ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೮೬-೮೭. ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಅನನ್ತರಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪನ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ಪನೇತಂ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತು’’ನ್ತಿ.

೯೩. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಜಾತಾ ಚ ಹೇತುಆದಯೋ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.

೯೪-೯೭. ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ.

೯೯-೧೦೨. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಾಹಿರರೂಪಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದಯೋ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ. ಏವಮೇವ ಪನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಂ, ಏವಮೇವ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಚ್ಚರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ.

೧೦೭-೧೩೦. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪನ್ನರಸಮೂಲಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ನಯೇಸು. ಕಾಮಂ ಸುದ್ಧಿಕನಯಾದೀಸು ವಿಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧಾತಿ ಏತೇಸು ನಾಹಾರಮೂಲಕಾದಿನಯೇಸು. ಗಣನಾಯೇವ ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ವಿಯ ಗಣನಾಯ ಏವ ನ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೩೧-೧೮೯. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಹೇತು ಅಧಿಪತಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ. ಸಾಧಾರಣಾನನ್ತಿ ಯೇ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ. ಇತರೇಹೀತಿ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಸಾಧಾರಣಾ ಸತ್ತೇವಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯವಜ್ಜೇ ಸತ್ತೇವ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಹೇತುರಹಿತೇಸು ಅಧಿಪತಿನೋ ಅಭಾವಾ. ಸೋ ಪನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತೋ ಸಾಧಾರಣಾನಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೋ. ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತೇತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ. ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ. ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾತಿ ಅರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಯೋ. ತೇನಾತಿ ‘‘ಏಕನ್ತಿಕಾನಂ ಅರೂಪಟ್ಠಾನಿಕಾ’’ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತೇಹೀತಿ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ಊನತರಗಣನಾನಂ ಏಕಕಾದೀನಂ ವಸೇನ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದುಕಾದಿಕಸ್ಸ ಬಹುಗಣನಸ್ಸ. ಗಣನಾತಿ ಊನತರಗಣನಾ. ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತಸ್ಸಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೋ ವಾ ಹೋತು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಯೋಜಿತೋ ವಾ, ಊನತರಗಣನಾಯ ಸಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಯಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ಸಬ್ಬೇಸುಪೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು. ಸೋ ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಂ ನ ಲಭತಿ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಾನಂ ಅಲಬ್ಭನತೋತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭಮತ್ತನ್ತಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಲಾಭಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಸೇಸಾನಂ ಲಾಭ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ. ಪುರೇಜಾ…ಪೇ… ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಪುರೇಜಾತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತೋ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಕೇಚೀತಿ ಪದಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತೇ ಹಿ ‘‘ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಪುರೇಜಾತೇ’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತಥಾ ಹೇಕೇ ಅಸಞ್ಞಭವಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ಆರುಪ್ಪಾನನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುರಿಮಾನುಪಟ್ಠಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ರುಚಿಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಯುಜ್ಜಮಾನಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಯಂ ಯಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭವಿತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ವಿಚಾರಿತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ. ತಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ನವನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ.

೧೯೧-೧೯೫. ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಘಟಿತಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇನ ಯೋಜಿತಸ್ಸ ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಮೂಲಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಂ ಸದಿಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಾಳಿಗಮನಂ ಸದಿಸಂ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಾ. ತೇಸು ಪಠಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಇಮೇಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ. ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯೇ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕತಿಪಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾವುತ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪವತ್ತಿಅಸಞ್ಞಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೇವ ವದತಿ, ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೇ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏತೇಯೇವ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಆದಿಕೇ ಛ ಪಚ್ಚಯೇ ನ ಲಭನ್ತಿ. ಏತೇಯೇವಾತಿ ವಚನೇನ ಅಞ್ಞೇ ಕತಿಪಯೇ ಲಭನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ…ಪೇ… ಲಭತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ನ ಜನಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಾ…ಪೇ… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ. ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಯಂ ಯಂ ನ ಲಭತಿ, ತಂ ತಂ ಯದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಭೂತರೂಪಾನಿಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾಲಾಭವಚನಂ. ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾಲಾಭನ್ತಿ ಅರೂಪೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾಲಾಭಂ.

೧೯೬-೧೯೭. ಬಹುಗಣನಮ್ಪಿ ಊನತರಗಣನೇನ ಯೋಜಿತಂ ಊನತರಗಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿಪಿ ತಿಕಾದೀಸು ‘ಹೇತುಯಾ ಪಞ್ಚಾ’ತಿ ಇದಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅನುತ್ತಾನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ. ಯಥಾ ಚ ಭೂತರೂಪಾನಿ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಪಿ ಪನ ಲಭತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಮೂಲಕಂ ‘‘ದುಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ದುಮೂಲಕಂ ‘‘ತಿಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

೨೦೩-೨೩೩. ಚೇತನಾಮತ್ತಸಙ್ಗಾಹಕೇತಿ ಚೇತನಾಮತ್ತಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೇ ಪಞ್ಹೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ಏವಂಪಕಾರೇತಿ ಇದಂ ‘‘ತೀಣೀತಿಆದೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರತ್ಥೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಚೇತನಾಮತ್ತಮೇವ ಅಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ.

ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಟಿಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೩೪-೨೪೨. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣನ್ತಿ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ. ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನನ್ತಿ ಸಹಜಾತೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಆಯತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಗಮನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಹಜಾತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಹಜಾತೋ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಹಜಾತಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಂ ತದಾಯತ್ತಭಾವೂಪಗಮನಞ್ಚ ವದತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಸದ್ದೇನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಕರಣಸ್ಸ ಗಮನಸ್ಸ ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಕರಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವೂಪಗಮನಸ್ಸ ವಾ. ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತಂ ತಂಸಹಭಾವಿತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ’’ತಿ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಭಾವೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹತ್ಥಞ್ಹೇತ್ಥ ‘‘ಸಹಜಾತಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಂಕಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣತದಾಯತ್ತಭಾವಗಮನಾನಂ ಕಮ್ಮಭಾವತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ಸಹಜಾತತ್ಥೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಸಹಜಾತಸದ್ದಯೋಗೇ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಯುತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ‘‘ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ಪನ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವದನ್ತೇನ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತತ್ಥೇನ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಾಹರಣಮ್ಪಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಞಾಪೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಞ್ಚ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಲಕ್ಖಣೇನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ನ ಫರತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ದೀಪಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಅನವಸೇಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಸ್ಸ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಛ ವತ್ಥೂನಿ ಸೇಸರೂಪಾನಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುವಜ್ಜಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಚ ಅರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ಸಹಜಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಪತಿ-ಸದ್ದೋ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಏತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಯೋ’’ತಿ.

ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ವಿಯ ಭೂತರೂಪಾನಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಂಯೇವ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೫೫. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತೇತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಣ್ಣನಾಯಂ, ಕಮ್ಮಉತುಜಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಉತುಜಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೫೭). ಕಮ್ಮೇ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮೇ ಜನಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಗಹಿತೇ. ಏಕನ್ತಾನೇಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ನ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಂ ನಾಮ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇತರಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಭೂತರೂಪಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜಂ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಸೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಯೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಇಧ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ, ಆಹ ‘‘ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ತಂ ಪಹಾಯಾತಿ ತಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಹಾಯ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಯಥಾಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಏವ ಗಹಿತಸ್ಸ. ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಆಗತನಯೇನ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಆಗತನಯೇನ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨೮೬-೨೮೭. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಕಚ್ಚರೂಪಗ್ಗಹಣೇ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಜಾದಿರೂಪಧಮ್ಮಭಾಗವಸೇನ. ಸಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ನಹೇತುಮೂಲಕತ್ತೇ ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಣನಾ ಲಬ್ಭತಿ ಚತುಸನ್ತತಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ವಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ.

ಪಚ್ಚಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೨೯-೩೩೭. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪಚ್ಚಯವಾರೇನ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತಥಾ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಯವಾರೇನ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ನಿಯಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠನಿಸ್ಸಯಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದಾಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ನಿಸ್ಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೫೧-೩೬೮. ಸಾತಿ ಸವತ್ಥುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೇಪಿ. ಅಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತಾಸೇವನೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ನಕಮ್ಮನವಿಪಾಕನಝಾನನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸು ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಹೇತುಆದೀಸು ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಠಿತೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ. ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಟಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವತ್ಥುವಿರಹಿತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅನುದ್ಧಟಾ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭೂತಕಥನಂ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚಾರನಿವತ್ತನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ.

೩೬೯-೩೯೧. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಿತೇ ಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಯಂ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಲಭನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ವೇದಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ…ಪೇ… ನಯೇನಾ’’ತಿ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ಅಹೇತುಕಮೋಹವಜ್ಜಾಹೇತುಕೇಸು ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ…ಪೇ… ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕಿಞ್ಚ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮೇನ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಸಹ ಯೋಜನಾ ನತ್ಥಿ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಯೋಜನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಮೋಹೋವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಂಸಟ್ಠವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೯೨-೪೦೦. ಸದಿಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಸದಿಸಂ, ತಂ ಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಸಂಸಟ್ಠಾ ಯೋಜಿತಾ ಹಯಾ’’ತಿಆದೀಸು. ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ವೋಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಯಂ ನ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಿಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ, ತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಯಾ ಸಾ ವೀಮಂಸಾ…ಪೇ… ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು. ಏವಂ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸಂಸಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ಅಸಂಸಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತದುಭಯಂ ಇತರೇತರಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾರದ್ವಯದೇಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಭಯಂ…ಪೇ… ನಿಯಾಮಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣಟ್ಠೋ ನತ್ಥಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೋ ಚ ಸದಿಸತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖೋ ಸದಿಸತ್ಥತೋ ವಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಸಭಾವಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೋಪಿ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖೋ ವೋಕಿಣ್ಣಟ್ಠತೋ ವಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸದ್ದದ್ವಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಯಾಮಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೦೧-೪೦೩. ತೇ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕುಸಲಾದಿಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯಂ ಉಭಯವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾಕ್ಕಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಯಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಆಗತಾ, ತದನುರೂಪಂ ತೇ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ. ದುತಿಯಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪದಪಟಿಪಾಟಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕುಸಲಪದದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ಸಕಲಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇನ. ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋತಿ ಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಯತ್ತಕೋ ಪಭೇದೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇ ಕುಸಲಾದಿಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇತುಂ.

೪೦೪. ಫಲವಿಸೇಸಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ವಿಯ ದಾಯಕತೋಪಿ ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವೋದಾನಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ಆವೇಣಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾಮಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಮ್ಪಿ ವೋದಾನಮೇವ, ಅಸೇಕ್ಖೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ನ ತಂ ಇಧ ಗಹಿತಂ. ತನ್ತಿ ವೋದಾನಂ. ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾರಹಂ ಚಿತ್ತಂ. ಗೋತ್ರಭುಸದಿಸನ್ತಿ ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಗೋತ್ರಾಭಿಭಾವೀತಿ ವಾ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ‘‘ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇಸನನ್ತರತ್ತಾತಿ ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಮಸನದೇಸನತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹಿತಂ ಪುನ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೪೦೫. ರಾಗರಹಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಸ್ಸ ಚ ರಾಗಸ್ಸ ನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸ್ಸಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದನಂ…ಪೇ… ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ಸಹಸಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಸಭಾವಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ತಂ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪೀತಿಕಿಚ್ಚಸಹಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ‘‘ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಏತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು. ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನಾ…ಪೇ… ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ಇದಮಿಧ ವಚನಮನೋಕಾಸಂ. ಕಸ್ಮಾ? ದಿಟ್ಠಿರಹಿತೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿನನ್ದನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾವಸೇನ ನನ್ದತೀತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನವಸೇನೇವ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೀಸು ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ದಿಟ್ಠಿರಹಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಸರಾಗಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ರಾಗೇನ ಚ ತೇಸುಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ, ಚತೂಸುಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ, ಚತೂಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತು’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಭಿನನ್ದತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಸ್ಸ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಏವ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೪೦೬. ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಹೇತ್ಥ ಕತೋ’’ತಿ. ತದಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏತ್ಥ ತಾ-ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಭಾವೋ ನಾಮ, ಸೋ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಾವವನ್ತತೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಏತೇನ ಸಕತ್ಥೇ ಅಯಂ ತಾ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚತ್ಥೇ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ…ಪೇ… ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವವತ್ಥಿತಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಬಹುಭೇದತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಂ ತಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅನುಲೋಮತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಆಸನ್ನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕನ್ತರಿಕವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅನಾಸನ್ನಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸತೀತಿ ಯದಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಏವ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾರಮ್ಮಣತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ. ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ. ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಹೋನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಿ. ಯಾಯ ಕಾಯಚೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಆವಜ್ಜನ್ತಿಯಾ.

೪೦೭-೪೦೯. ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾವತೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠತಾಮತ್ತವಸೇನ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಆಘಾತವತ್ಥುಆದಿಭೇದೇನ ಅಕ್ಖನ್ತಿಭೇದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೧೦. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅತ್ಥನ್ತರವಸೇನ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಞ್ಞಾಣಪಟಿಘಾತತೋ.

೪೧೭. ವೋದಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಅಪುಬ್ಬತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪುಬ್ಬತೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗಮೇವಾ’’ತಿ. ತಞ್ಹಿ ಯಥಾಲದ್ಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವೋದಾಪನಂ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಞ್ಹಿ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅವಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕುಸಲಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ…ಪೇ… ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ’’ತಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ.

ತಾ ಉಭೋಪೀತಿ ಯಾ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಚಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ವುತ್ತಾ, ತಾ ಉಭೋಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ? ದಸನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಭವಙ್ಗಾನಂ ಅತ್ತನೋ ತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೇ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ತದಾರಮ್ಮಣಾದಿಕಾಲೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೇ ಮನೋಧಾತುಕಿರಿಯಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಕಾಲೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

೪೨೩. ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ. ದಳ್ಹಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಬಲವತೋ…ಪೇ… ವಿಪಚ್ಚನತೋತಿ ಏತೇನ ಬಲವತಾ ದುಬ್ಬಲತಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಕತೋಕಾಸತಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತೋಕಾಸತಾ ಚ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಪಾಕಾಭಿಮುಖತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಚ ಬಲವಂ ದುಬ್ಬಲಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಾಕಜನಕಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಸತಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿನಾಭಾವೇ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಗಹಿತೇ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಚ್ಚಯದ್ವಯಸ್ಸ ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನತಪ್ಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಗಹಿತೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಉದ್ಧರಣಂ ಞಾಯಾಗತಂ, ತಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅನೇಕಭೇದತ್ತಾ, ವಿಪಾಕಂ ಜನೇನ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪರಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಓಮಾನನ್ತಿ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಅವಮಾನಂ. ತೇಸೂತಿ ಯೋ ಅನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಹತೋ, ತಸ್ಸ ಞಾತಿಮಿತ್ತೇಸು. ಮಾತುಘಾತನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತತಾಯ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯ ಮಾತುಘಾತಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸತಾ, ಯಥಾ ಚ ಆಣತ್ತಿಯಂ ಪಹಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೀಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿ.

ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಸದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ನಾಮ, ನ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತೀ’’ತಿ. ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ. ಏಕತೋಪೀತಿ ಇದಂ ಯದಿಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೋ ಪನ ತೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

೪೨೫. ಪುರಿಮವಾರೇಸು ವಿಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸು ವಿಯ. ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ. ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಹೇತುಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ. ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವ ಪುರಿಮೇಸು ಛಸು ವಾರೇಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಗಹಿತೋ. ತೇನಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಇಧಾತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ.

೪೨೭. ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ. ದುಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ದುಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಪಞ್ಹಾ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ. ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಪ್ಪಭೇದಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ. ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಯತೋ ತತೋ ವಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ಉಭಯಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಮೇವ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಉಭಯಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಭಿನ್ನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಉಪ್ಪಾದಪಧಾನತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲೋ ಚ…ಪೇ… ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ

೪೩೯. ಏತ್ಥಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ. ಗಣನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ, ನ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೪೪೦. ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವಿಸಭಾಗಾತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯೋ ತತ್ಥ ಸಭಾಗಭಾವೋ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತಥಾ ಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಸತಿ ಭಾವತೋ, ಹೇತುಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಂ. ವಿಸಭಾಗತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಕುಸಲಾದಿಹೇತೂನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಹೇತೂನಂ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇ. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತಾ ಅತ್ಥಿ. ವಿಪಾಕಹೇತೂನಂ ಇತರಹೇತೂಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅತ್ಥಿ ಸಭಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುವಜ್ಜಾನ’’ನ್ತಿ. ವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕೇಹಿ ಸಭಾಗತಾ ಅತ್ಥಿ ರಾಸನ್ತರಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉಭಯಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇತಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಪಾಕಮ್ಹೀತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೇ. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ, ಉಭಯಪಚ್ಚಯಯುತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತೂನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಹೇತೂನಞ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ತತ್ಥ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ನ ಸಭಾಗತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಸಭಾಗಭಾವತೋ. ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನತ್ಥಿ ವಿಸಭಾಗತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಹೇತುವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಸು ನತ್ಥಿ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಯ್ವಾಯಂ ನಯೋ ಹೇತುಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು ವಿಸಭಾಗತಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಹೇತುಸಹಿತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಸಹಿತೇ ರಾಸಿಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಏವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ, ಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಅತೀತೋಪಿ ಅನಾಗತೋಪಿ ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ಸಭಾಗತಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಹೇತೂನಂ ವಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವಿಸಭಾಗತಾ ತಸ್ಸೇವ ಹೇತುಸ್ಸ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

೪೪೧-೪೪೩. ‘‘ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಹೇತಾಧಿಪತಿದುಕೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಯಾನಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತೇಸು ಹೇತುಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಇನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಪವಿಟ್ಠೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಚೇ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ…ಪೇ… ತಾನೇವ ದ್ವೇ ಲಭತೀ’’ತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಇತರಾನಿ ನಾಮ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ಸಿಯುಂ. ನ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ’’ತಿಆದಿ. ಇತರಾನಿ ದ್ವೇತಿ ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ದ್ವೇ, ಯಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪವೇಸೇ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಭೂತಾನಿ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ. ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಲಭತೀತಿ ಪಠನ್ತೀ’’ತಿ. ತೇಸೂತಿ ಊನತರಗಣನಾಹೇತೂಸು ವಿಪಾಕಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದೀಸು.

ಅನಾಮಟ್ಠವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾನಿ, ಘಟನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ. ನ ವಿಪಾಕಹೇತುರಹಿತಾನಿ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞತೋ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ, ‘‘ವಿಪಾಕಹೇತುಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಚ.

ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚಮಘಟನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಸು ಘಟನೇಸು. ತೇನ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ, ಸಮಂ ವಾ ಉಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ.

ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇಸು ಪನ…ಪೇ… ವುತ್ತನಯೇನಪೀ’’ತಿ. ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋ ಯೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಠಿತೋ ಪರೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾನಂ. ನಿರವಸೇಸಊನಊನತರಊನತಮಲಾಭಕ್ಕಮೇನಾತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಯಥಾರಹಂ ನಿರವಸೇಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಯೇಸು ಊನಾ ಊನತರಾ ಊನತಮಾ ಚ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇನ ಕಮೇನ ಘಟನಾವಚನತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿರವಸೇಸಾದಿಕ್ಕಮೇನೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರವಸೇಸಲಾಭೇ ಚ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ಹೇತುಮೂಲಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೪೪೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಏಕನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವತ್ಥುವಸೇನ ಸನಿಸ್ಸಯಂ ವಕ್ಖತೀ’’ತಿ. ನ ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಘಟನಂ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ ಘಟನಂ ನ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಏಕಂಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ.

೪೪೬. ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾ ಏಕೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಭೇದೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಭೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ. ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋವ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವಭೇದೋಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ. ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದೀನನ್ತಿ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ಪನೇವನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಭಿನ್ನಸಭಾವಾತಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದವಚನೀಯಭಾವೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಸಭಾವೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ, ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಿಯ ಸಭಾವಮತ್ತೇನ. ತೇನೇವಾತಿ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ ಏವ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತವಸೇನ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ತದುಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಹಾವಾರವಿಭಙ್ಗೇ…ಪೇ… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

೪೪೭-೪೫೨. ಸಾಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ. ತಥಾ ಚೇವ ಛ ಘಟನಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾತಿ ವೀರಿಯವೀಮಂಸಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ಏಕೋಯೇವ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿವಸೇನ. ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ ಅಧಿಪತಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಠಮಞ್ಹಿ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಪಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೀತಿ. ತೇಸಂ ಆಹಾರಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾನಿ ಸಮಗ್ಗಕಾನಿ. ಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ಹೇತುವಸೇನ ವುತ್ತಘಟನೇಹಿ ಸದಿಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೪೫೭-೪೬೦. ದುಮೂಲಕನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕಂ. ತಂ ಕುಸಲಮೂಲಕೇಸು ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾಯಂ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಸಹಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಲೋಮಗಣನೇ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸೂತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಮೂಲಕೇಸು. ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೇಸು ಆಹಾರೇನ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾದಿವಜ್ಜೇಸು ಸಹಜಾತಾದೀಸು ಘಟನಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇಸೂತಿ ಹೇತುಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗೇಸು ಆಹಾರೇ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚ ತಂತಂಘಟನವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸು. ತೇನಾತಿ ಹೇತುಆದಿಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಲಬ್ಭನತೋ. ತೇಹಿ ಘಟನಾನೀತಿ ಹೇತುಆದೀಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನಾನಿ ಘಟನಾನಿ. ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾಭಾವೇನಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಸದಿಸತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕಾನಿ ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಿ ತೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಸ್ಸಯಾದೀಹಿ ಯೋಜಿಯಮಾನಾನಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಮೂಲಕೇಸು ಆಹಾರೇನ, ನಿಸ್ಸಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಚ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಧಿಪತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ.

೪೭೩-೪೭೭. ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಅರೂಪೇಸ್ವೇವ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಪವತ್ತೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಉದಾಹರಣೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಂ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ಅಸಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ…ಪೇ… ಯುತ್ತಂ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಕಮ್ಮಂ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ. ಯತೋ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಾ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಂಯೇವ ವತ್ಥು ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ನ ತಂಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ, ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ಚ ಸಭಾವೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ. ಯನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಯಮಾನಂ ‘‘ಯಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣದಸ್ಸನೇನ ವಿಭಾವೇತಿ.

೪೭೮-೪೮೩. ಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅನಾಮಟ್ಠಾಧಿಪತಿಭಾವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಹಾಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಸೇನ.

೪೮೪-೪೯೫. ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಯದಿಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಞ್ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ. ತಂಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ವೀರಿಯೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಾಯ.

೫೧೧-೫೧೪. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮೂಲಕೇ ‘‘ದಸಮೇ ಕುಸಲಾದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ‘ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವತ್ಥು ಚ ಖನ್ಧಾನ’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ, ನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಚ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವಾ’’ತಿ. ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ.

೫೧೫-೫೧೮. ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಪಚ್ಚಯಾವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋವ ಗಹಿತೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ, ಸೇಸಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಹಜಾತಾದೀಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ ಕತಾನಿ. ಯಾನಿ ತದನ್ತೋಗಧಾನಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಅರೂಪವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮಹಾಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ‘ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವತ್ಥು ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಪುರೇಜಾತಮೇವ, ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಕದಾಚಿ ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ. ಸಹಜಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೋವ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಚ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೋವಾತಿ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯದಿ ಸಹಜಾತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ತಥಾ ನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಏಕಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಸ್ಸ ಭಿನ್ನಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಸಙ್ಕರಮೋಚನತ್ಥಂ. ಅಪಿಚ ಅಪ್ಪಚುರಭಾವತೋ ಅಪಾಕಟಭಾವತೋ ಚ ತಂ ನ ಗಹಿತಂ. ತತೋತಿ ನವಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ದಸಮತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಏಕಾದಸಮೇ ಅಧಿಪತಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ತಥಾ ಚುದ್ದಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ತದೇವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ.

೫೧೯. ಸಹಜಾತಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾನಿ ವಿಯ ಘಟನಾನಿ. ಸಹಜಾತೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ. ತಾನೀತಿ ‘‘ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಘಟನಾನಿ. ಯಾನಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ, ತಾನೇತ್ಥ ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಪುರೇಜಾತ…ಪೇ… ವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ, ತೇಸಂಯೇವ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಚ ಸಹಜಾತೇನ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ತೇನ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಾಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ. ಏವಂ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಅಸಮಾನತಾವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಘಟನಾನಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ. ಯಥಾ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ತೇನೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಿಥೂನಂ ಸಮಾನಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾಪೀತಿ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ತಾನಿ ಘಟನಾನಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನೀತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಘಟನಾನಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ಸಹಜಾತತಾಯ ಏವ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ತಾನೀತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಘಟನಾನಿ. ಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಕುಸಲಾ ಚ ವಿಪಾಕಾ ಚ, ಯೇ ಅಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕಸಭಾವಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂಸಭಾವಞ್ಚ ಏಕಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ…ಪೇ… ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. ನನು ಚ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ತೇಸಂ ಕಿರಿಯಸಭಾವತಾಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕುಸಲಮೇವಾ’’ತಿ. ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಚಿತ್ತಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತೂಸು ಪವತ್ತನತೋ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಯಾ ಚ ವಸೇನ ಯಥಾ ಝಾನೇಸು, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಮತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ… ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಮಿಚ್ಚೇವ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಅಕುಸಲಾದಿಪದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ…ಪೇ… ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಸ ಘಟನೇ ಅನುಲೋಮಗಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ

೫೨೭. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನಾಹಿ ಸಹಜಾತಾದಿಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾನಂ ಗಹಣೇನ. ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಾ ಆರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು. ತೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ದ್ವೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಆದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ. ತತೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯತೋ. ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಯೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ. ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರೇಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಚೇತನಾಯಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತಾಯ ಚೇತನಾಯ. ಅರೂಪಾಹಾರಾ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಹಜಾತಭಾವಾ ಏವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಾಹಾರೋ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಹಾರೋ’’ತಿ. ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಚ ಇದಂ ಅರೂಪಾಹಾರನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರವಿಸೇಸನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ರೂಪಾಹಾರೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಯೋ ಜನಕೋ, ನ ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತತಾ ಅತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಪುರೇಜಾತತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ರೂಪಧಮ್ಮತ್ತಾ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾದಿವಿಧುರೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ರೂಪಾಹಾರೋ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೋ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ರೂಪಾಹಾರೋ…ಪೇ… ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸಹಜಾತತೋ ಪುರೇಜಾತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾಹಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಥಾ ರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಇಧ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ… ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತದಞ್ಞಾಭಾವಾತಿ ತತೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕುಸಲೇ ಅಭಾವಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತೇ ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ. ಸಙ್ಗಹಿತವಿವಜ್ಜನಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿವಜ್ಜನಾಭಾವತೋ, ವಿವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಗಹಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ ಬಲವಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಗಹಿತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ತಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ.

ಪಚ್ಛಾಜಾತಆಹಾರಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಪುರೇಜಾತಕಾಯತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಾಹಾರಾನಂ. ತೇ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪನ ವತ್ಥೂನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಸೇಸಂ ಆಹಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಏತೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಾಪಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ. ಛಹಿ ಭೇದೇಹೀತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಿತಭೇದೇನ ಚಾತಿ ಛಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭೇದೇಹಿ. ಏಕೇಕಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಛಹಿ ಭೇದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಸಪರಸನ್ತಾನಿಕಾನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ಪುರೇಜಾತಭೂತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಪುರೇಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೋ. ತದೇಕದೇಸಸ್ಸಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇಕದೇಸಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಾದೀನಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದೀಸೂತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು. ತಂ ಪನ ಪುರೇಜಾತಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ. ಯಥಾವುತ್ತನಯೋ ಚೇತ್ಥ ಏಕನ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವ-ಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ತೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಏಕಸಭಾವತೋವ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ತೇನಾತಿ ‘‘ಏಕೋವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತೇನ. ತೇಸೂತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಸು. ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಉಕ್ಕಂಸವಸೇನ. ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತೇ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ. ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸೋಳಸಾದಿಭೇದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

ಪಭೇದಪರಿಹಾನೀಸೂತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಪಚ್ಚಯಪ್ಪಭೇದೇ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಪಞ್ಹಾಪರಿಹಾನಿಯಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಗಹಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಪಚ್ಚಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಯಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ. ಪರಿಹಾನೀಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ.

೫೨೮. ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಹಕಭೂತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಾ ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಆಹ. ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಪೀತಿ ಕುಸಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ.

೫೩೦. ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ. ಸುದ್ಧಾನನ್ತಿ ಕೇವಲಾನಂ ವತ್ಥುನಾ ವಿನಾ ಚ ಗಹಿತಾನಂ ಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾನಂ. ಯದಿಪಿ ವತ್ಥುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಟ್ಠೋ ನತ್ಥಿ, ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೋ ಪನ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ತಂಸಙ್ಗಹೋ ಸುಕರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಸಹಜಾತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ತೀಸು ಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾದಿಭಾವೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ತಥಾ ಅಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚ. ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಸಙ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಗಹಣೇನ. ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ…ಪೇ… ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೋ ಇಧ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ನಿಸ್ಸಯೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋ? ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಭಜಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋ? ಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ವಿಭಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಮಿಸ್ಸಕಾಮಿಸ್ಸಕಭಾವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸೋ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ, ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ವಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋವ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಯ ಪಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಥಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ತೇಸಂಯೇವ ಪುರೇಜಾತಚತುಸನ್ತತಿರೂಪವಸೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸೋತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ.

ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಹೇತುಆದಯೋ ತಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೇತುಆದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಸೋತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ. ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಯುದ್ಧಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನವಣ್ಣನಾ

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ

೫೩೨. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ವದತಿ. ತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಹಾಯತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಪನ್ನರಸಸೂತಿ ದುತಿಯೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಪನ್ನರಸಸು. ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತತಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯತ್ಥಿಅವಿಗತಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನ. ಸಹಜಾತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಹೇತುಆದಯೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ. ಅನನ್ತೋಗಧಾ ಸಹಜಾತೇ, ಕೇ ಪನ ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ’’ತಿ. ಆರಮ್ಮಣಾದಿಆಕಾರೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಾದಿಆಕಾರೇನ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ. ಇಮೇ ವಾರಾತಿ ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತವಾರಾ. ಏತೇ ನಿಸ್ಸಯಾದಯೋತಿ ಸಹಜಾತತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ವದತಿ, ನ ಇತರೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ…ಪೇ… ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ.

ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭೂತಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೋಯೇವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿಸ್ಸಯಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾರೋ ಪರಿಹಾಯತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಲಾಭೀನಂಯೇವ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಾಯಭೂತೋತಿ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯಭೂತೋ. ಏಕದೇಸಭೂತೇಹೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಏಕದೇಸಭೂತೇಹಿ. ‘‘ಕುಸಲೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ… ಪರಿಹಾಯತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನವಚನಂ.

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೋವ ಹೋನ್ತಿ ರೂಪಾಹಾರರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ‘‘ಏಕನ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ ‘‘ತೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇತಿ ತೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ.

೫೩೩. ಪಚ್ಚನೀಯಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ನನು ಪಚ್ಚಯಗಣನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯವಾರಗಣನಾ ಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ಬಲವಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಇತರಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಪನ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫೩೪. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನೀತಿ ಇದಂ ನ ಗಣನಾಪೇಕ್ಖಂ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀ’’ತಿ. ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೋಪಿ ಹೇತು ನಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನೇವ ಠಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕೇ’’ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನಹೇತುಮೂಲಕ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

೫೩೮. ಮೂಲಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸತ್ತಮೂಲಕಂ ಅಟ್ಠಮೂಲಕಂ ನವಮೂಲಕಞ್ಚ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ದ್ವೀಸೂತಿ ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಪುರಿಮೇಸು ದ್ವೀಸು ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತಿಯೇತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ. ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋತಿ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೋ.

೫೪೫. ಏತಂ ದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅರೂಪಂ ಅರೂಪಸ್ಸ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ವತ್ಥುಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅರೂಪಾಬ್ಯಾಕತೋ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಏಕನ್ತಿಕೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ… ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಸಹಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಅರೂಪಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ.

೫೪೬. ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾರಹವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ನಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು. ನವಾತಿ ಏಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ನವ. ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇಯೇವ.

ಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ

೫೫೦. ಇಮೇಹೇವಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಏವ ಸಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ಅನುರೂಪಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತಿಪಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಚಾ’’ತಿ.

೫೫೧. ಹೇತುನಾಮನ್ತಿ ಹೇತು ಚ ತಂ ನಾಮಞ್ಚಾತಿ ಹೇತುನಾಮಂ. ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ತಮೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೫೫೨. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಪತೀನನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ, ತಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಸಹಜಾತತೋ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಹಜಾತೇ ಸತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇಸು. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಗಣನುದ್ಧಾರಸ್ಸ ಸುಕರತಂ ಉಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಲೋಮೇ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೬೩೧. ಪರಿಹಾಪನಗಣನಾಯಾತಿ ಪರಿಹಾಪೇತಬ್ಬಗಣನಾಯ ಸಮಾನತ್ತಞ್ಚ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಊನತಮಭಾವಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಹೇತುನಾರಮ್ಮಣದುಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೇನ ಊನತರಗಣನೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪರಿಹೀನಾಪೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಹೀನಾಪೀತಿ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ. ಏತನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ.

ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಅಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಟ್ಠನಂ. ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅನುಲೋಮತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಹೇತುಆದೀನಂ. ಇತರೇಸೂತಿ ಯಾದಿಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಾಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ.

ನಹೇತುಮೂಲಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬೩೬. ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹೀತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ. ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ವದತಿ, ನ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತುಯಾ ವುತ್ತಾನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಚನೇಪಿ ತಥಾ ವಾರಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೬೪೪. ಏಕೇಕಮೇವಾತಿ ಏಕೇಕಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ.

೬೫೦. ಸಕಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ. ತತೋ ಪರೇತರಾತಿ ತತೋ ಅಗ್ಗಹಿತಪಚ್ಚಯತೋ ಪರೇತರಾ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ. ನಾಹಾರೇ…ಪೇ… ಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ, ಅನುಲೋಮತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಪಞ್ಹೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸೂತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಭಾವೇನ.

ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧. ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚಾದಿನಿಯಮನ್ತಿ ತಿಕಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಟ್ಠಾದಿನಿಯಮನಂ ನ ಲಭನ್ತಿ ವೇದನಾರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಿಕಮುತ್ತಕತ್ತಾ. ತಥಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ವೇದನಂ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಿಕಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕಧಮ್ಮಾನಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು. ಯಥಾನುರೂಪತೋತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಯೋ ಯಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋ, ತದನುರೂಪತೋ. ಆರಮ್ಮಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೧೦. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಅನಾದಿಭೂತಸ್ಸಪಿ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪನೇ ಕಾರಣವಚನಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನಾತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ. ಯಥಾರಹಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದೀನ’’ನ್ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ. ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕದೇಸಪರಿಹಾನಿದಸ್ಸನೇನೇವ ಹಿ ಸಮುದಾಯಪರಿಹಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ಸಹಜಾತಾದಯೋತಿ ವಾ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸಹಜಾತಮೂಲಕಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಭವನ್ತಾ ನ ಸಹಜಾತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪರಿಹಾನಿಯಂ ಅಪರಿಹಾನಿಯಞ್ಚ. ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇಹಿ ಇಧ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಹೇತುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಪರಿಹಾನಿಯಂಯೇವ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ಅಧಿಕತಾ. ಸಹಜಾತನಿಬನ್ಧನಾನಮೇವ ಪರಿಹಾನೀತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಂ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ನೇಸಂ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಮೇತ’’ನ್ತಿ.

೧೭. ನಯದಸ್ಸನಮೇವ ಕರೋತೀತಿ ಯಥಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಚೇತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಲಬ್ಭಾ, ಏವಂ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾತಿಪಿ ಲಬ್ಭಾ. ಅಹೇತುಕಮೋಹಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಲಬ್ಭಾ, ನ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೨೫-೩೭. ಯಥಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ, ಏವಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತುಮೂಲಕಾನಂ…ಪೇ… ನಗಣನಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಗಣನಾಹಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ತಾ ಸಮಾನಾ. ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಯೋಜಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪುರೇಜಾತಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಥಾ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮೇ ತೀಣೀತಿ ಇದಮೇವ ಪದಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಯಾ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

೩೯. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇತಿ ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ. ದೋಮನಸ್ಸಸೀಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಕೇಸೂತಿ ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಪಞ್ಞಾಸು. ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಸೇಸೇಸೂತಿ ರಾಗಾದೀಸು. ಪಾಳಿಗತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ರಾಗಾದೀಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ. ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ತಂ ಪಾಳಿಗತಿಂ ತಿಕನ್ತರಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇಪಿ.

೬೨. ಅನಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಅಭೇದಂ. ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಇತರೇಸಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸು ಸೇಸೇಸು ಚ ‘‘ತೀಣೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ತೀಣಿ ಸುದ್ಧಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ. ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ, ಪುರೇಜಾತಾ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಥಮಿದಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪುರೇಜಾತಾ’’ತಿಆದಿ, ಪುರೇಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚಾಯಂ ನಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಯಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತತ್ತಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕೇಸುಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಕೇಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯತೋ ತೇ ತೇಸಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ.

೮೩-೮೭. ಅವಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸೂತಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಯೇ ನವ ನವ ವಾರಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಮೇಕಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸು. ತೀಸ್ವೇವಾತಿ ಸುದ್ಧೇಸು ತೀಸ್ವೇವ ಸಹಜಾತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ.

ವೇದನಾತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೧-೨೩. ಸೋಯೇವಾತಿ ಅಕತಸಮಾಸೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

೨೪-೫೨. ತನ್ತಿ ತಂ ವಚನಂ, ತಂ ವಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಯಥಾ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ತದುಭಯಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ. ತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯದಿಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹಿತಂ, ವಚನನ್ತರೇನ ಪನ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋಯೇವ. ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಯತೋ ಠಿತೇ. ತಮ್ಪೀತಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ. ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ.

ವಿಪಾಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೫೧. ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸು ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಯಂ ಅಧಿಪತಿಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ. ನನು ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅವಿರಹಿತಾ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಅವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸೂತಿ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತೇ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ವಿರಹಿತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನೇಕನ್ತಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೭೨. ಅನುಪಾಲನುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಅನುಪಾಲನವಸೇನ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಜನಕವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಕಮ್ಮಜಕಲಾಪೇ ಓಜಾ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ. ಆಹಾರನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಆಹಾರಸ್ಸಪಿ ವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಕದಾಚಿ ತಸ್ಸೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯದಿ ಕಮ್ಮಜಾ ಓಜಾ ಏಕಂಸತೋ ಸಕಲಾಪರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಚ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ದೋಸಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ತಂ ವಚನಂ. ಅನಜ್ಝೋಹಟಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ, ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಂಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸನ್ತಾನಗತಾಯ ಉಪಾದಿನ್ನೋಜಾಯಾ’’ತಿ.

ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಆಹಾರೋಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಉದ್ಧಟೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ವಾದೋ ಬಲವತರೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಹೇಸು ಆಹಾರೋ ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ದುತಿಯಪಞ್ಹೋತಿ ದುಕಮೂಲಕೇ ದುತಿಯಪಞ್ಹೋತಿ ಯೋಜನಾ. ದುತಿಯಪಞ್ಹೋ ಚ ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸ…ಪೇ… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಅನಜ್ಝೋಹಟಸ್ಸ. ಅಜ್ಝೋಹಟಮೇವ ನ ಅನಜ್ಝೋಹಟಂ, ಯಥಾವುತ್ತೋಜನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಬಲವತರೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಬಲವತರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕತಿಪಯಾಲೋಪೇ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಅಜ್ಝೋಹಟಮತ್ತಾಹಿ ಮಣ್ಡೂಕಾದೀಹಿ ಅಜ್ಝೋಹಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರೇ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಧ ವುತ್ತೇಹೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತೇಹಿ. ಏಕಮೂಲಕದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹೀತಿ ಏಕಪದಮೂಲಕೇಹಿ ದುಕಾವಸಾನೇಹಿ ತಿಕಾವಸಾನೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ. ತೇ ಪನ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ. ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ವಿಯಾತಿ ದುತಿಯದುಕಾವಸಾನೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಯ, ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಹಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತತಿಯಪದಮೂಲಕೇಸು ದುಕತಿಕಾವಸಾನಪಞ್ಹೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ. ಯದಿ ಪನ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ನ ಉದ್ಧಟಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಸಹಜಾತವಸೇನೇವಾತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ. ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾತಿ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಪಞ್ಹಾ. ತತ್ಥ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಉದ್ಧಟಾ. ಇಧ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕೇ. ಏತೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಹಿ. ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕೋ ವೇದನಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ. ಅನೇಕೇಹೀತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ. ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ. ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅವುತ್ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕೋತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಏಕೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಏಕಸ್ಸ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಏಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಏಕೇನೇವಾತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಯಥಾ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥು. ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತಾದಿನಾ. ಏಕೋ ಸಹಜಾತಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕೇನ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ, ಅನೇಕೇಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ತೇಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ. ಅನೇಕೋ ಪುರೇಜಾತವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚೇವ ಸಹಜಾತಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರೇಜಾತಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಅನೇಕೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಜಾತಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಅನೇಕೋ ವಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಕಾರೋ ಅನೇಕೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಸಮಾನತ್ತೇಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮಾನತ್ತೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಾನತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ವತ್ಥುನಾ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಾ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ತೇ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಚಾ’’ತಿ. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭೇದೇ ಏವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಭೇದೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇನ…ಪೇ… ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮತ್ತೇ ಅಭಾವಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏಕೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ವಿರೋಧತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ… ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಏಕಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಹ ಅಲಾಭತೋ ಏವ. ಏಕಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾನಾಧಮ್ಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ. ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತಾ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಇಧ ಪನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾದಿಭಾವತೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಲಾಭೇ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇಪೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಠಿತೇಪಿ. ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಲಾಭತೋತಿ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಲಾಭತೋ. ಬಾವೀಸಾತಿ ಏಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ನವ, ಏಕಮೂಲಕದುಕಾವಸಾನಾ ಪಞ್ಚ, ಏಕಮೂಲಕತಿಕಾವಸಾನಮೇಕಂ, ದುಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ, ದುಕಮೂಲಕಾವಸಾನಾ ದ್ವೇ, ದುಕಮೂಲಕತಿಕಾವಸಾನಮೇಕನ್ತಿ ಏವಂ ಬಾವೀಸತಿ. ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹಾತಿ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ. ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏವ-ಸದ್ದೋ, ಸಹಜಾತೇನ ನ ವಿನಾ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತರೇಸು ಪನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ತೇಹಿ ಸಹಾಪಿ ವಿನಾಪಿ ಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಇತರೇಹೀ’’ತಿ. ತಮ್ಪಿ ವತ್ಥು ತಂಸಹಿತಪುರೇಜಾತಮೇವಾತಿ ಯಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಞ್ಚೇವ ತಂಸಹಿತಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮೇವ ಚ, ನ ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಇತರ’’ನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಪುರೇಜಾತಂ ತಂಸಹಜಾತೇನ ವಿನಾಪಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಅತ್ಥಿಯಾ ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಬಾವೀಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ. ಅತ್ಥಿವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಭಜನೇ. ತಿಕಮೂಲಕೇಕಾವಸಾನನ್ತಿ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಕಮೂಲಕೋ ಏಕಾವಸಾನೋ ಪಞ್ಹೋ ಉದ್ಧಟೋ. ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇತಿ ಚ ತತ್ಥೇವ ಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರೇ. ತಥಾ ಚ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ಉದ್ಧಟೋ. ತಯಿದಂ ಕಥಂ, ಯದಿ ಪುರೇಜಾತಂ ಸಹಜಾತೇನೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತಂ ವತ್ಥುಸಹಿತಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣೇನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣತೋ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವತ್ಥುಸಹಿತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹೇವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹೇವ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತೇತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ. ಸಹಜಾತೇನ ಸಹ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥಾಪಿ ಪಟಿಯೋಗಿಪುರೇಜಾತಂಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ದಸ್ಸಿತಂ ವಿಚಾರಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ.

ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೨೨. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಸತ್ತಸು ಮೂಲಕೇಸೂತಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾನಿ ತೀಣಿ ಏಕಕಾನಿ, ತೀಣಿ ದುಕಾನಿ, ಏಕಂ ತಿಕನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕಮೂಲಕಾನಿ ಯಾನಿ ಸತ್ತಮೂಲಕಾನಿ, ತೇಸು. ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನುಕ್ಕಮೇನ. ಸತ್ತಾತಿ ಪಠಮೇ ಏಕಕೇ ಸತ್ತ. ಪಞ್ಚಾತಿ ದುತಿಯೇ ಪಞ್ಚ. ತಾನಿಮಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇಧ ಪನ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೀಣೀತಿಆದೀಸು ತತಿಯೇ ತೀಣಿ, ಚತುತ್ಥೇ ಏಕಂ, ಪಞ್ಚಮೇ ತೀಣಿ, ಛಟ್ಠೇಪಿ ತೀಣಿ, ಸತ್ತಮೇ ಏಕಂ. ತಾನಿ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತತಿಯಪದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದದುತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ಪಠಮಪದತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದವಸೇನ, ಪಠಮಪದದುತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಪದತತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ದುತಿಯಪದತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಪದತತಿಯಪದತದುಭಯವಸೇನ, ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಪದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ತತಿಯಪದವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವೀಸಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಗಣನಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ದುತಿಯತತಿಯಮೂಲಕೇಸು ಏಕಂ ಏಕನ್ತಿ ದುತಿಯಮೂಲಕೇ ಏಕಂ, ತತಿಯಮೂಲಕೇ ಏಕನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಆಸೇವನೇತಿ ಯಥಾ ಪುರೇಜಾತೇ ಏಕಾದಸ, ತಥಾ ಆಸೇವನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಧಿಪತಿಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪುರೇಜಾತಾಸೇವನತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಗಣನಾನಿ. ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಸದಿಸಾನೀತಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇಸು ಗಣನಾಸದಿಸಾನಿ.

೩೧. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ನ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತರೇಸನ್ತಿ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಾನಂ. ತೇ ವಿಸುಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸುಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತರಾಸಿ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೋ.

೩೮. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ… ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಗತಪಾಳಿಪದಂ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೂಲಂ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ… ಯೋಜೇನ್ತೇನಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಪದೇಹಿ ಸಹ ಮೂಲಪದಂ, ಆಸೇವನಮೂಲಕಮೇವ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಯೋಜೇನ್ತೇನ ನಪುರೇಜಾತಸದಿಸಂ ನಾಸೇವನೇ ಪಾಳಿಗಮನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಠಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ವಿಪಾಕೇನ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತೇನಾ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿಪಾಕೇನ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ಸಹ ಯೋಜೇನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಏಕಮೂಲಕೇ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋಜಿತಮೇವಾತಿ ‘‘ದುಮೂಲಕೇಸು ಪಠಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೪೯. ಮೂಲಪದಮೇವ ಅವಸಾನಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮೂಲಪದಮೇವ ಅವಸಾನಭಾವೇನ ಯೋಜಿತಂ. ಸತ್ತ ಮೋಹಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಹಿ ಅಹೇತುಕಮೋಹೋ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಆಗತೋ. ಇಧ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಸುಪಿ ಮೂಲಕೇಸು ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸತ್ತ ಮೋಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ತಂ ‘‘ಗರೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಏವ ವಿಭಾವೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಿಕಪಞ್ಹಾವಾರಪಚ್ಚನೀಯೇ ಹಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ.

ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.