೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏವ, ನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ. ಉಪಕಾರಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಆಹ. ಉಪಕಾರಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತಂ.

ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಪಠಮಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಪಠಮೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ಥಮಾಹ. ಸೋ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ನವವಿಧೋ ದ್ವಾದಸವಿಧೋತಿ ಅನೇಕಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ಹೇತುಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಏಕವಚನೇನ ವುತ್ತೋ. ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ. ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪದಮೇತಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಕೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ನಾಯಂ ಏಕನ್ತೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮೇಕನ್ತೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಹೇತುಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖತಂ ಆಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಹುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ’’ತಿ. ಅವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಾ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ವಿಸೇಸಿಯನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪಸುತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸದ್ದವಿಸೇಸನರಹಿತೇನ ತದತ್ಥಮತ್ತಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಆಹಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಫಸ್ಸಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣವೇದನಾಜೀವಿತವಿರಹಿತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ತಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ.

ಏವಮ್ಪೀತಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇಪಿ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿಪಿ ಹೇತವೋ ಬಹವೋ, ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋ ಚಾಯಂ, ತಥಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ…ಪೇ… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ. ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ’’ತಿ, ತಮೇವ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ. ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ಸೋತಿ ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತೂನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚಾತಿ ಸಮಾಸಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾತಿ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಉಪನಿಜ್ಝಾನನಿಯ್ಯಾನಮತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವಾತಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ. ಆಹರಿತಬ್ಬಇಸಿತಬ್ಬಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೇಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ವಿನಾಪಿ…ಪೇ… ನ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ. ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ, ಇಧ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪುನ ವಿಸೇಸನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನೇವ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಹೇತೂನಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ.

ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ತಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವಮಾಹ. ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಏವ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತತಿ, ಪಾಕಟೀಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖೇನ ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯೋ ಅತ್ಥನ್ತರಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ಅಞ್ಞೋ. ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪಕಾಸಕೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಯ್ಯ.

ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಸತಿಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಾಕಟೀಕರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಮಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋವ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ವಿಸೇಸನಂ ನಾಮ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ. ವುತ್ತತಾಯ ವಿನಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸತಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಂ ಕಿಂ ಪನಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ…ಪೇ… ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ‘‘ಯೇಹಿ ಹೇತೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ. ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ…ಪೇ… ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಇಧಾತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧನಂ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನ ಪರಾಮಸತಿ. ತೇನೇವಾತಿ ಪಠಮೇನೇವ ಹೇತುಸದ್ದೇನ. ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಯಥಾ ಪಾಕಟಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಚೋದನಾಯಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ತೇನೇವ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಪಾಕಟಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ… ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ-ಸದ್ದವಚನೀಯತಂ ಚೋದೇತಿ, ‘‘ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ ಚ. ಹೇತೂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಅಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಚನಂ ನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ವುತ್ತೋವ ಸೋ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಏಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಿ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ. ಏವಂ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ವಚನೇನಾತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಚನೇನ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ, ನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಹೇತುಆದಿಪಟಿಬದ್ಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ಯದಗ್ಗೇನ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಆರಮ್ಮಣಮೇತಂ ಹೋತೀತಿ ಯದೇತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚೇತನಂ ಸೇಸದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ, ಯಞ್ಚ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯನಂ, ಏತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯ. ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಪತಿಟ್ಠಾಪತ್ತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿರುಳ್ಹೇತಿ ತತೋ ಏವ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಬೀಜೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ವಿರುಹನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಆಯತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ಬೀಜಭಾವೇನ ವಿರುಹನ್ತೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧಾಯಾತಿ ಖೇತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪುರೇತರಮೇವ ಸಿದ್ಧಾಯ ಪಥವಿಯಾ. ಅತ್ತಲಾಭೋಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾನಂ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಸೇಸರೂಪಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಪನ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಮ್ಪಿ. ಸಹಭವನಮತ್ತಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಹಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಾ. ಕತ್ಥಚಿ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಕತಿಕಾಲಭವವಿಸೇಸಾದಿಕೇ. ತತಿಯಪಕತಿಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಚ ಭಾವಕಲಾಪೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಭವೇ ಕಾಯಕಲಾಪೋಪಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥೇವ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಲಾಪಾ, ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅನ್ಧಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಲಾಪಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೇ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋ.

ತೇಸನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ. ನ ಹಿ ಹೇತು ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಉತುಆಹಾರಜಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯೇ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ ಅದೇಸನಾಯ ಪರಿಹಾರವಚನಂ, ಈದಿಸೀ ಪನ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ತಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.