೧. ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತವಿಭಾವನಾ

೫೨. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗಾದಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನಾನಾಸುತ್ತತ್ಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗಾದಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ.

‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಾಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ;

ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ. (ನೇತ್ತಿ. ೪ ನಯಸಙ್ಖೇಪ) –

ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ನ ವಿಭತ್ತೋ, ‘‘ಕುಹಿಞ್ಚಿ ವಿಭತ್ತೋ, ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವಾ ವಿಭತ್ತೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಹಾರೇ ವಾ ವಿಭತ್ತೋ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಥ ವಾ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಭೂಮಿಸದಿಸೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ನಾನಾಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ನಾನಾವಣ್ಣಸುಗನ್ಧಪುಪ್ಫಸದಿಸೇ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯಸುವಿಚಾರಿತಜಮ್ಬುನದಾಭರಣಸದಿಸೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ನಾನಾಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲವಿವಿಧಮಣಿರತನಸದಿಸೇ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾವ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಪ್ಪಟಕೋಜಸ್ಸ ಖಾದಾಪನಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ವಿಯ, ನಾನಾವಿಧೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪರಮತ್ಥೋಜಾಯ ಸೋಳಸಹಿ ಹಾರೇಹಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಖಾದಾಪನಸದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ಯೋಜನಿಕಮಧುಗಣ್ಡಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸುಮಧುರಸಸ್ಸ ಪಾಯಾಪನಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ವಿಯ ನಾನಾವಿಧೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಪರಮತ್ಥಮಧುರಸಸ್ಸ ಸೋಳಸಹಿ ಹಾರೇಹಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಪಾಯಾಪನಸದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ಅನೇಕೇಸು ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ನಾನಾವಿಧಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ವಿಭತ್ತಾಯೇವಾತಿ ತಥಾ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಂ ಆಹ.

ನನು ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಂ ಕಥೇತುಕಾಮೇನ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಗಾಥಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ನಪ್ಪಯೋಜೇತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ನಯವಿಚಾರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಿತತ್ತಾ. ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ಪನ ತಂ ಗಾಥಂ ಪಯೋಜೇತಿ ಅವಿಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಗಾಥಂ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೇ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂಯೇವಾತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

ಏವಂ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ನಾನಾವಣ್ಣಾನಿ ಮುತ್ತಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಕಿರನ್ತೋ ವಿಯ, ಸುಸಿಕ್ಖಿತಸಿಪ್ಪಾಚರಿಯವಿಚಾರಿತೇಸು ಸುರತ್ತಸುವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೇಸು ನಾನಾವಿಧರಂಸಿಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಮಣಿರತನಾನಿ ಬನ್ಧನ್ತೋ ವಿಯ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಪ್ಪಟಕೋಜಂ ಖಾದಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ, ಯೋಜನಿಕಮಧುಗಣ್ಡಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸುಮಧುರಸಂ ಪಾಯೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ನಾನಾಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಉದಾಹರನ್ತೋ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಂ ಆರಭಿ. ಆರಭನ್ತೋ ಚ ಯಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ –

‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮಂ, ದಿಸಾಲೋಚನತೋ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ;

ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಹಿ, ನಯೇಹಿ ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ. –

ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ನಪ್ಪಯೋಜೇತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣವಿಸಯತ್ತಾ, ನಯವಿಚಾರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಿತತ್ತಾ. ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ಹಾರಾನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮೇವ ಹಿ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ. ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ಪನ ತಂ ಪಯೋಜೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಸೋಳಸ ಹಾರೇ ಯೋಜೇತ್ವಾವ ತದನನ್ತರಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಂ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ? ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇತಿ ಆಹಾ’’ತಿ –

ವುತ್ತಂ. ಗಾಥಾತ್ಥೋ ನಿದ್ದೇಸವಿಭಾವನಾಯಂ ವುತ್ತೋವ. ‘‘ಸೋಳಸ…ಪೇ… ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಹಾರವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ನ ವಿಭತ್ತೋ, ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ವಾ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಪಚ್ಚಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ.

ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೇದೇನ ಸೋಳಸವಿಧೋ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಮಯಾ ವಿಭಜಿಯಮಾನೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ತಥಾ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸೋಳಸವಿಧೇ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಕೇ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ. ಕತಮೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ.

‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚ;

ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನ, ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. –

ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಕಿಂದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಪಮಾದಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೨) ವಿಭತ್ತೋ. ಯೋಜನತ್ಥೋ ಪನ ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ಮಚ್ಚುನೋ ವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಕುಸೀತಚಿತ್ತೇನ ತಂಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾರಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾದಿಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ.

‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’ತಿ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ ತಂ ಪಮಾದಧಮ್ಮಜಾತಂ ಕಸ್ಸ ಪದ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಯದಾ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಪವತ್ತೋ ಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸೋ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಸುಭಾದೀನಂಯೇವ ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀ’’ತಿ ಕಾರಿತತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ಕಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ? ಸೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ, ದಿಟ್ಠಿಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ. ಇತಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇತಬ್ಬಾನಂ ತಿವಿಧತ್ತಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪಿ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಮುದುಕೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾಕಾರಗ್ಗಹಣಮತ್ತತ್ತಾ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಬಲವಾ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣತೋ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಬಲವತರೋ, ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸುಭಾದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಗಹಣತೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ, ತದನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತದನನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವುತ್ತೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಸುಭಸುಖಅತ್ತನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ದ್ವಾದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ.

ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಾನಿ ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂನಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಯಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕುಹಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚತೂಸು ರೂಪಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅತ್ತಭಾವವತ್ಥೂಸು ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ. ‘‘ಕಥಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಂ ವಾ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ವಾ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಯತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ.

‘‘ತೇಸು ರೂಪಕಾಯಾದೀಸು ಕತಮಂ ಕತಮಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಠಮಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸವತ್ಥು ರೂಪಂ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಏವಂ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಭವನ್ತಿ.

ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತೇಸಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಕತಮೇ ಮೂಲಕಾರಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಾ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ – ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತಾ ಭವನ್ತಿ.

‘‘ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಕಿಂ ಹೋನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವಿಸುಂ ವಿಸು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಾನಿವುತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾರಹಿತಾ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ತಣ್ಹಾಯ ಸಾತಿಸಯಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಸಾತಿಸಯಾಯ ಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸುಭೇಪಿ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇಪಿ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ. ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದಿಟ್ಠಿ ಭವತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ದಿಟ್ಠಿರಹಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಸಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾಯ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನಿಚ್ಚೇಪಿ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ, ಅನತ್ತನಿಯೇಪಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ.

‘‘ಕಥಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತೋ, ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತಣ್ಹಾಮೂಲಕದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೇಸು. ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತಾವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕವಿಪಲ್ಲಾಸೋ. ಅತೀತಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಅದಬ್ಬಭೂತೋಪಿ ದಬ್ಬಭೂತೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ. ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಿತತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ದಿಟ್ಠಿಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ. ಏವಂ ಅತೀತಸಮನುಪಸ್ಸನಅನಾಗತಾಭಿನನ್ದನಭೇದೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಯೇವ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ದಸ ಕಿಲೇಸಾಪಿ, ಕಸ್ಮಾ ದ್ವೇಯೇವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ – ಇಮೇ ದ್ವೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಪರಮಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣತ್ತಾ. ತಾಹಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಹಿ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಾಸು ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಸು ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾಸು ಕೋಚಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ.

‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂಯೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸಾಪಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸಾಪಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಯೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪುಬ್ಬಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇಹಿ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಸನ್ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಂಸರನ್ತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಕಿಂ ನಿರಯಂ ಮಾರವಸಗಮನೇನ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಅಸುರಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ದೇವೇ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಕಿಂ ಮನುಸ್ಸೇ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಯಾ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮನಿಯತಾ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಅಕಲ್ಲತ್ತಂ ಅಕಮ್ಮನಿಯತ್ತಂ ಥಿನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಲೀನತ್ತಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಲೀನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಲೀನತ್ತಂ ಮಿದ್ಧಂ ನಾಮಾತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸರೂಪಮೇವ ವುತ್ತಂ. ತೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭೂತಭಾವಾದಿಕೋ ಪನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ನ ವುತ್ತೋ, ಅವುತ್ತೇಪಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಸಂಯೋಜನೇನ ಸಂಸಾರೇ ಮಾರವಸಗಮನೇನ ಸನ್ಧಾವನಂ ಸಂಸರಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಸಭಾವೋ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸೋ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞೇ ಮಾರೇತಿ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಮಾರೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ. ಇಮಿನಾ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಖನ್ಧಮಾರಮಚ್ಚುಮಾರಾ ಚ ಗಹಿತಾ, ಚ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ. ಅಥ ವಾ ‘‘ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯೋ ಯೋ ರಾಜಚೋರಾದಿಕೋ ದಾನಾದೀನಿ ವಾ ಇಸ್ಸರಿಯಭೋಗಾದೀನಿ ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಸೋ ರಾಜಚೋರಾದಿಕೋಪಿ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಮಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಸನ್ತಿ ಇಚ್ಛಂ ಲೋಭಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ರುಚಿಂ ಆಕಙ್ಖಂ ಆಣಂ ಆಣತ್ತಿಂ. ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಉಪೇತಿ ಅನುವತ್ತತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಸತ್ತೋ ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತಚಿತ್ತೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾದೀಹಿ ನಿವುತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಂಸಾರಾಭಿಮುಖೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೋತಿ, ನ ವಿಸಙ್ಖಾರಾಭಿಮುಖೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಾರಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತೇನ ‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’ತಿಆದಿಕೇನ ಸುತ್ತೇನ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ ಚಾತಿ. ಕಥಂ ದೇಸಿತಾನಿ? ಅಭಿಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ಚೇವ ಸುತ್ತನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ಚ ದೇಸಿತಾನಿ. ತಾಸು ಕಥಾಸು ಅಭಿಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ದೇಸಿತೇ ಸತಿ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಅರಕ್ಖಿತಂ ರತ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅರಕ್ಖಿತಂ ದುಟ್ಠಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಅರಕ್ಖಿತಂ ಮೂಳ್ಹಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ ಞಾಪಿತಂ. ತತ್ಥ ರತ್ತಚಿತ್ತಂ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಂ, ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಧಂ, ಮೂಳ್ಹಚಿತ್ತಂ ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಸೇನ ಯಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅಗುತ್ತಿ ಅನಾರಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಾಯ ಅಗುತ್ತಿಯಾ ಅನಾರಕ್ಖಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನಾತಿ.

‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಂಸಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ದೇಸಿತಂ, ತಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸಾನುಗತತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತಂ ನಾಮಾತಿ. ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧೇನ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ದೇಸಿತಂ, ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇನ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧವಸಾನುಗತತ್ತಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಯೇ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೩೬೫) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಞ್ಚ ಮಾರಾ ಗಹಿತಾ. ತೇಸು ಕಿಲೇಸಮಾರೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಓಘಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಯೋಗಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಗನ್ಥಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಅಟ್ಠ ನೀವರಣಾ, ದಸ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೨ ಆದಯೋ) ದೇಸಿತೋ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ (ವಿಭ. ೨೨೬) ಅಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ (ವಿಭ. ೨೨೬) ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಿತೋ. ಖನ್ಧಮಾರೋ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಭಾವೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಿತೋ. ಮಚ್ಚುಮಾರೋ ಪನ ‘‘ಚುತಿ ಚವನತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೯೩) ದೇಸಿತೋ. ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಕಥಾಯ ದೇಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸುತ್ತನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಪನ ಕಥಾಯ ದೇಸಿತೇ ಸತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ, ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಮೇನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಸಂವುತಂ ವಿಹರನ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ನ ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಜಿವ್ಹಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ… ಮನಿನ್ದ್ರಿಯೇ ನ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೪೭) ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಯಂ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ. ಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಾಹಿ ದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಾ, ಯಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ‘‘ಇಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ…ಪೇ… ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾ’’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೦ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ, ತಾಹಿ ದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಹತೇನ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ.

‘‘ಥಿನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಮಿದ್ಧಂ ನಾಮ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಥಿನಂ ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಸೀದನಂ, ಮಿದ್ಧಂ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ’’ತಿ ವಾ ಯಾನಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧೇಹಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಭೂತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತಂ.

‘‘ವಸೋ ನಾಮ ಇಚ್ಛಾ ಲೋಭೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ರುಚಿ ಆಕಙ್ಖಾ ಆಣಾ ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ ಯೋ ವಸೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ವಸೋ ‘‘ವಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ದೇಸಿತೋ. ‘‘ಪಞ್ಚ ಮಾರಾ – ಖನ್ಧಮಾರೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ ಮಚ್ಚುಮಾರೋ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ’’ತಿ ಯೋ ಮಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಮಾರೋ ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇಸಿತೋ. ‘‘ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಉಪೇತಿ, ಅನುವತ್ತತಿ, ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ನಾತಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇಸಿತೋತಿ. ಏವಂ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಕುಸಲಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ‘‘ವಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ. ‘‘ಕಿಮತ್ಥಾಯ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಚ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಧಮ್ಮಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ತಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಞಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನೇಹಿ ಕತಮಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಯೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹತಿ ಚ, ಅಯಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ನಾಮ. ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ತಣ್ಹಾಯ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಜಾತಂ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾನಿ.

‘‘ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ದೇಸಿತಭಾವೋ ಕೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ ಗಹಿತೋ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಆದೀನವೋ ಗಹಿತೋ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಗಹಿತಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಫಲನ್ತಿ ಗಹಿತಂ. ಯೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕೇನ ಸಬ್ಬಗತಿಪಜಹನಂ ಜಾತಂ, ಸೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕೋ ಉಪಾಯೋತಿ ಗಹಿತೋ, ಅರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾದಿಕಸ್ಸ ನಿಯೋಜನಂ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಾನಾಸುತ್ತೇಸು ದಸ್ಸಿತಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ‘‘ಅರಕ್ಖಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೇ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಕೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಾನಾಸುತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮ. ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಏತ್ತಕೋವ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ನಿಯುತ್ತೋ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ.

ಇತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ…ಪೇ… ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.