೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಬಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ಸತಂ ದುಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚ. ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗೀನಂ ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಕವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪನ ದುಕಂ, ದುಕವಿಸಿಟ್ಠಞ್ಚ ತಿಕಂ, ತಿಕವಿಸಿಟ್ಠತಿಕದುಕವಿಸಿಟ್ಠದುಕೇಸು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪರಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ ಏವಾತಿ.

ಯೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು, ತೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರನ್ತಾ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಸಾಧೇನ್ತಾ ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣಂ ಉಭಯೇಸಂ ತೇಸಂ ಸಹಭಾವೇ ಸತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ. ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವಾ’’ತಿ. ತೇತಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಾ. ತೇಸು ಹಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾದಯೋ ಸಹಜಾತಾ, ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾದಯೋ ಅಸಹಜಾತಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ವಾರೇಹಿ ಇತರೇತರತ್ಥಬೋಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಕಿಂ ಸಾಧಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ನಿರುತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಜನಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ತೇ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಯೋ ಯೇ ಯೇ ಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ. ಪಮಾದಲೇಖಾ ಏಸಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತವಾರೇಸು ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯವಾರೇಸು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಏಕನ್ತಿಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಾರೇಸು…ಪೇ… ನಿಯಮೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪುರಿಮವಾರೇಸು ಛಸು. ನ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಸರೂಪತೋ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ಏವಮಾದೀಹಿ ಪಞ್ಹೇಹಿ. ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ಹೇತುಆದೀಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಹೇತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ನಾಮ ನಾನಾಜಟಾಜಟಿತಂ ಗುಮ್ಬನ್ತರಗತಞ್ಚ ತಂಸದಿಸಂ ಸರೂಪತೋ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಇದಂ ತನ್ತಿ ನ ವಿನಿಚ್ಛಿನೀಯತಿ, ಏವಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ಧಾರಿತೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗುಮ್ಬೋ ಚ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ, ಸರೂಪತೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗುಮ್ಬೋ ಚ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ನ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ, ‘‘ನ ಕೋಚಿ ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಗಹಿತೋ…ಪೇ… ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಚ. ತನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಜ್ಜಟತಾ ನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಿಚ್ಛಯುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಠಪನಂ ನಾಮ ಇಧ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಪನಂ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನಂ ಜೋತನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೇಹಿ, ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ.

೨೫-೩೪. ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ವಿದಹನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ವಿಧಿಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಸಿಯಾತಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸೋ ವಿಧಿ ಕಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕಿರಿಯಾಪದಂ. ಪುಚ್ಛಾ ಪನ ವಾಕ್ಯತ್ಥಸಿದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಮೇವ ಹಿ ವಾಕ್ಯತ್ಥಸಿದ್ಧಂ ಪುಚ್ಛಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಂಪುಚ್ಛನಂ ಪರಿಕಪ್ಪಪುಚ್ಛಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಪದೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಉಭಯಮಿದಂ ಪಚ್ಚಯವಚನಂ, ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ. ತೇಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಿಭಾವಿತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭಾವಿತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾತಿ ದುವಿಧಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಯೇವ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ. ತೇಸು ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಪುಚ್ಛಾ ಸದೋಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಂ ಸತ್ತಸತ್ತಪುಚ್ಛಾನಂ ಪವತ್ತನತೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಕುಸಲಂ. ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ತತೋ ತತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಚ್ಚಯತೋ. ಭವನಮತ್ಥಿತಾ ಏತ್ಥ ನ ಚ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಯೋಜನಾಯ ದೋಸಮಾಹ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ.

ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥನ್ತರೇ. ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಭವನಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪುನ ತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಭವನಪುಚ್ಛನನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅನುಜಾನನಮುಖೇನ ಭವನಪುಚ್ಛನಂ ಅಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ. ಅನುಜಾನನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ, ತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನನುಜಾನಿತ್ವಾವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಂಪುಚ್ಛನಮೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಪುಚ್ಛನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಿರಿಯಾಪದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಯಾತಿ…ಪೇ… ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ನಯೋತಿ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರವುತ್ತೋ ಅತ್ಥನಯೋ. ನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಸೇಸತ್ತಾ. ದ್ವೇಪಿ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಸಮ್ಭವನಪುಚ್ಛಾ ತಬ್ಬಿಸೇಸಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಏಕಾಯೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಸಂಪುಚ್ಛನಭಾವತೋ ಏಕಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ.

ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಗಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನಂ. ಗಮನಕಿರಿಯಾಯ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕತ್ತಾ ಉಪರಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿರಿಯಾಯ ಯೋಗ್ಯರೂಪೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಠಾನಂ ಗಮನುಸ್ಸುಕ್ಕನಂ ತಸ್ಸ ಬೋಧನಂ ವಚನಂ. ಏವಂಭೂತಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಕಿರಿಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಮನಸ್ಸ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಥಂ ಪನೇತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಸತಿಪಿ ಪಟಿಅಯನುಪ್ಪಜ್ಜನಾನಂ ಕಾಲಭೇದೇ ಅಞ್ಞತ್ರ ಹೇತುಫಲೇಸು ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲತಂ ಹೇತುಫಲತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ಇಧಾಪಿ ಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ ಕತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗಮನನ್ತಿ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಯನಕಿರಿಯಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನಾಹ. ಸಾ ಪನತ್ಥತೋ ಪವತ್ತಿ, ಪವತ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ. ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬೋ ಕಿರಿಯಾಕಾರಕವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಯಂ ಪಟಿಅಯನಂ ಪಟಿಗಮನಂ ಅತ್ಥತೋ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ತಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಾದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗಮನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ಗಮನಪಟಿಗಮನಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾನಕಿರಿಯಾ. ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಕರಣಂ ಪಟಿಸದ್ದತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ. ತದಾಯತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಹಯೋಗೇ ಕರಣವಚನಂ, ಕರಣತ್ಥೇ, ಹೇತುತ್ಥೇ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಆಯತ್ತಾಯ ಪಟಿಬದ್ಧಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹೇವ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಪಟಿಅಯನತ್ತಲಾಭಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಚ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಂ ಈದಿಸೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಪುರಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಮೇವ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ? ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾಯಮ್ಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾ ತಿಮಿರಂ ಲೋಕೇ, ಉದಿತೋ ಸತರಂಸಮಿ;

ಲೋಕೇಕಚಕ್ಖುಭೂತೋಯ-ಮತ್ಥಮೇತಿ ದಿವಾಕರೋ.

‘‘ಸಿರೀವಿಲಾಸರೂಪೇನ, ಸಬ್ಬಸೋಭಾವಿಭಾವಿನಾ;

ಓಭಾಸೇತ್ವಾದಿತೋ ಬುದ್ಧೋ, ಸತರಂಸಿ ಯಥಾ ಪರೋ’’ತಿ. –

ಚ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ.

೩೫-೩೮. ತಾಸೂತಿ ದುಕಮೂಲಕನಯೇ ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪುಚ್ಛಾ, ತಾಸು. ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕೇತಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತೇ ಪಚ್ಚಯದುಕೇ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಕುಸಲಪದಮೂಲಾ ಕುಸಲಪದಾವಸಾನಾ, ಕುಸಲಾದಿಪದತ್ತಯಮೂಲಾ ಕುಸಲಾದಿಪದತ್ತಯಾವಸಾನಾ ಚ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾ ದ್ವೇ ಏವ ಪುಚ್ಛಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವುತ್ತೋ ನ ಪಚ್ಚಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ವಸೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಮೂಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಮೂಲಕೋ, ನಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾಯಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಮೂಲಕಾದೀಸು. ತಥಾ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಾನಿ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಮೂಲಕೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಏಕಮೂಲಕತಾ ನ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಹೇತಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀನನ್ತಿ ಅವಯವೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅಧಿಪತಿಆದೀನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತೋ ಪರಂ ಮೂಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಮೂಲವನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಗಮನಂ ಪಾಳಿಗಮನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನುರೂಪಂ ಲಿಙ್ಗವಚನಾದೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಇಧಾತಿ ಅನುಲೋಮೇ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪಚಯತ್ಥೋ. ಸೋ ತೇವೀಸತಿಮೂಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮೂಲಭಾವಂ ಉಪಚಯೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಜೋತೇತಿ.

೩೯-೪೦. ಏವಂ ಸತೀತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೇ ಸತಿ. ಚಕ್ಕಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಾಳಿಗತಿ ಆಪಜ್ಜತು, ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಚ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಾಳಿ ಗತಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸುಪಿ ಪಾಳಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸೋಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ. ಗಣನಚಾರೇನ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಾದೀಸೂತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನಯೇಸು. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇ. ಸುದ್ಧಿಕತೋತಿ ಸುದ್ಧಿಕನಯತೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಸುದ್ಧಿಕನಯಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಏಕಮೂಲಕನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ತಾದಿಸಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕೇ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಮೂಲಭೂತಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಪರಿಯೋಸಾನಮೇವ ಏಕಮೂಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅವಸಿಟ್ಠಏಕಮೂಲಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ, ತಾವ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋವ ದಸ್ಸಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮೂಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮೂಲಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪತಿಮೂಲಕೇ ಏಕಮೂಲಕಸ್ಸ ಆದಿಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ನ ಸುದ್ಧಿಕದಸ್ಸನನ್ತಿ ನ ಸುದ್ಧಿಕನಯದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ ಹಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಕತಿಪಯಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕೇ ಏಕಮೂಲಕಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ.

೪೧. ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕಾದಿಕೇ ಚ ನಯೇ. ಸಙ್ಖೇಪನ್ತರಗತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿಪಿತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋ, ಸಙ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಖೇಪೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ. ಗತಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನ್ತದಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ ದಸ್ಸನಂ, ತಞ್ಚ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕತಿಪಯದಸ್ಸನಮೇವ. ತೇನ ವಿಗತಪಚ್ಚಯುದ್ಧಾರಣೇನ ಓಸಾನಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅವಿಗತಮೂಲಕೇ ವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಓಸಾನಭಾವತೋ. ಸಬ್ಬಮೂಲಕಸ್ಸ ಅವಸಾನೇನ ‘‘ವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪದೇನ.

ಯಥಾ ಹೇತುಆದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉದ್ದೇಸಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ದುಕತಿಕಾದಿಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜನಂ ಕಾತುಂ, ತಥಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಕತಾ? ಯದಿಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮೂಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕೇಹಿಚಿ ಯೋಜನೇ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೂಲಕಾದೀಸು ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿದುಕಾದೀನಂ ಹೇತುಮೂಲಕೇ ಚ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಅನನ್ತರತಿಕಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸಿಟ್ಠಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯೋಜನಾಯ ಅತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯೋಜನಾ ನ ಸುಖಗ್ಗಹಣಾ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ಞಾಣುತ್ತರೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇನ ನಯೇನ ಯೋಜಿತುನ್ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತಞ್ಚ ಗಮನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ತಿಕೇಹಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ದುಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ಪಾಳಿಗಮನಂ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ತಿಕೇಸು ದುಕಾನಂ ಪಕ್ಖೇಪಭಾವತೋ. ತತ್ಥಾತಿ ದುಕೇಸು. ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದುಕತಿಕೇ. ನಯಾತಿ ಅನುಲೋಮನಯಾದಯೋ ವಾರೇ ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ, ಪುಚ್ಛಾ ಪನ ಸತ್ತವೀಸತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಹೇತುದುಕೇನ ಸಮಾನಾತಿ? ತಂ ತಿಕಪದೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಹೇತುದುಕಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುದುಕಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ.

ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ನ ದುಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ದುಕಾನಂ ಏಕೇಕೇನ ಪದೇನ ತಿಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕೋ ತಿಕೋ ದುಕಸತೇನ ಯೋಜಿತೋ’’ತಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕದುಕೇ.

ತಿಕಾದಯೋ ಛ ನಯಾತಿ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಛ ನಯಾ. ಸತ್ತವಿಧಮ್ಪೀತಿ ವಾರಭೇದೇನ ಸತ್ತಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಮ್ಪಿ. ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಅನುಲೋಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ. ತಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ, ದುಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ತಂಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನವಸೇನ ‘‘ಅನುಲೋಮಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ. ಛಪಿ ಏತೇ ತಿಕಾದಿಭೇದೇನ ಚತುಚತುಪ್ಪಭೇದಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ಛ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನಾಪಿ ತಿಕಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ತಿಕಾದಯೋ ಛ ಧಮ್ಮನಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜಿಯಮಾನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೇ ಅನುಲೋಮತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಏಕತೋ ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮೇ ಸುಟ್ಠು ಅತಿವಿಯ ಗಮ್ಭೀರಾತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇಧ ಪನ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮೋ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚನೀಯಗಾಥಾದೀಸುಪಿ. ತಿಕಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ದುಕಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸೂ’’ತಿ. ತಿಕೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಿಕೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾವನಂ, ತಿಕೇಹಿ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಂ. ದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ, ದುಕವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ತಿಕಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ದುಕಾದಿವಿಸೇಸಿತಸ್ಸಾತಿ ದುಕಾದಿಪದವಿಸೇಸಿತಸ್ಸ ದುಕಾದಿಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ, ನಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.