺ຓໍ ປຖວິປ຺ປຠາສໍ,

ຕຍາຊ຺ຊ ຄຸຕ຺ຕາ ວິຫເຣມຸ ທິວສໍ.

‘‘ເຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເວທຄູ ສພ຺ພຘມ຺ເມ,

ເຕ ເມ ນໂມ ເຕ ຈ ມໍ ປາລຍນ຺ຕຸ;

ນມຕ຺ຖຸ ພຸທ຺ຘານໍ ນມຕ຺ຖຸ ໂພຘິຍາ,

ນໂມ ວິມຸຕ຺ຕານໍ ນໂມ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ;

ອິມໍ ໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ,

ໂມໂຣ ຈຣຕິ ເອສນາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໑໗);

ໂສ ທິວສໍ ໂຄຈຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ວສນຏ຺ຐານໍ ປວິສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄຕໍ ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາປິ ອິມໍ ຄາຖໍ ວທຕິ –

‘‘ອເປຕຍໍ ຈກ຺ຂຸມາ ເອກຣາຊາ,

ຫຣິສ຺ສວຓ຺ໂຓ ປຖວິປ຺ປຠາໂສ;

ຕໍ ຕໍ ນມສ຺ສາມິ ຫຣິສ຺ສວຓ຺ຓໍ ປຖວິປ຺ປຠາສໍ,

ຕຍາຊ຺ຊ ຄຸຕ຺ຕາ ວິຫເຣມຸ ຣຕ຺ຕິໍ.

‘‘ເຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເວທຄູ ສພ຺ພຘມ຺ເມ,

ເຕ ເມ ນໂມ ເຕ ຈ ມໍ ປາລຍນ຺ຕຸ;

ນມຕ຺ຖຸ ພຸທ຺ຘານໍ ນມຕ຺ຖຸ ໂພຘິຍາ,

ນໂມ ວິມຸຕ຺ຕານໍ ນໂມ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ;

ອິມໍ ໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ,

ໂມໂຣ ວາສມກປ຺ປຍີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໑໘);

ອິມິນາ ນິຍາເມນ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສສຕານິ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ປຣິຕ຺ຕກມ຺ມໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ໂມຣກຸກ຺ກຸຏິກາຍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ປຣິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ອສຣິຕ຺ວາ ຣຎ຺ຎາ ເປສິຕສ຺ສ ລຸທ຺ທກສ຺ສ ວສໍ ອຸປຄໂຕ. ເອວໍ ອິຕ຺ຖິສທ຺ໂທ ສຸວຓ຺ຓໂມຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ. ຉາຕປພ຺ພຕວາສີ ທຫໂຣ ປນ ສຸຘາມຸຓ຺ຑກວາສີ ທຫໂຣ ຈ ອິຕ຺ຖິສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປຕ຺ຕາຕິ.

໓. ຕຕິເຍ ອິຕ຺ຖິຄນ຺ໂຘຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກໍ ຄນ຺ຘາຍຕນໍ. ສ຺ວາຍໍ ອິຕ຺ຖິຍາ ສຣີຣຄນ຺ໂຘ ທຸຄ຺ຄນ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ກາຍາຣຸຬ຺ໂຫ ປນ ອາຄນ຺ຕຸກອນຸເລປນາທິຄນ຺ໂຘ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອກຈ຺ຈາ ຫິ ອິຕ຺ຖີ ອສ຺ສຄນ຺ຘິນີ ໂຫຕິ, ເອກຈ຺ຈາ ເມຓ຺ຑກຄນ຺ຘິນີ, ເອກຈ຺ຈາ ເສທຄນ຺ຘິນີ, ເອກຈ຺ຈາ ໂສຓິຕຄນ຺ຘິນີ. ເອກຈ຺ໂຈ ອນ຺ຘພາໂລ ເອວຣູປາຍປິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຣຊ຺ຊເຕວ. ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ປນ ອິຕ຺ຖິຣຕນສ຺ສ ກາຍໂຕ ຈນ຺ທນຄນ຺ໂຘ ວາຍຕິ, ມຸຂໂຕ ຈ ອຸປ຺ປລຄນ຺ໂຘ. ອຍໍ ນ ສພ຺ພາສໍ ໂຫຕິ, ອາຄນ຺ຕຸກອນຸເລປນາທິຄນ຺ໂຘວ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາ ປນ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສໂຄຓາທໂຍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ສຊາຕິອິຕ຺ຖີນໍ ອຸຕຸຄນ຺ເຘນ ໂຍຊນທ຺ວິໂຍຊນຕິໂຍຊນຈຕຸໂຍຊນມ຺ປິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອິຕ຺ຖິກາເຍ ຄນ຺ໂຘ ວາ ໂຫຕຸ ອິຕ຺ຖິຍາ ນິວຕ຺ຖນິວາສນອນຸລິຕ຺ຕາເລປນປິຬນ຺ຘມາລາທິຄນ຺ໂຘ ວາ, ສພ຺ໂພປິ ອິຕ຺ຖິຄນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອິຕ຺ຖິຣໂສຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກໍ ຣສາຍຕນໍ. ຕິປິຏກຈູຬນາຄຈູຬາຠຍຕ຺ເຖຣາ ປນ ‘‘ສ຺ວາຍໍ ອິຕ຺ຖິຍາ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວິຕາທິວເສນ ສວນຣໂສ ເຈວ ປຣິໂຠຄຣໂສ ຈ, ອຍໍ ອິຕ຺ຖິຣໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກິໍ ເຕນ? ໂຍ ປນາຍໍ ອິຕ຺ຖິຍາ ໂອຏ຺ຐມໍສສມ຺ມກ຺ຂນເຂຬາທິຣໂສປິ, ສາມິກສ຺ສ ທິນ຺ນຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີນໍ ຣໂສປິ, ສພ຺ໂພ ໂສ ອິຕ຺ຖິຣໂສຕ຺ເວວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອເນເກ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ມາຕຸຄາເມນ ຍໍກິຎ຺ຈິ ສຫຕ຺ຖາ ທິນ຺ນເມວ ມຘຸຣນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປຕ຺ຕາຕິ.

໕. ປຎ຺ຈເມ ອິຕ຺ຖິໂຜຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ກາຍສມ຺ຜສ຺ໂສ, ອິຕ຺ຖິສຣີຣາຣຸຬ຺ຫານໍ ວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣມາລາທີນມ຺ປິ ຜສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຜຏ຺ຐພ຺ໂພຕ຺ເວວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສພ຺ໂພເປສ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍຕິ ມຫາເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ຄຓສຊ຺ຌາຍໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ທຫຣຠິກ຺ຂຸໂນ ວິສຠາຄາຣມ຺ມຓຜສ຺ໂສ ວິຍາຕິ.

ອິຕິ ສຕ຺ຖາ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍານຸສຍວເສນ ຣູປາທີສຸ ເອເກກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ອີທິສໍ ນ ປສ຺ສາມີຕິ ອາຫ. ຍຖາ ຫິ ຣູປຄຣຸກສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ຄເມຕິ ປລິພຸນ຺ຘຕິ ພຊ຺ຌາເປຕິ ພທ຺ຘາເປຕິ ໂມເຫຕິ ສໍໂມເຫຕິ, ນ ຕຖາ ເສສາ ສທ຺ທາທໂຍ. ຍຖາ ຈ ສທ຺ທາທິຄຣຸການໍ ສທ຺ທາທໂຍ, ນ ຕຖາ ຣູປາທີນິ ອາຣມ຺ມຓານິ. ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ຣູປາທີສຸ ເອກເມວາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ທ຺ເວປິ ຕີຓິປິ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ປຎ຺ຈປິ. ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ປຎ຺ຈຄຣຸກວເສນ ກຖິຕາ, ນ ປຎ຺ຈຄຣຸກຊາຕກວເສນ. ປຎ຺ຈຄຣຸກຊາຕກໍ ປນ ສກ຺ຂິຠາວຕ຺ຖາຍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣ ຫິ ອມນຸສ຺ເສຫິ ກນ຺ຕາຣມຊ຺ເຌ ກຕາຍ ອາປຓາທິວິຈາຣຓາຍ ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ປຎ຺ຈສຸ ສຫາເຍສຸ ຣູປຄຣຸໂກ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ພຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປຕ຺ໂຕ, ສທ຺ທາທິຄຣຸກາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓາທີສຸ. ອິຕິ ຕໍ ສກ຺ຂິຠາວຕ຺ຖາຍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພໍ. ອິເມ ປນ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ປຎ຺ຈຄຣຸກວເສເນວ ກຖິຕາ.

໖. ຍສ຺ມາ ຈ ນ ເກວລໍ ປຸຣິສາເຍວ ປຎ຺ຈຄຣຸກາ ໂຫນ຺ຕິ, ອິຕ຺ຖິໂຍປິ ໂຫນ຺ຕິເຍວ, ຕສ຺ມາ ຕາສມ຺ປິ ວເສນ ປຸນ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ກເຖສິ. ເຕສມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຕ຺ຖູສຸປິ ປຐມສຸຕ຺ເຕ ໂລຫປາສາທທ຺ວາເຣ ຐິຕໍ ທຫຣໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ມຕາຍ ຣາໂຊໂຣຘາຍ ວຕ຺ຖຸ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວິຕ຺ຖາຣິຕເມວ.

໗. ທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ ພາຣາຓສິຍໍ ຣູປູປຊີວິໂນ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຄຸຕ຺ຕິລວີຓາວາທໂກ ກິເຣກິສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ສຫສ຺ສໍ ປຫິຓິ, ສາ ຕໍ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉິ. ໂສ ‘‘ກຣິສ຺ສາເມຕ຺ຖ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສາຍນ຺ຫກາລສມນນ຺ຕເຣ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ໂຕ ຕສ຺ສາ ເຄຫສ຺ສ ອຠິມຸຂຏ຺ຐາເນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ເຄຫທ຺ວາເຣ ນິສິນ຺ໂນ ວີຓາຍ ຕນ຺ຕິໂຍ ສເມ ຄຸເຓ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຕນ຺ຕິສ຺ສເຣນ ຄີຕສ຺ສຣໍ ອນຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ຄາຍິ. ສາ ອິຕ຺ຖີ ຕສ຺ສ ຄີຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ທ຺ວາຣນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ວິວຏວາຕປາເນນ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາກາເສເຍວ ຊີວິຕກ຺ຂຍໍ ປຕ຺ຕາ.

໘. ຕຕິຍສຸຕ຺ເຕ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ກາຍໂຕ ຈນ຺ທນຄນ຺ໂຘ ວາຍຕິ, ມຸຂໂຕ ຈ ອຸປ຺ປລຄນ຺ໂຘຕິ ອິທໍ ອາຫຣິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ເຈຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ກິເຣກິສ຺ສາ ກຸຏຸມ຺ພິກຘີຕາຍ ສາມິໂກ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ, ‘‘ນ ສກ຺ກາ ມຍາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຄິຫິຠູເຕນ ປູເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາຕິກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິ. ອຖສ຺ສ ຠຣິຍໍ ‘‘ອສ຺ສາມິກາ ອຍ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຣາຊາ ປເສນທິໂກສໂລ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ເອກໍ ນີລຸປ຺ປລກລາປໍ ອາທາຍ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ ເອເກກິສ຺ສາ ເອເກກໍ ນີລຸປ຺ປລໍ ທາເປສິ. ປຸປ຺ເຜສຸ ຠາຊິຍມາເນສຸ ຕສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາ ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖໍ ປຕ຺ຕານິ. ສາ ປຫຏ຺ຐາກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປສິງ຺ຆິຕ຺ວາ ປໂຣທິ. ຣາຊາ ຕສ຺ສາ ອຸຠຍາກາຣໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ. ສາ ອຕ຺ຕໂນ ປຫຏ຺ຐກາຣຓຎ຺ຈ ໂຣທນກາຣຓຎ຺ຈ ກເຖສິ. ຍາວຕຕິຍໍ ກຖິເຕປິ ຣາຊາ ອສ຺ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ປຸນທິວເສ ສກລຣາຊນິເວສເນ ສພ຺ພມາລາວິເລປນາທິສຸຄນ຺ຘຄນ຺ຘໍ ຫຣາເປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອາສນານິ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມຫາທານໍ ທຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈປຣິໂຍສາເນ ຕໍ ອິຕ຺ຖິໍ ‘‘ກຕໂຣ ເຕ ເຖໂຣ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ, ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຎຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ເຫຫິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຄຈ຺ຉຕຸ, ອມ຺ຫາກໍ ອສຸກຕ຺ເຖໂຣ ອນຸໂມທນໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ. ສຕ຺ຖາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ຄໂຕ. ເຖເຣ ອນຸໂມທນໍ ວຕ຺ຕຸໍ ອາຣທ຺ຘມຕ຺ເຕ ສກລໍ ຣາຊນິເວສນໍ ຄນ຺ຘປູຣໍ ວິຍ ຊາຕໍ. ຣາຊາ ‘‘ສຈ຺ຈເມເວສາ ອາຫາ’’ຕິ ປສີທິຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ສຕ຺ຖາຣໍ ຕໍ ກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ອຍໍ ອຕີເຕ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ‘ສາຘຸ ສາຘູ’ຕິ ສາຘຸກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອສ຺ໂສສິ, ຕມ຺ມູລໂກ ເຕນ ມຫາຣາຊ ອຍມານິສໍໂສ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຈິກ຺ຂິ.

‘‘ສທ຺ຘມ຺ມເທສນາກາເລ, ສາຘຸ ສາຘູຕິ ຠາສໂຕ;

ມຸຂໂຕ ຊາຍເຕ ຄນ຺ໂຘ, ອຸປ຺ປລໍວ ຍໂຖທເກ’’ຕິ.

ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວາຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ວຄ຺ເຄ ວຏ຺ຏເມວ ກຖິຕໍ.

ຣູປາທິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.