ສາສນປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ກໂມ

ຠຄວໂຕ ຫິ ປຣິນິພ຺ພຸຕິກາລໂຕ ປຈ຺ຉາ ວສ຺ສສຕພ຺ຠນ຺ຕເຣ ພຸທ຺ຘສາສເນ ໂກຈິປິ ວາທເຠໂທ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ວສ຺ສສຕກາເລ ປນ ທຸຕິຍສງ຺ຄີຕິກາເຣຫິ ເຖເຣຫິ ນິກ຺ກຑ຺ຒິຕາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ຂໍ ລຠິຕ຺ວາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ອຎ຺ຎຖາ ກຕ຺ວາ ມຫາສງ຺ຄີຕິນາເມນ ວິສຸໍ ສງ຺ຄີຕິມກໍສຸ. ຕທາ ສງ຺ຄີຕິທ຺ວຍາຣູຬ຺ຫປຸຣາຓຘມ຺ມວິນຍເມວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ເຖຣານໍ ຄໂຓ ເຖຣວາໂທຕິ ຈ ຕທຎ຺ເຎສໍ ມຫາສງ຺ຆິໂກຕິ ຈ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ.

ປຸນ ມຫາສງ຺ຆິກໂຕ (໑) ໂຄກຸລິໂກ (໒) ເອກພ຺ໂຍຫາຣິໂກຕິ ທ຺ເວ ອາຈຣິຍຄຓາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປຸນ ໂຄກຸລິກໂຕ (໓) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວາໂທ (໔) ພາຫຸລິໂກ (ພຫຸສ຺ສຸຕິໂກ)ຕິ ທ຺ເວ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປຸນ ພາຫຸລິກໂຕປິ (໕) ເຈຕິຍວາທິຄໂຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ເອເຕ ປຎ຺ຈ ມູລຠູເຕນ ມຫາສງ຺ຆິເກນ ສຫ ຉ ປາຏິເຍກ຺ກາ ອາຈຣິຍຄຓາ ອເຫສຸໍ.

ວິສຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣວາທໂຕປິ (໑) ມຫິສາສໂກ (໒) ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕໂກຕິ ທ຺ເວ ອາຈຣິຍຄຓາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປຸນ ມຫິສາສກໂຕ (໓) ສພ຺ພຕ຺ຖິວາໂທ (໔) ຘມ຺ມຄຸຕ຺ຕິໂກຕິ ທ຺ເວ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປຸນ ສພ຺ພຕ຺ຖິວາທໂຕປິ (໕) ກສ຺ສປິໂຍ, ຕໂຕປິ (໖) ສງ຺ກນ຺ຕິໂກ, ຕໂຕປິ (໗) ສຸຕ຺ຕວາທີຕິ ຕໂຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກໂຕປິ (໘) ຘມ຺ໂມຕ຺ຕຣິໂຍ (໙) ຠທ຺ທຍານິໂກ (໑໐) ຉນ຺ນາຄາຣິໂກ (໑໑) ສມ຺ມິຕິໂຍຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ເຕ ເອກາທສ ມູລຠູເຕນ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣວາເທນ ສຫ ທ຺ວາທສ ອາຈຣິຍຄຓາ ອເຫສຸໍ. ອິຕິ ອິເມ ຈ ທ຺ວາທສ ປຸຣິມາ ຈ ຉາຕິ ອຏ຺ຐາຣສ ອາຈຣິຍຄຓາ ທຸຕິຍຕຕິຍສງ຺ຄີຕີນໍ ອນ຺ຕເຣ ຊາຕາ ອເຫສຸໍ.

ເຕສຸ ມູລຠູໂຕ ເຖຣວາທຄໂຓເຍວ ໂປຣາຓຘມ຺ມວິນຍຄຣຸໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອນູນມນຘິກໍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂປຣາຓິກໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ຘາເຣສິ. ອິຕເຣ ປນ ສຕ຺ຕຣສ ຠິນ຺ນຄຓາ ໂປຣາຓິກໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ອຎ຺ຎຖາ ອກໍສຸ. ເຕນ ເຕສໍ ຘມ຺ມວິນໂຍ ກຕ຺ຖຈິ ອູໂນ ກຕ຺ຖຈິ ອຘິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອປຣິປຸຓ຺ໂຓ ເຈວ ອໂຫສິ ອປຣິສຸທ຺ໂຘ ຈ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ທີປວໍເສ ປຎ຺ຈມປຣິຈ຺ເຉເທ –

໓໐. ‘‘ນິກ຺ກຑ຺ຒິຕາ ປາປຠິກ຺ຂູ, ເຖເຣຫິ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ;

ອຎ຺ຎໍ ປກ຺ຂໍ ລຠິຕ຺ວານ, ອຘມ຺ມວາທີ ພຫູ ຊນາ.

໓໑. ທສສຫສ຺ສາ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ, ອກໍສຸ ຘມ຺ມສງ຺ຄຫໍ;

ຕສ຺ມາຍໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິ, ມຫາສງ຺ຄີຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໓໒. ມຫາສງ຺ຄີຕິກາ ຠິກ຺ຂູ, ວິໂລມໍ ອກໍສຸ ສາສເນ;

ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ມູລສງ຺ຄຫໍ, ອຎ຺ຎໍ ອກໍສຸ ສງ຺ຄຫໍ.

໓໓. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສງ຺ຄຫິຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອກຣິໍສຸ ເຕ;

ອຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິນ຺ທິໍສຸ, ວິນເຍ ນິກາເຍສຸ ຈ ປຎ຺ຈສຸ…ເປ…

໔໙. ອຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິນ຺ທິໍສຸ, ເອກເທສຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫໍ;

ຄນ຺ຖຎ຺ຈ ເອກເທສຎ຺ຫິ, ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ອກໍສຸ ເຕ.

໕໐. ນາມໍ ລິງ຺ຄໍ ປຣິກ຺ຂາຣໍ, ອາກປ຺ປກຣຓີຍານິ ຈ;

ປກຕິຠາວໍ ຊຫິຕ຺ວາ, ຕຎ຺ຈ ອຎ຺ຎໍ ອກໍສຸ ເຕ.

໕໑. ສຕ຺ຕຣສ ຠິນ຺ນວາທາ, ເອກວາໂທ ອຠິນ຺ນໂກ;

ສພ຺ເພວຏ຺ຐາຣສ ໂຫນ຺ຕິ, ຠິນ຺ນວາເທນ ເຕ ສຫ.

໕໒. ນິຄ຺ໂຣໂຘວ ມຫາຣຸກ຺ໂຂ, ເຖຣ ວາທານມຸຕ຺ຕໂມ;

ອນູນໍ ອນຘິກຎ຺ຈ, ເກວລໍ ຊິນສາສນໍ;

ກຓ຺ຏກາ ວິຍ ຣຸກ຺ຂມ຺ຫິ, ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ວາທເສສກາ.

໕໓. ປຐເມ ວສ຺ສສເຕ ນຕ຺ຖິ, ທຸຕິເຍ ວສ຺ສສຕນ຺ຕເຣ;

ຠິນ຺ນາ ສຕ຺ຕຣສ ວາທາ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຊິນສາສເນ’’ຕິ [ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ].

ອໂສກຣຎ຺ໂຎ ຈ ກາເລ ປຣິຫີນລາຠສກ຺ກາຣາ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ລາຠສກ຺ກາຣໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ຠິກ຺ຂູສຸ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ສການິ ສການິ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ ທີເປນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ອຍໍ ວິນໂຍ, ອິທໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອລຠມານາປິ ສຍເມວ ເກເສ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ວິຫາເຣສຸ ວິຈຣນ຺ຕາ ອຸໂປສຖກມ຺ມາທິກຣຓກາເລ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ປວິສນ຺ຕິ, ເຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ຘມ຺ເມນ ວິນເຍນ ສຕ຺ຖຸສາສເນນ ນິຄ຺ຄຍ຺ຫມານາປິ ຘມ຺ມວິນຍານຸໂລມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອສຓ຺ຐຫນ຺ຕາ ອເນກຣູປໍ ສາສນສ຺ສ ອພ຺ພຸທຎ຺ຈ ມລຎ຺ຈ ກຓ຺ຏກຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ. ເກຈິ ອຄ຺ຄິໍ ປຣິຈຣນ຺ຕິ, ເກຈິ ປຎ຺ຈາຕເປ ຕປນ຺ຕິ, ເກຈິ ອາທິຈ຺ຈໍ ອນຸປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເກຈິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ໂວຠິນ຺ທິສ຺ສາມາຕິ ຕຖາ ຕຖາ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ຕທາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ນ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສຖໍ ວາ ປວາຣຓໍ ວາ ອກາສິ, ອໂສກາຣາເມ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ອຸໂປສໂຖ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊິ [ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຕຕິຍສງ຺ຄີຕິກຖາ].

ອິມຎ຺ຈ ປນ ປວຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ເອວມ຺ປິ ສກ຺ກາ ຄເຫຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕຣສນ຺ນໍ ຠິນ຺ນວາທຄຓານໍ ຘມ຺ມວິນຍສ຺ສ ປຈ຺ຉິມກາເລສຸ ອປຣິສຸທ຺ຘຕຣຠາໂວ ອີທິເສນປິ ກາຣເຓນ ອໂຫສີ’’ຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ພຸທ຺ຘສາສນຠູເຕ ປຣິສຸທ຺ຘຘມ຺ມວິນເຍ ‘‘ໂກຈິປິ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຕາປິ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ ອສສ຺ສຕາ ອນຕ຺ຕາເຍວາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ອຕິວິຍ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ທານິ ອເຖຣວາທິການໍ ຄນ຺ເຖສຸ ຈ ປຸພ຺ເພ ເວຕຸລ຺ລວາທາທີສຸ ຈ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ, ‘‘ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຈາ ຘຸວາ ສສ຺ສຕາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ອຕ຺ໂຖ ທິສ຺ສຕິ.

ອຖ ອໂສໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ສາສນໍ ວິໂສເຘຕຸກາໂມ ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປຐມເມວ ສມຍໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ເອກລທ຺ຘິເກ ເອກລທ຺ຘິເກ ຠິກ຺ຂູ ເອກໂຕ ກາເຣຕ຺ວາ ເອກເມກໍ ຠິກ຺ຂຸສມູຫໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ກິໍ ວາທີ ຠນ຺ເຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ຕໂຕ ເຍ ເຍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ສສ຺ສຕວາທີ’’ຕິ ວາ, ‘‘ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທີ’’ຕິ ວາ ເອວມາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວາທານຸຣູປໍ ມິຈ຺ຉາວາທໍ ອາຫໍສຸ, ເຕ ເຕ ‘‘ນຍິເມ ຠິກ຺ຂູ, ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ອິເມ’’ຕິ ຕຖໂຕ ຎຕ຺ວາ ເຕສໍ ເສຕການິ ວຕ຺ຖານິ ທຕ຺ວາ ອຸປ຺ປພ຺ພາເຊສິ. ເຕ ສພ຺ເພປິ ສຏ຺ຐິສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ອເຫສຸໍ.

ອຖຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕຫິ ‘‘ວິຠຊ຺ຊວາທີ ມຫາຣາຊ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສຸທ຺ຘໍ ທານິ ຠນ຺ເຕ ສາສນໍ, ກໂຣຕຸ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອຸໂປສຖ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອາຣກ຺ຂຎ຺ຈ ທຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປາວິສິ. ສມຄ຺ໂຄ ສງ຺ໂຆ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ອກາສິ. ຕສ຺ມິໍ ສມາຄເມ ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ຍານິ ຈ ຕທາ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ວຕ຺ຖູນິ ຍານິ ຈ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເຕສໍ ປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນຍວເສເນວ ຕຖາຄເຕນ ຐປິຕມາຕິກໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ປຣປ຺ປວາທມທ຺ທນໍ ກຖາວຕ຺ຖຸໍ ນາມ ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ ປຎ຺ຈມໍ ປກຣຓໍ ອຠາສິ. ຕໂຕ ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣປ຺ປມຸຂາ ຕິປິຏກປຣິຍຕ຺ຕິຘຣາ ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ຕາ ສຫສ຺ສໍ ຠິກ຺ຂູ ເຖຣວາທິໂນ ສງ຺ຄີຕິທ຺ວຍາຣູຬ຺ຫໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂປຣາຓຘມ຺ມວິນຍໍ ປຸນ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ສຸຣກ຺ຂິຕໍ ຣກ຺ຂິໍສຸ [ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຕຕິຍສງ຺ຄີຕິກຖາ].

ອຖ ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ນວສຸ ປຈ຺ຈນ຺ຕຏ຺ຐາເນສຸ ສາສນປຕິຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ນວ ນາຍກຕ຺ເຖເຣ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເປເສສິ. ເຕສຸ ອຏ຺ຐຫິ ເຖເຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາປິເຕ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ຉຕ຺ຕິໍສາຘິກທ຺ວິສເຕ (໒໓໖) ພຸທ຺ຘວສ຺ເສ ຊມ຺ພຸທີປໂຕ ສີຫຬທີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເທວານໍປິຍຕິສ຺ສຣາຊປ຺ປມຸຂໍ ທີປກຊນສມູຫໍ ປສາເທຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘສາສນໍ ສມ຺ປຕິຏ຺ຐາເປສິ, ເຕນ ຈ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນໍ ມຫາເມຆວນຸຍ຺ຍານໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ມຫາວິຫາຣໍ ນາມ ສງ຺ຆາຣາມໍ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ [ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຕຕິຍສງ຺ຄີຕິກຖາ]. ຕໂຕ ປຠຸຕິ ສີຫຬທີເປ ພຸທ຺ຘສາສນໍ ຍາວ ວຏ຺ຏຄາມຓິຣາຊກາລາ ນິກາຍນ຺ຕຣວາທາກຸລຣຫິຕໍ ນິມ຺ມລໍ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ ຫຸຕ຺ວາ ສມຸຊ຺ຊລິຕ຺ຖ. ວຏ຺ຏຄາມຓິຣາຊກາລໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ນິກາຍນ຺ຕຣວາທາປິ ສີຫຬທີປມຸປາຄມິໍສຸ. ຕທາ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣວາທິໂນ ຍຖາ ປຸຣາຓຘມ຺ມວິນໂຍ ເຕຫິ ນິກາຍນ຺ຕຣວາເທຫິ ອສມ຺ມິສ຺ໂສ ອມລີໂນ ປກຕິປຣິສຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ຕຖາ ຕໍ ມຫຸສ຺ສາເຫນ ສຸຣກ຺ຂິຕໍ ຣກ຺ຂິໍສຸ. ກຖໍ?