໒. ນີວຣຓປ຺ປຫານວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໑. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ເອກຘມ຺ມມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໒໑) ວິຍ ນິສ຺ສຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ຘມ຺ໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ເອກຘມ຺ມມ຺ປີຕິ ນິສ຺ສຕ຺ຕໍ ເອກສຠາວມ຺ປີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸປ຺ປນ຺ໂນວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຠູຕານໍ ວາ ສຕ຺ຕານໍ ຐິຕິຍາ ສມ຺ຠເວສີນໍ ວາ ອນຸຄ຺ຄຫາຍ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໑) ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ອປທາ ວາ ທ຺ວິປທາ ວາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐) ເອວມາທີສຸ ວິຍ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ວາສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ເຍນ ຘມ຺ເມນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ເວປຸລ຺ລາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕມຫໍ ຍຖາ ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ອຎ຺ຎໍ ນ ປສ຺ສາມີຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຊາໂຕ ອສຎ຺ຊາໂຕ ອປາຕຸຠູໂຕ ອສມຸທາຄໂຕ. ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ‘‘ໂຍ ກາເມສຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ກາມຣາໂຄ ກາມນນ຺ທີ ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໕໖) ນເຍນ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓໍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ ປາຕຸຠວຕິ. ໂສ ປເນສ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ວາ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ວາ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ຕຕ຺ຖ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ວຕ຺ຕວເສນ ກິເລໂສ ນ ສມຸທາຈຣຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຄນ຺ຖຘຸຕງ຺ຄສມາຘິ- ວິປສ຺ສນານວກມ຺ມາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣວເສນ. ກຖໍ? ເອກຈ຺ໂຈ ຫິ ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ທ຺ເວອສີຕິ ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຕານິ ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານິ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໂພຘິຍງ຺ຄຓປານີຍມາຬກອຸໂປສຖາຄາຣອາຄນ຺ຕຸກຄມິກວຕ຺ຕານິ ຈ ກໂຣນ຺ຕສ຺ເສວ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ວຕ຺ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຠິນ຺ນວຕ຺ຕສ຺ສ ຈຣໂຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣຎ຺ເຈວ ສຕິໂວສ຺ສຄ຺ຄຎ຺ຈ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ຄນ຺ຖຍຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ເອກມ຺ປິ ນິກາຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ທ຺ເວປິ ຕໂຍປິ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ປຎ຺ຈປິ. ຕສ຺ສ ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຕ຺ຖວເສນ ປາຬິວເສນ ອນຸສນ຺ຘິວເສນ ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ປກາເສນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ຄນ຺ຖກມ຺ມໍ ປຫາຍ ກຸສີຕສ຺ສ ຈຣໂຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ຘຸຕງ຺ຄຘໂຣ ໂຫຕິ, ເຕຣສ ຘຸຕງ຺ຄຄຸເຓ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ສ ປນ ຘຸຕງ຺ຄຄຸເຓ ປຣິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ຘຸຕງ຺ຄານິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ພາຫຸລ຺ລາຍ ອາວຕ຺ຕສ຺ສ ຈຣໂຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ອຏ຺ຐສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ຈິຓ຺ຓວສີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ປຐມຊ຺ຌານາທີສຸ ອາວຊ຺ຊນວສິອາທີນໍ ວເສນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ປຣິຫີນຊ຺ຌານສ຺ສ ວາ ວິສ຺ສຏ຺ຐຊ຺ຌານສ຺ສ ວາ ຠສ຺ສາທີສຸ ອນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ວິປສ຺ສໂກ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຕສຸ ວາ ອນຸປສ຺ສນາສຸ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ວາ ມຫາວິປສ຺ສນາສຸ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ. ຕສ຺ເສວໍ ວິຫຣໂຕ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມໍ ປຫາຍ ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸລສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ນວກມ຺ມິໂກ ໂຫຕິ, ອຸໂປສຖາຄາຣໂຠຊນສາລາທີນິ ກາເຣຕິ. ຕສ຺ສ ເຕສໍ ອຸປກຣຓານິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ນວກມ຺ເມ ນິຏ຺ຐິເຕ ວາ ວິສ຺ສຏ຺ເຐ ວາ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ ອາຄໂຕ ສຸທ຺ຘສຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອນາເສວນຕາຍ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ. ອປຣຠາເຄ ປນສ຺ສ ລທ຺ຘາເສວນສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ. ເອວໍ ຕາວ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກຖໍ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ອນນຸຠູຕປຸພ຺ພໍ ມນາປິຍໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ລຠຕິ, ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄ ອາຄມ຺ມ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ຊາໂຕ ສຎ຺ຊາໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ປາຕຸຠູໂຕ. ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນຠາວາຍ. ເວປຸລ຺ລາຍາຕິ ວິປຸລຠາວາຍ ຣາສິຠາວາຍ. ຕຕ຺ຖ ສກິໍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ນ ນິຣຸຊ຺ຌິສ຺ສຕິ, ສກິໍ ນິຣຸທ຺ໂຘ ວາ ສ຺ເວວ ປຸນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ ອຏ຺ຐານເມຕໍ. ເອກສ຺ມິໍ ປນ ນິຣຸທ຺ເຘ ຕສ຺ມິໍ ວາ ອາຣມ຺ມເຓ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວາ ອາຣມ຺ມເຓ ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ເວປຸລ຺ລາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ ນາມ.

ສຸຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຣາຄຏ຺ຐານິຍໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ‘‘ສນິມິຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ໂນ ອນິມິຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ນາມໍ. ‘‘ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ເຕນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນາ ປຎ຺ຈ ນິມິຕ຺ຕານິ ກາເລນ ກາລໍ ມນສິກາຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໑໖) ເອຕ຺ຖ ກາຣຓສ຺ສ. ‘‘ໂສ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ອາເສວຕິ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໓໕) ເອຕ຺ຖ ສມາຘິສ຺ສ. ‘‘ຍໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຍໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ມນສິກໂຣໂຕ ອນນ຺ຕຣາ ອາສວານໍ ຂໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໒໗) ເອຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຍ. ອິຘ ປນ ຣາຄຏ຺ຐານິໂຍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຘມ຺ໂມ ‘‘ສຸຠນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕຕິ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ? ອນິຈ຺ເຈ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ, ທຸກ຺ເຂ ສຸຂນ຺ຕິ, ອນຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຕາຕິ, ອສຸເຠ ສຸຠນ຺ຕິ, ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ອຸປ຺ປຖມນສິກາໂຣ, ສຈ຺ຈວິປ຺ປຏິກູເລນ ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວຊ຺ຊນາ ອນ຺ວາວຊ຺ຊນາ ອາໂຠໂຄ ສມນ຺ນາຫາໂຣ ມນສິກາໂຣ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໓໖) ອິມສ຺ສ ມນສິກາຣສ຺ສ ວເສນ ອນຸປາເຍນ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ.

໑໒. ທຸຕິເຍ ພ຺ຍາປາໂທຕິ ຠຕ຺ຕພ຺ຍາປຕ຺ຕິ ວິຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນໍ ປກຕິວິຊຫນຠາໂວ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓໍ? ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີຕິ ອາຆາໂຕ ຊາຍຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑໖໐) ເອວໍ ວິຕ຺ຖາຣິຕສ຺ສ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປຏິຆນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐໍ ນິມິຕ຺ຕໍ. ປຏິຆສ຺ສປິ ປຏິຆາຣມ຺ມຓສ຺ສປິ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ – ‘‘ປຏິຆມ຺ປິ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕໍ, ປຏິຆາຣມ຺ມໂຓປິ ຘມ຺ໂມ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຫິ ວິເສສມຕ຺ຕເມວ ວກ຺ຂາມາຕິ.

໑໓. ຕຕິເຍ ຖິນມິທ຺ຘນ຺ຕິ ຖິນຎ຺ເຈວ ມິທ຺ຘຎ຺ຈ. ເຕສຸ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ຖິນໍ, ອາລສິຍຠາວສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານໍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ມິທ຺ຘໍ, ກປິມິທ຺ຘສ຺ສ ປຈລາຍິກຠາວສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ຖິນໍ? ຍາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ໂອລີຍນາ ສລ຺ລີຍນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ມິທ຺ຘໍ? ຍາ ກາຍສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ໂອນາໂຫ ປຣິໂຍນາໂຫ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໒-໑໑໖໓) ນເຍນ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຣຕີຕິອາທີນິ ວິຠງ຺ເຄ ວິຠຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ອຣຕິ? ປນ຺ເຕສຸ ວາ ເສນາສເນສຸ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣສຸ ວາ ອຘິກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອຣຕິ ອຣຕິຕາ ອນຠິຣຕິ ອນຠິຣມນາ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕາ ປຣິຕສ຺ສິຕາ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣຕິ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຕນ຺ທີ? ຍາ ຕນ຺ທີ ຕນ຺ທິຍນາ ຕນ຺ທິມນຕາ ອາລສ຺ສໍ ອາລສ຺ສາຍນາ ອາລສ຺ສາຍິຕຕ຺ຕໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕນ຺ທີ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ວິຊມ຺ຠິຕາ? ຍາ ກາຍສ຺ສ ຊມ຺ຠນາ ວິຊມ຺ຠນາ ອານມນາ ວິນມນາ ສນ຺ນມນາ ປຓມນາ ພ຺ຍາຘິຍກໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິຊມ຺ຠິຕາ. ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ຠຕ຺ຕສມ຺ມໂທ? ຍາ ຠຸຕ຺ຕາວິສ຺ສ ຠຕ຺ຕມຸຈ຺ຉາ ຠຕ຺ຕກິລມໂຖ ຠຕ຺ຕປຣິຬາໂຫ ກາຍທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠຕ຺ຕສມ຺ມໂທ. ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ເຈຕໂສ ຈ ລີນຕ຺ຕໍ? ຍາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ໂອລີຍນາ ສລ຺ລີຍນາ ລີນໍ ລີຍນາ ລີຍິຕຕ຺ຕໍ ຖິນໍ ຖິຍນາ ຖິຍິຕຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຈຕໂສ ຈ ລີນຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໘໕໖, ໘໕໗, ໘໕໙, ໘໖໐).

ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓສ຺ສ ສຫຊາຕວເສນາປິ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນາປິ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຈຕໂສ ຈ ລີນຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນວ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕໍ ນ ໂຫຕິ, ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປນ ໂຫຕີຕິ.

໑໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຎ຺ເຈວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຕາກາໂຣ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ນາມ ອກຕກລ຺ຍາຓສ຺ສ ກຕປາປສ຺ສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ວິປ຺ປຏິສາໂຣ. ເຈຕໂສ ອວູປສໂມຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ເສເວຕໍ ນາມໍ. ອວູປສນ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຌາເນນ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ອວູປສມິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ອຍໍ ປນ ອວູປສໂມ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ.

໑໕. ປຎ຺ຈເມ ວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໗) ນເຍນ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ ວິຈິກິຈ຺ຉານີວຣຓໍ. ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓເຍວາຕິ.

໑໖. ຉຏ຺ເຐ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ວາ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ວາຕິ ທ຺ວີເຫວ ກາຣເຓຫິ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ, ປຸນ ເຫຕຸໍ ວາ ປຈ຺ຈຍໍ ວາ ນ ລຠຕິ. ອິຘາປິ ວຕ຺ຕາທີນໍເຍວ ວເສນ ອສມຸທາຈາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຫິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວຕ຺ເຕ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ເສວ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ວຕ຺ຕວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ມິລກ຺ຂຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ.

ໂສ ກິຣາຍສ຺ມາ ໂຣຫຓຊນປເທ ຄາເມຓ຺ຑວາລມຫາວິຫາຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂາຈາເຣ ເນສາທກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ວຍໍ ອາຄມ຺ມ ກຕຆຣາວາໂສ ‘‘ປຸຕ຺ຕທາຣໍ ໂປເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ອທູຫລສຕໍ ສຓ຺ຐເປຕ຺ວາ ປາສສຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ສູລສຕໍ ໂຣເປຕ຺ວາ ພຫຸໍ ປາປໍ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ເອກທິວສໍ ເຄຫໂຕ ອຄ຺ຄິຎ຺ຈ ໂລຓຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໍ ຄໂຕ. ປາເສ ພທ຺ຘມິຄໍ ວຘິຕ຺ວາ ອງ຺ຄາຣປກ຺ກມໍສໍ ຂາທິຕ຺ວາ ປິປາສິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຄາເມຓ຺ຑວາລມຫາວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ ປານີຍມາຬເກ ທສມຕ຺ເຕສຸ ປານີຍຆເຏສຸ ປິປາສາວິໂນທນມຕ຺ຕມ຺ປິ ປານີຍໍ ອລຠນ຺ໂຕ, ‘‘ກິໍ ນາເມຕໍ ເອຕ຺ຕການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວສນຏ຺ຐາເນ ປິປາສາຍ ອາຄຕານໍ ປິປາສາວິໂນທນມຕ຺ຕໍ ປານີຍໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຸຊ຺ຌາຍິຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ຈູຬປິຓ຺ຑປາຕິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ຕສ຺ສ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປານີຍມາຬເກ ທສມຕ຺ເຕ ປານີຍຆເຏ ປູເຣ ທິສ຺ວາ ‘‘ຊີວມານເປຕກສຕ຺ໂຕ ອຍໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ‘‘ອຸປາສກ, ສເຈ ປິປາສິໂຕສິ, ປິວ ປານີຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ກຸຏໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖສຸ ອາສິຎ຺ຈິ. ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ ປີຕປີຕໍ ປານີຍໍ ຕຕ຺ຕກປາເລ ປກ຺ຂິຕ຺ຕມິວ ນສ຺ສຕິ, ສກເລປິ ຆເຏ ປິວໂຕ ປິປາສາ ນ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊິ. ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ຍາວ ທາຣຸຓຎ຺ຈ ເຕ, ອຸປາສກ, ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ອິທາເນວ ເປໂຕ ຊາໂຕ, ວິປາໂກ ກີທິໂສ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ?

ໂສ ຕສ຺ສ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ລທ຺ຘສໍເວໂຄ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຕານິ ອທູຫລາທີນິ ວິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ເວເຄນ ຆຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕທາຣໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທີປກມິຄປກ຺ຂິໂນ ອຣຎ຺ເຎ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເຖຣໍ ປຈ຺ຈຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິ. ທຸກ຺ກຣາ, ອາວຸໂສ, ປພ຺ພຊ຺ຊາ, ກຖໍ ຕ຺ວໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສສີຕິ? ຠນ຺ເຕ, ເອວຣູປໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣຓໍ ທິສ຺ວາ ກຖໍ ນ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີຕິ? ເຖໂຣ ຕຈປຎ຺ຈກກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊສິ. ໂສ ວຕ຺ຕາຣຠິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ເອກທິວສໍ ເທວທູຕສຸຕ຺ເຕ ‘‘ຕເມນໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິຣຍປາລາ ປຸນ ມຫານິຣເຍ ປກ຺ຂິປນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໗໐; ອ. ນິ. ໓.໓໖) ອິມໍ ຐານໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂຣາສິໍ ອນຸຠວິຕສຕ຺ຕໍ ປຸນ ມຫານິຣເຍ ປກ຺ຂິປນ຺ຕິ, ອໂຫ ຠາຣິໂຍ, ຠນ຺ເຕ, ມຫານິຣໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ອາມາວຸໂສ, ຠາຣິໂຍຕິ. ສກ຺ກາ, ຠນ຺ເຕ, ປສ຺ສິຕຸນ຺ຕິ? ‘‘ນ ສກ຺ກາ ປສ຺ສິຕຸໍ, ທິຏ຺ຐສທິສໍ ກາຕຸໍ ເອກໍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ສາມເຓເຣ ສມາທເປຕ຺ວາ ປາສາຓປິຏ຺ເຐ ອລ຺ລທາຣຸຣາສິໍ ກາເຣຫີຕິ. ໂສ ຕຖາ ກາເຣສິ. ເຖໂຣ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ອິທ຺ຘິຍາ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ມຫານິຣຍໂຕ ຂຊ຺ໂຊປນກມຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິປປຏິກໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ທາຣຸຣາສິມ຺ຫິ ປກ຺ຂິປິ. ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ນິປາໂຕ ຈ ທາຣຸຣາສິໂນ ຌາຍິຕ຺ວາ ຉາຣິກຠາວູປຄມນຎ຺ຈ ອປຈ຺ຉາ ອປຸຣິມໍ ອໂຫສິ.

ໂສ ຕໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ກຕິ ຘຸຣານິ ນາມາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອາວຸໂສ, ວິປສ຺ສນາຘຸຣໍ, ຄນ຺ຖຘຸຣນ຺ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຄນ຺ໂຖ ນາມ ປຏິພລສ຺ສ ຠາໂຣ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ທຸກ຺ຂູປນິສາ ສທ຺ຘາ, ວິປສ຺ສນາຘຸຣໍ ປູເຣສ຺ສາມິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເມ ເທຖາ’’ຕິ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ນິສີທິ. ເຖໂຣ ‘‘ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖສິ. ໂສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ຈ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ວຕ຺ຕຎ຺ຈ ປູເຣຕິ. ເອກທິວສໍ ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພຕມຫາວິຫາເຣ ວຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ເອກທິວສໍ ຄາເມຓ຺ຑວາລມຫາວິຫາເຣ, ເອກທິວສໍ ໂຄຈຣຄາມມຫາວິຫາເຣ. ຖິນມິທ຺ເຘ ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕປຣິຫານິຠເຍນ ປລາລວຣຓກໍ ເຕເມຕ຺ວາ ສີເສ ຐເປຕ຺ວາ ປາເທ ອຸທເກ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ນິສີທຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພຕມຫາວິຫາເຣ ທ຺ເວ ຍາເມ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ພລວປຈ຺ຈູສກາເລ ນິທ຺ທາຍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ອາຣທ຺ຘາຍ ອລ຺ລປລາລໍ ສີເສ ຐເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ປາຈີນປພ຺ພຕປສ຺ເສ ສາມເຓຣສ຺ສ ອຣຸຓວຕິຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ –

‘‘ອາຣມ຺ຠຖ ນິກ຺ກມຖ, ຍຸຎ຺ຊຖ ພຸທ຺ຘສາສເນ;

ຘຸນາຖ ມຈ຺ຈຸໂນ ເສນໍ, ນຬາຄາຣໍວ ກຸຎ຺ຊໂຣ.

‘‘ໂຍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ, ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຫສ຺ສຕິ;

ປຫາຍ ຊາຕິສໍສາຣໍ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໕) –

ອິທໍ ຐານໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມາທິສສ຺ສ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ອິທໍ ກຖິຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປີຕິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕເທວ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ອປຣາປຣໍ ວາຍມນ຺ໂຕ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ປຣິນິພ຺ພານກາເລ ຈ ຕເທວ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວມາຫ –

‘‘ອລ຺ລໍ ປລາລປຸຎ຺ຊາຫໍ, ສີເສນາທາຍ ຈງ຺ກມິໍ;

ປຕ຺ໂຕສ຺ມິ ຕຕິຍໍ ຐານໍ, ເອຕ຺ຖ ເມ ນຕ຺ຖິ ສໍສໂຍ’’ຕິ.

ເອວຣູປສ຺ສ ວຕ຺ຕວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລໂສ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ.

ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຄນ຺ເຖ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ປກາເສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ຄນ຺ຖວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ມລິຍເທວຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ. ໂສ ກິຣາຍສ຺ມາ ຕິວສ຺ສຠິກ຺ຂຸກາເລ ກລ຺ລຄາມເກ ມຓ຺ຑລາຣາມມຫາວິຫາເຣ ອຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາຕິ, ວິປສ຺ສນາຍ ຈ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຕສ຺ເສກທິວສໍ ກລ຺ລຄາເມ ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣໂຕ ເອກາ ອຸປາສິກາ ຍາຄຸອຸຬຸງ຺ກໍ ທຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕສິເນຫໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ເຖຣໍ ອນ຺ໂຕນິເວສເນ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ປຓີຕໂຠຊນໍ ໂຠເຊຕ຺ວາ ‘‘ກຕຣຄາມວາສິໂກສິ ຕາຕາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ມຓ຺ຑລາຣາມມຫາວິຫາເຣ ຄນ຺ຖກມ຺ມໍ ກໂຣມິ, ອຸປາສິເກຕິ. ເຕນ ຫິ ຕາຕ ຍາວ ຄນ຺ຖກມ຺ມໍ ກໂຣສິ, ອິເຘວ ນິພທ຺ຘໍ ຠິກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫາສີຕິ. ໂສ ຕໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິພທ຺ຘໍ ຠິກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາວສາເນ ອນຸໂມທນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຂໍ ໂຫຕຸ, ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈຕູ’’ຕິ ປທທ຺ວຍເມວ ກເຖຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ເຕມາສໍ ຕສ຺ສາເຍວ ສງ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປິຓ຺ຑາປຈິຕິໍ ກຕ຺ວາ ມຫາປວາຣຓາຍ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເນວາສິກມຫາເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ ມຫາເທວ, ອຊ຺ຊ ວິຫາເຣ ມຫາຊໂນ ສນ຺ນິປຕິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມທານໍ ທເທຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ເຖໂຣ ອຘິວາເສສິ.

ທຫຣສາມເຓຣາ ອຸປາສິກາຍ ສຎ຺ຎໍ ອທໍສຸ – ‘‘ອຊ຺ຊ ເຕ ປຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ກເຖສ຺ສຕິ, ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຸເຓຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ຕາຕາ, ນ ສພ຺ເພວ ຘມ຺ມກຖໍ ຊານນ຺ຕິ, ມມ ປຸຕ຺ໂຕ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ມຍ຺ຫໍ ກເຖນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຂໍ ໂຫຕຸ, ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈຕູ’’ຕິ ປທທ຺ວຍເມວ ກເຖສິ, ມາ ເກຬິໍ ກໂຣຖາຕິ. ມາ, ຕ຺ວໍ ອຸປາສິເກ, ຊານນໍ ວາ ອຊານນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐຫສ຺ສຸ, ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມເມວ ສຸຓາຫີຕິ. ອຸປາສິກາ ຄນ຺ຘມາລາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປູເຊຕ຺ວາ ປຣິສນ຺ເຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓມານາ ນິສີທິ. ທິວາຘມ຺ມກຖິໂກ ຈ ສຣຠາຓໂກ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓໍ ຎຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຕໂຕ ມລິຍເທວຕ຺ເຖໂຣ ຘມ຺ມາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕພີຊນິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖໍ ວຕ຺ວາ – ‘‘ມຍາ ມຫາອຸປາສິກາຍ ຕໂຍ ມາເສ ທ຺ວີເຫວ ປເທຫິ ອນຸໂມທນາ ກຕາ, ອຊ຺ຊ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ຕີຫິ ປິຏເກຫິ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ກເຖສ຺ສາມີ’’ຕິ ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ກເຖສິ. ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ມຫາອຸປາສິກາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາສິ.

ອປໂຣປິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ມຫາວິຫາເຣ ຕິສ຺ສຠູຕິຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ວິນຍໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂາຈາຣເວລາຍໍ ອນ຺ໂຕຄາມໍ ປວິຏ຺ໂຐ ວິສຠາຄາຣມ຺ມຓໍ ໂອໂລເກສິ. ຕສ຺ສ ໂລໂຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ໂສ ປຕິຏ຺ຐິຕປາທໍ ອຈາເລຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ເຕ ຍາຄຸໍ ອຸປຏ຺ຐາກທຫຣສ຺ສ ປຕ຺ເຕ ອາກິຣິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ວິຕກ຺ໂກ ວຑ຺ຒມາໂນ ມໍ ຈຕູສຸ ອປາເຍສຸ ສໍສີທາເປສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕໂຕວ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອໂກ ເມ ພ຺ຍາຘິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ອຫໍ ເອຕໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອາຄມິສ຺ສາມິ, ອິຕຣຖາ ນາຄມິສ຺ສາມິ. ຕຸມ຺ເຫ ທິວາ ອຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ສາຍໍ ອຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ມໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຐເປຖ, ປຈ຺ຈູສກາເລ ອຸທ຺ເທສໍ ປນ ມາ ຐປຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ວາ ມລຍວາສິມຫາສງ຺ຆຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ເຖໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ປຓ຺ຓສາລາຍ ປຣິຠຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາວ ‘‘ປຏິສາເມຫິ, ອາວຸໂສ, ຕວ ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຠນ຺ເຕ, ເອໂກ ເມ ພ຺ຍາຘິ ອຕ຺ຖິ, ສເຈ ຕຸມ຺ເຫ ຕໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸໍ ສກ຺ໂກຖ, ປຏິສາເມສ຺ສາມີຕິ. ອາວຸໂສ, ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຣຄໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸໍ ສມຕ຺ຖສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄໂຕສິ, ປຏິສາເມຫີຕິ. ສຸພ຺ພໂຈ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິໂຍ ອຊານິຕ຺ວາ ເອວໍ ນ ວກ຺ຂຕີ’’ຕິ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ເຖໂຣ ‘‘ຣາຄຈຣິໂຕ ອຍ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖສິ. ໂສ ອຸຏ຺ຐາຍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອໍເສ ລຄ຺ເຄຕ຺ວາ ເຖຣໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວນ຺ທິ. ກິໍ, ອາວຸໂສ, ມຫາຠູຕິ ອຕິເຣກນິປຈ຺ຈກາຣໍ ທສ຺ເສສີຕິ? ຠນ຺ເຕ, ສເຈ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ, ອິທໍ ເມ ປຈ຺ຉິມທສ຺ສນນ຺ຕິ! ຄຈ຺ຉາວຸໂສ, ມຫາຠູຕິ ຕາທິສສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນ ຌານໍ ວາ ວິປສ຺ສນາ ວາ ມຄ຺ໂຄ ວາ ຜລໍ ວາ ທຸລ຺ລຠນ຺ຕິ. ໂສ ເຖຣສ຺ສ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອາຄມນກາເລ ວວຕ຺ຖາປິຕໍ ຉນ຺ນໍ ເສປຓ຺ຓິຄຈ຺ຉມູລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ໂນ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຈູສກາເລ ອຸທ຺ເທສໍ ສມ຺ປາປຸຓິ. ເອວຣູປານໍ ຄນ຺ຖວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ກິເລສາ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ.

ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຘຸຕງ຺ຄານິ ປຣິຫຣໂຕ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ຘຸຕງ຺ຄວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ຄາມນ຺ຕປພ຺ຠາຣວາສີ ມຫາສີວຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ. ເຖໂຣ ກິຣ ມຫາຄາເມ ຕິສ຺ສມຫາວິຫາເຣ ວສນ຺ໂຕ ເຕປິຏກໍ ອຕ຺ຖວເສນ ຈ ປາຬິວເສນ ຈ ອຏ຺ຐາຣສ ມຫາຄເຓ ວາເຈຕິ. ເຖຣສ຺ສ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ສຏ຺ຐິສຫສ຺ສ ຠິກ຺ຂູ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ເຕສຸ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘຘມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນໂສມນສ຺ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ອິທໍ ສຸຂໍ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍສ຺ສາ’’ຕິ. ໂສ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ເຖຣສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ເອເກນຸປາເຍນ ເຖຣສ຺ສ ສໍເວຄໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໂຕ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ນິສີທິ. ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ‘‘ກິໍ ອາຄໂຕສິ, ອາວຸໂສ, ປິຓ຺ຑປາຕິກາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ສເຈ ເມ ໂອກາສໍ ກຣິສ຺ສຖ, ເອກໍ ຘມ຺ມປທໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຄໂຕສ຺ມິ, ຠນ຺ເຕຕິ. ພຫູ, ອາວຸໂສ, ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕຸຍ຺ຫໍ ໂອກາໂສ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ໂສ ສພ຺ເພສຸ ຣຕ຺ຕິທິວສຠາເຄສຸ ໂອກາສໍ ອລຠນ຺ໂຕ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ເອວໍ ໂອກາເສ ອສຕິ ມຣຓສ຺ສ ກຖໍ ໂອກາສໍ ລຠິສ຺ສຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕທາ ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ນາຍໍ ອຸທ຺ເທສຕ຺ຖາຍ ອາຄໂຕ, ມຍ຺ຫໍ ປເນສ ສໍເວຄຊນນຕ຺ຖາຍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ໂສປິ ເຖໂຣ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ, ຠນ຺ເຕ, ມາທິເສນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ມຓິວຓ຺ເຓ ອາກາເສ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຄມາສິ.

ເຖໂຣ ຕສ຺ສ ຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຊາຕສໍເວໂຄ ທິວາ ອຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ສາຍໍ ອຸທ຺ເທສຎ຺ຈ ວາເຈຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຫຕ຺ຖປາເສ ຐເປຕ຺ວາ ປຈ຺ຈູສກາເລ ອຸທ຺ເທສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອຕຣນ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ເຕຣສ ຘຸຕຄຸເຓ ປຣິປຸຓ຺ເຓ ອຘິຏ຺ຐາຍ ຄາມນ຺ຕປພ຺ຠາຣເສນາສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປພ຺ຠາຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ມຎ຺ຈປີຐໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປຕ຺ວາ ມຎ຺ເຈ ປິຏ຺ຐິໍ ນ ປສາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ມານສໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຈງ຺ກມໍ ໂອຕຣິ. ຕສ຺ສ ‘‘ອຊ຺ຊ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມິ ອຊ຺ຊ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຆເຏນ຺ຕສ຺ເສວ ປວາຣຓາ ສມ຺ປຕ຺ຕາ. ໂສ ປວາຣຓາຍ ອຸປກຏ຺ຐາຍ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວໍ ປຫາຍ ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓໍ ປວາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອຕິວິຍ ກິລມຕິ. ໂສ ຕາຍ ປວາຣຓາຍ ມຄ຺ຄໍ ວາ ຜລໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ‘‘ມາທິໂສປິ ນາມ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສໂກ ນ ລຠຕິ, ຍາວ ທຸລ຺ລຠຎ຺ຈ ວຕິທໍ ອຣຫຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕເນວ ນິຍາເມນ ຐານຈງ຺ກມພຫຸໂລ ຫຸຕ຺ວາ ຕິໍສ ວສ຺ສານິ ສມຓຘມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ມຫາປວາຣຓາຍ ມຊ຺ເຌ ຐິຕໍ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ວິສຸທ຺ຘໍ, ອຸທາຫຸ ມຍ຺ຫໍ ສີລ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ຈນ຺ທມຓ຺ຑເລ ສສລກ຺ຂຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ອຸປສມ຺ປທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວຊ຺ຊທິວສາ ສີລສ຺ມິໍ ກາຬກໍ ວາ ຕິລໂກ ວາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສຎ຺ຊາຕປີຕິໂສມນສ຺ໂສ ປຣິປກ຺ກຎາຓຕ຺ຕາ ປີຕິໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເອວຣູປສ຺ສ ຘຸຕງ຺ຄວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ກິເລໂສ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ.

ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຐມຊ຺ຌານາທິສມາປຊ຺ຊນພຫຸລຕາຍ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ສມາປຕ຺ຕິວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ມຫາຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ. ເຖໂຣ ກິຣ ອວສ຺ສິກກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠີ. ໂສ ສມາປຕ຺ຕິວິກ຺ຂມ຺ຠິຕານໍ ກິເລສານໍ ອສມຸທາຈາເຣນ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສເນວ ອຣິຍມຄ຺ຄສາມນ຺ຕໍ ກເຖຕິ, ສຏ຺ຐິວສ຺ສກາເລປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວໍ ນ ຊານາຕິ. ອເຖກທິວສໍ ມຫາຄາເມ ຕິສ຺ສມຫາວິຫາຣໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຕລງ຺ຄຣວາສິຘມ຺ມທິນ຺ນຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສາສນໍ ເປເສສິ ‘‘ເຖໂຣ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອມ຺ຫາກໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖຕູ’’ຕິ. ເຖໂຣ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ‘‘ມມ ສນ຺ຕິເກ ມຫລ຺ລກຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ນຕ຺ຖິ, ມຫາຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ໂຂ ປນ ເມ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຈຣິໂຍ, ຕໍ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣໍ ກຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ເຖຣສ຺ສ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ທິວາຏ຺ຐາເນ ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ຘມ຺ມທິນ຺ນ, ຈິຣສ຺ສໍ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ? ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ຕິສ຺ສມຫາວິຫາຣໂຕ ເມ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ສາສນໍ ເປເສສິ, ອຫໍ ເອກໂກ ນ ຄມິສ຺ສາມິ, ຕຸມ຺ເຫຫິ ປນ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ອາຄໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ສາຣຓີຍກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕວ ປປຎ຺ເຈຕ຺ວາ ‘‘ກທາ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ເຫຫິ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຘິຄໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ສຏ຺ຐິມຕ຺ຕານິ, ອາວຸໂສ ຘມ຺ມທິນ຺ນ, ວສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ສມາປຕ຺ຕິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ວຬຎ຺ເຊຖາຕິ. ອາມ, ອາວຸໂສຕິ. ເອກໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ມາເປຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຖ, ຠນ຺ເຕຕິ? ‘‘ນ, ອາວຸໂສ, ເອຕໍ ຠາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ສມ຺ມຸຂຏ຺ຐາເນ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ມາເປສິ. ‘‘ເອຕ຺ຖ, ຠນ຺ເຕ, ເອກໍ ປທຸມຄຈ຺ຉໍ ມາເປຖາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ຕມ຺ປິ ມາເປສິ. ອິທາເນຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕໍ ປຸປ຺ຜໍ ທສ຺ເສຖາຕິ. ເຖໂຣ ຕມ຺ປິ ທສ຺ເສສິ. ເອຕ຺ຖ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ທສ຺ເສຖາຕິ. ເຖໂຣ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ທສ຺ເສສິ. ຕໂຕ ນໍ ອາຫ – ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຸຠໂຕ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ເຖໂຣ ອຕ຺ຕນາວ ມາປິຕໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ໂລຠໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ຕທາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອວສ຺ສໂຍ ເມ ສປ຺ປຸຣິສ ໂຫຫີ’’ຕິ ອນ຺ເຕວາສິກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸກ຺ກຸຏິກໍ ນິສີທິ. ‘‘ເອຕທຕ຺ຖເມວາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄໂຕ’’ຕິ ເຖຣສ຺ສ ອສຸຠວເສນ ສລ຺ລຫຸກໍ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ໂອກາສໍ ກາຕຸໍ ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ. ສຸປຣິມທ຺ທິຕສງ຺ຂາໂຣ ເຖໂຣ ຕສ຺ມິໍ ທິວາຏ຺ຐານໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕມຕ຺ເຕເຍວ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ອຖ ນໍ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມທິນ຺ນຕ຺ເຖໂຣ ຕິສ຺ສມຫາວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖສິ. ເອວຣູປສ຺ສ ສມາປຕ຺ຕິວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ກິເລໂສ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ.

ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ວິປສ຺ສນາວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ພຸທ຺ຘກາເລ ສຏ຺ຐິມຕ຺ຕາ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກາ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ. ເຕ ກິຣ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິວິຕ຺ຕໍ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕາ ກິເລສານໍ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ‘‘ປຏິວິທ຺ຘມຄ຺ຄຜລາ ມຍ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ມຄ຺ຄຜລຕ຺ຖາຍ ວາຍາມໍ ອກຕ຺ວາ ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ປຏິວິທ຺ຘຘມ຺ມໍ ທສພລສ຺ສ ອາໂຣເຈສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ປຸເຣ ອາຄມນໂຕວ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ອາຫ – ‘‘ອານນ຺ທ, ປຘານກມ຺ມິກາ ຠິກ຺ຂູ ອຊ຺ຊ ມໍ ປສ຺ສິຕຸໍ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມມ ທສ຺ສນາຍ ໂອກາສໍ ອກຕ຺ວາ ‘ອາມກສຸສານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອລ຺ລອສຸຠຠາວນໍ ກໂຣຖາ’ຕິ ປຫິເຓຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ເຖໂຣ ເຕສໍ ອາຄຕານໍ ສຕ຺ຖາຣາ ກຖິຕສາສນໍ ອາໂຣເຈສິ. ເຕ ‘‘ຕຖາຄໂຕ ອຊານິຕ຺ວາ ນ ກເຖສ຺ສຕິ, ອທ຺ຘາ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາມກສຸສານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອລ຺ລອສຸຠໍ ໂອໂລເກນ຺ຕາ ໂລຠໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ນູນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ທິຏ຺ຐໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊາຕສໍເວຄາ ລທ຺ຘມຄ຺ຄໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຣຠິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣທ຺ຘຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນວ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖມາຫ –

‘‘ຍານິມານິ ອປຕ຺ຕານິ, ອລາພູເນວ ສາຣເທ;

ກາໂປຕການິ ອຏ຺ຐີນິ, ຕານິ ທິສ຺ວານ ກາ ຣຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໔໙);

ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ. ເອວຣູປານໍ ວິປສ຺ສນາວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ກິເລສາ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ.

ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ, ນວກມ຺ມວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພເຕ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ. ຕສ຺ສ ກິຣ ອຏ຺ຐວສ຺ສິກກາເລ ອນຠິຣຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ໂສ ຕໍ ວິໂນເທຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຈີວຣໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ຣຊິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ປຈິຕ຺ວາ ເກເສ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ອຸປຊ຺ຌາຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ອາວຸໂສ ມຫາຕິສ຺ສ, ອຕຸຏ຺ຐສ຺ສ ວິຍ ເຕ ອາກາໂຣ’’ຕິ? ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ອນຠິຣຕິ ເມ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໍ ວິໂນເທຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກມີຕິ. ເຖໂຣ ຕສ຺ສາສຍໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ ອນຸກມ຺ປາວເສນ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ ຕິສ຺ສ, ມຍໍ ມຫລ຺ລກາ, ເອກໍ ໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ທຸຕິຍກຖໍ ອກຖິຕປຸພ຺ໂພ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ.

ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ, ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸທ຺ເທສມຄ຺ຄຎ຺ຈ ມາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານຎ຺ຈ ມນສິ ກໂຣຫິ, ກາເລນ ຈ ກາລໍ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຕຖາຣູປໍ ສປ຺ປາຍຏ຺ຐານໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ’’ຕິ ທາຣູຫິ ປູເຣຕ຺ວາ ຌາເປຕ຺ວາ ໂສເຘຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາຫິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທ຺ວາຣວາຕປານາທີນິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ສທ຺ຘິໍ ຈງ຺ກມນຠູມິຠິຕ຺ຕິປຣິກມ຺ມາທີຫິ ເລຓໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ມຎ຺ຈປີຐໍ ສນ຺ຖຣິຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ເລເຓ ປຣິກມ຺ມໍ, ວສຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອາວຸໂສ, ທຸກ຺ເຂນ ຕຍາ ເອຕໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ອຊ຺ຊ ເອກທິວສໍ ຕ຺ວຎ຺ເຎເວຕ຺ຖ ວສາຫີຕິ. ໂສ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປາເທ ໂຘວິຕ຺ວາ ເລຓໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ອຕ຺ຕນາ ກຕກມ຺ມໍ ອາວຊ຺ຊິ. ຕສ຺ສ ‘‘ມນາປໍ ມຍາ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ກາຍເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ໂສ ຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຜລໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເອວຣູປສ຺ສ ນວກມ຺ມວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ກິເລໂສ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ.

ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໂຕ ອາຄໂຕ ສຸທ຺ຘສຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ອນາເສວນຕາຍ ກິເລໂສ ນ ສມຸທາຈຣຕິ, ຠວວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ໂຫຕິ. ໂສ ຕໍ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕເມວ ກຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ວິຍ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ອຄາຣມຊ຺ເຌປິ ກາເມ ອປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຫາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນຕ຺ຖາຍ ອາຄຕໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ທິສ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຕີຫິ ໂອວາເທຫິ ອຸປສມ຺ປທໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐເມ ອຣຸເຓ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເອວຣູປສ຺ສ ຠວວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕ ກິເລໂສ ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໂຕວ ໂຫຕິ.

ໂຍ ປນ ອນນຸຠູຕປຸພ຺ພໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວຣູປສ຺ສ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນວ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ.

ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ຊາໂຕ ຠູໂຕ ສມຸທາຄໂຕ. ປຫີຍຕີຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ, ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ, ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ, ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຫາເນຫິ ປຫີຍຕິ, ນ ປຸນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຍ ກິເລສາ ຕທງ຺ຄວເສນ ປຫີຍນ຺ຕີຕິ ວິປສ຺ສນາ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມາປຕ຺ຕິ ປນ ກິເລເສ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕີຕິ ສາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ມຄ຺ໂຄ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຜລໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຍມານໍ, ນິພ຺ພານໍ ສພ຺ພກິເລເສຫິ ນິສ຺ສຏນ຺ຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປສ຺ສທ຺ຘິນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານານີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິເມຫິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕເຣຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຫາເນຫິ ປຫີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອສຸຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສສຸ ອສຸເຠສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສາຣມ຺ມຓໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ – ‘‘ອສຸຠມ຺ປິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ, ອສຸຠາຣມ຺ມຓາ ຘມ຺ມາປິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕຕິ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ? ອນິຈ຺ເຈ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປາຍມນສິກາຣສ຺ສ ວເສນ ມນສິກໂຣໂຕ. ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ເຈວ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອສມຸທາຄໂຕ ນ ສມຸທາຄຈ຺ຉຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕີຕິ ສມຸທາຄໂຕ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຎ຺ຈວິເຘນ ປຫາເນນ ປຫີຍຕິ.

ອປິຈ ຉ ຘມ຺ມາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ອສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ, ອສຸຠຠາວນານຸໂຍໂຄ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ ສປ຺ປາຍກຖາຕິ. ທສວິຘຎ຺ຫິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕິ, ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາປິ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ປິຫິຕທ຺ວາຣສ຺ສາປິ, ຈຕຸນ຺ນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອາໂລປານໍ ໂອກາເສ ສຕິ ອຸທກໍ ປິວິຕ຺ວາ ຍາປນສີລຕາຍ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸໂນປິ. ເຕເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຈ ອາໂລເປ, ອຠຸຕ຺ວາ ອຸທກໍ ປິເວ;

ອລໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໙໘໓);

ອສຸຠກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສທິເສ ອສຸຠຠາວນາຣເຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ທສອສຸຠນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປິ ປຫີຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຉ ຘມ຺ມາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

໑໗. ສຕ຺ຕເມ ເມຕ຺ຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕຜຣຓກາ ເມຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ນີວຣຓາທີຫິ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິເສສໂຕ ວາ ສພ຺ພພ຺ຍາປາທປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເມຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸພ຺ພຠາໂຄປິ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ອິຘ ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານວເສນ ອປ຺ປນາວ ອຘິປ຺ເປຕາ. ໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕຕິ ຕໍ ເມຕ຺ຕໍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ອຸປາຍມນສິກາເຣນ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ.

ອປິຈ ຉ ຘມ຺ມາ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ, ເມຕ຺ຕາຠາວນານຸໂຍໂຄ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ, ປຏິສງ຺ຂານພຫຸລຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ. ໂອທິສ຺ສກອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓານຎ຺ຫິ ອຎ຺ຎຕຣວເສນ ເມຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ພ຺ຍາປາໂທ ປຫີຍຕິ, ໂອຘິໂສ ອໂນຘິໂສ ທິສາຜຣຓວເສນ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາປິ. ‘‘ຕ຺ວໍ ເອຕສ຺ສ ກຸທ຺ໂຘ ກິໍ ກຣິສ຺ສສິ, ກິມສ຺ສ ສີລາທີນິ ນາເສຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ, ນນຸ ຕ຺ວໍ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ເມນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ເມເນວ ຄມິສ຺ສສິ? ປຣສ຺ສ ກຸຊ຺ຌນໍ ນາມ ວີຕຈ຺ຈິຕງ຺ຄາຣຕຕ຺ຕອຍສລາກຄູຖາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣໍ ປຫຣິຕຸກາມຕາສທິສໍ ໂຫຕິ. ເອໂສປິ ຕວ ກຸທ຺ໂຘ ກິໍ ກຣິສ຺ສຕິ, ກິໍ ເຕ ສີລາທີນິ ນາເສຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ? ເອສ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ເມນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ເມເນວ ຄມິສ຺ສຕິ, ອປ຺ປຏິຈ຺ຉິຕປເຫຓກໍ ວິຍ ປຏິວາຕໍ ຂິຕ຺ຕຣໂຊມຸຏ຺ຐິ ວິຍ ຈ ເອຕສ຺ເສເວສ ໂກໂຘ ມຕ຺ຖເກ ປຕິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຣສ຺ສ ຈ ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕປິ, ອຸຠຍກມ຺ມສ຺ສກຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຏິສງ຺ຂາເນ ຐິຕສ຺ສາປິ, ອສ຺ສຄຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສທິເສ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຣເຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ພ຺ຍາປາໂທ ປຫີຍຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ເມຕ຺ຕານິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປິ ປຫີຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຉ ຘມ຺ມາ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ເສສມິຘ ອິໂຕ ປເຣສຸ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ, ວິເສສມຕ຺ຕເມວ ປນ ວກ຺ຂາມາຕິ.

໑໘. ອຏ຺ຐເມ ອາຣມ຺ຠຘາຕູອາທີສຸ ອາຣມ຺ຠຘາຕຸ ນາມ ປຐມາຣມ຺ຠວີຣິຍໍ. ນິກ຺ກມຘາຕຸ ນາມ ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ພລວຕຣໍ. ປຣກ຺ກມຘາຕຸ ນາມ ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນໂຕ ຕໂຕປິ ພລວຕຣໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອາຣມ຺ໂຠ ເຈຕໂສ ກາມານໍ ປນູທນາຍ, ນິກ຺ກໂມ ເຈຕໂສ ປລິຆຸຄ຺ຆາຏນາຍ, ປຣກ຺ກໂມ ເຈຕໂສ ພນ຺ຘນຈ຺ເຉທນາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕີຫິ ເປເຕຫິ ອຘິມຕ຺ຕວີຣິຍເມວ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓວີຣິຍສ຺ສ ເຈວ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິຍສ຺ສ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸໂທສາປຄຕໍ ວີຣິຍໍ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ຈ ອຕິລີນໍ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຕິປຄ຺ຄຫິຕໍ, ນ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສໍຂິຕ຺ຕໍ, ນ ຈ ພຫິທ຺ຘາ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ຕເທຕໍ ທຸວິຘໍ ໂຫຕິ – ກາຍິກໍ, ເຈຕສິກຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓີເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໙) ເອວໍ ຣຕ຺ຕິທິວສສ຺ສ ປຎ຺ຈ ໂກຏ຺ຐາເສ ກາເຍນ ຆເຏນ຺ຕສ຺ສ ວາຍມນ຺ຕສ຺ສ ກາຍິກວີຣິຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ນ ຕາວາຫໍ ອິໂຕ ເລຓາ ນິກ຺ຂມິສ຺ສາມິ, ຍາວ ເມ ນ ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວໍ ໂອກາສປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ, ‘‘ນ ຕາວາຫໍ ອິມໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ຠິນ຺ທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ນິສຊ຺ຊາທິປຣິຈ຺ເຉເທນ ວາ ມານສໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຆເຏນ຺ຕສ຺ສ ວາຍມນ຺ຕສ຺ສ ເຈຕສິກວີຣິຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ອິຘ ວຏ຺ຏຕິ. ທຸວິເຘນາປິ ຫິ ອິມິນາ ວີຣິເຍນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສ ອນຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ເຈວ ຖິນມິທ຺ຘໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ຖິນມິທ຺ຘໍ ປຫີຍຕິ ມິລກ຺ຂຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ, ຄາມນ຺ຕປພ຺ຠາຣວາສິມຫາສີວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ, ປີຕິມລ຺ລກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ, ກຸຏຸມ຺ພິຍປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ ຈ. ເອເຕສຸ ຫິ ປຸຣິມາ ຕໂຍ ອຎ຺ເຎ ຈ ເອວຣູປາ ກາຍິກວີຣິເຍນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍາ, ກຸຏຸມ຺ພິຍປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ອຎ຺ເຎ ຈ ເອວຣູປາ ເຈຕສິກວີຣິເຍນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍາ, ອຸຈ຺ຈາວາລຸກວາສີ ມຫານາຄຕ຺ເຖໂຣ ປນ ທ຺ວີຫິປິ ວີຣິເຍຫິ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍວ. ເຖໂຣ ກິຣ ເອກໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ຈງ຺ກມຕິ, ເອກໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອກໍ ນິສີທຕິ, ເອກໍ ນິປຊ຺ຊຕິ. ມຫາເຖຣສ຺ສ ເອກອິຣິຍາປໂຖປິ ອສປ຺ປາໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຈຕຸຕ຺ເຖ ສຕ຺ຕາເຫ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາສິ.

ອປິຈ ຉ ຘມ຺ມາ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ອຕິໂຠຊເນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ, ອິຣິຍາປຖສມ຺ປຣິວຕ຺ຕນຕາ, ອາໂລກສຎ຺ຎາມນສິກາໂຣ, ອພ຺ໂຠກາສວາໂສ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ. ອາຫຣຫຕ຺ຖກ-ຠຸຕ຺ຕວມິຕກ-ຕຕ຺ຣວຏ຺ຏກ-ອລໍສາຏກ-ກາກມາສກ-ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທໂຍ ວິຍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຫິ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣໂຕ ຖິນມິທ຺ຘໍ ມຫາຫຕ຺ຖີ ວິຍ ໂອຕ຺ຖຣນ຺ຕໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຈຕຸປຎ຺ຈອາໂລປໂອກາສໍ ປນ ຐເປຕ຺ວາ ປານີຍໍ ປິວິຕ຺ວາ ຍາປນສີລສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ອຕິໂຠຊເນ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ຖິນມິທ຺ຘໍ ປຫີຍຕິ. ຍສ຺ມິໍ ອິຣິຍາປເຖ ຖິນມິທ຺ຘໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສາປິ, ຣຕ຺ຕິໍ ຈນ຺ທາໂລກທີປາໂລກອຸກ຺ກາໂລເກ ທິວາ ສູຣິຍາໂລກໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປິ, ອພ຺ໂຠກາເສ ວສນ຺ຕສ຺ສາປິ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສທິເສ ປຫີນຖິນມິທ຺ເຘ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ຖິນມິທ຺ຘໍ ປຫີຍຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ຘຸຕງ຺ຄນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປິ ປຫີຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຉ ຘມ຺ມາ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

໑໙. ນວເມ ວູປສນ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຌາເນນ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ວູປສມິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ.

ອປິຈ ຉ ຘມ຺ມາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ພຫຸສ຺ສຸຕຕາ, ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາ, ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ, ວຸທ຺ຘເສວິຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ. ພາຫຸສຈ຺ເຈນາປິ ຫິ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ຕໂຍ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ປຎ຺ຈ ວາ ນິກາເຍ ປາຬິວເສນ ຈ ອຕ຺ຖວເສນ ຈ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕິ, ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸລສ຺ສາປິ, ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ຈິຓ຺ຓວສີຠາວຕາຍ ປກຕຎ຺ຎຸໂນປິ, ວຸຑ຺ເຒ ມຫລ຺ລກຕ຺ເຖເຣ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາປິ, ອຸປາລິຕ຺ເຖຣສທິເສ ວິນຍຘເຣ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປິ ປຫີຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຉ ຘມ຺ມາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

໒໐. ທສເມ ໂຍນິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນສິກໂຣໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຸປາຍໂຕ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ.

ອປິຈ ຉ ຘມ຺ມາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ພຫຸສ຺ສຸຕຕາ, ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາ, ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ, ອຘິໂມກ຺ຂພຫຸລຕາ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ, ສປ຺ປາຍກຖາຕິ. ພຫຸສຈ຺ເຈນາປິ ຫິ ເອກໍ ວາ…ເປ… ປຎ຺ຈ ວາ ນິກາເຍ ປາຬິວເສນ ຈ ອຕ຺ຖວເສນ ຈ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫີຍຕິ, ຕີຓິ ຣຕນານິ ອາຣພ຺ຠ ປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸລສ຺ສາປິ, ວິນເຍ ຈິຓ຺ຓວສີຠາວສ຺ສາປິ, ຕີສຸ ຣຕເນສຸ ໂອກປ຺ປນິຍສທ຺ຘາສງ຺ຂາຕອຘິໂມກ຺ຂພຫຸລສ຺ສາປິ, ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ເຕ ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣສທິເສ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວນ຺ຕສ຺ສາປິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫີຍຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ຕິຓ຺ຓໍ ຣຕນານໍ ຄຸຓນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປິ ປຫີຍຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຉ ຘມ຺ມາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ປຫານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ນີວຣຓປ຺ປຫານວຄ຺ເຄ ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕນ຺ຕິ.

ນີວຣຓປ຺ປຫານວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.