೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬. ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಪಿಯಸಭಾವಂ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ‘‘ಕಥಂ ರೂಪೇನ ಖೋ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಿಯಸಭಾವಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ, ನ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ…ಪೇ… ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ. ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿ ಪಿಯಸಭಾವಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಿಯರೂಪಮೇವ ಅನುಪ್ಪವಿಸತಿ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಯಸಭಾವ…ಪೇ… ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯೋ ಪನ ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ವಿಸೇಸಸದ್ದೋ ನಾನುವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಚನಸೇಸೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಹರಣಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಪದುದ್ಧಾರೋಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಸೇಸತಾ ಪನಸ್ಸಾ ‘‘ವಿಸೇಸಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏವ ಪಾಕಟಾ. ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಜಾನಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೦೧) ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಾಮೇನ ವಾ ಪಪಞ್ಚಾ ಏವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.
೨೮. ‘‘ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮೇ ಯಥಾ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪಟಿಲೋಮೇ, ಇಧ ಪನ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೇ ಅಯಂ ನ-ಕಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದನಿಬನ್ಧನತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಸಭಾಗತಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಕತಂ. ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಞ್ಹೇತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ತೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಬ್ಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಕಾಮಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸತಿಪಿ ಖನ್ಧೇ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಖನ್ಧತ್ತಸಭಾವಾ ಪನ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾತಿ ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾ’’ತಿಆದಿ.
೩೯. ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭೂತುಪಾದಾಯ ಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಪಿಯಸಭಾವೋಪಿ ರೂಪಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಖನ್ಧಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇ ರೂಪಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಭಾವೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಮತ್ತತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಥಾ ಚಕ್ಖುತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸೋಧನತ್ಥಂ ತಮೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ಚಕ್ಖು ನ ಚ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತದತ್ಥಮೇವ ಉಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ರೂಪಂ ನ ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ವಿಸಮೋಪಞ್ಞಾಸೋ. ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಆಯತನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಖನ್ಧೇ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ. ಯದಿ ಪನ ತಾದಿಸಂ ಖನ್ಧಗತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮಿದಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ಉದ್ಧರೀಯತಿ. ತಣ್ಹಾವತ್ಥು ಚ ನ ಸಿಯಾ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೫೦-೨೦೫. ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಯಮಕೇಸು ಪದಾನಂ ಭಿನ್ನಕಾಲತ್ತಾ ಸಿಯಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ವಾರೇಸು ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಿವಾರಪಾಠೇ, ಏತಿಸ್ಸಂ ವಾ ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾಯಂ. ಛ ಏವ ವುತ್ತಾ, ನ ನವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತೀತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತೇ ಪನ ತಯೋತಿ ಅತ್ತನಾ ವಿಸುಂ ಅನನ್ತರಂ ದಸ್ಸಿತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾಕಾರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನಾತೀತಾದಯೋ ಯೇ ಪಾಳಿಯಂ ಉಜುಕಮೇವ ಆಗತಾ. ‘‘ನ ವಿಸುಂ ವಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಹೀತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾಹಿ ಪಠಮಪದೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾಹಿ. ತೇನೇವಾತಿ ನಯತೋ ಯೋಜೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏವ. ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಚಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸುಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಮಿಸ್ಸಕಕಾಲಭೇದೇಸು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಯೋಜನಾಸುಕರತಾಯ ಏವ ಪುರಿಮೇ ಅಯೋಜನಾ, ಅಥ ಖೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಮಿಸ್ಸಕ…ಪೇ… ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ.
ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ಏಕಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಲಾಭಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ. ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ ಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತಂ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಪಚ್ಛಾಪಞ್ಹೋತಿ ಚ ನಾಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಏಕಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಮೇವತ್ಥಮ್ಪಿ ವಿವರತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ. ‘‘ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ಥಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ’’ತಿ. ತಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತಂ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನೋ, ತಸ್ಸ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ. ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನಾತಿ ಪುರಿಮೇನ ಉದ್ದೇಸಪದೇನ. ತೇನ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪದಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ಥತಾ ಇಧ ಸದಿಸತ್ಥತಾ. ಏಕೇನ ಪದೇನಾತಿ ಏಕೇನ ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇನ ಯಮಕಪದೇನ, ನ ಪಠಮಪದೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಲಾಭಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನತಾಯ ಸಮಾನತಾಮತ್ತೇನ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದ…ಪೇ… ಯುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುರೇಪಞ್ಹಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತರೂಪೇನ ಠಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರೇಪಞ್ಹೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಸದಿಸತ್ಥತಾ ಹೋತಿ.
‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಇತರಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಸೋ ಏವ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೀಯತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂಸಯತ್ಥನಿವಾರಣಂ ಪಟಿಸೇಧೋ’’ತಿ. ‘‘ನ-ಕಾರವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಿತಮಾಹ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಗತಿಪಟಿಸೇಧವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ.
ತದೇಕದೇಸಪಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿಪನವಸೇನ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಠಮೇ ಠಾನೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಹೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚ ಸತ್ತವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಪಕ್ಖೇಪಂ ಲಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹೋ ಏವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನಾದಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಚ್ಛಾವಿಭಙ್ಗೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಠಾನಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಯೋಜನಾನಯೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.
ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನನ್ತಿಆದಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಭೂಮಿಯಂ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ಏಕಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುತಿಯವಾರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯವಾರಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ಞಾಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ…ಪೇ… ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಅಕಮ್ಮಜೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಾಯಂ ತೇಪಿ ಇಧ ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ಏವ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ತೇನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನೇನೇವ. ತಸ್ಮಾತಿ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ. ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಯಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ದುತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನತೋ ಸಕಲೇಪಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಸಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಾಯ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿಕಸ್ಸ ಅಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕೇ ಉಪರಿಭೂಮಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಉದ್ಧಂಸೋತವಚನತೋ. ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಞ್ಚಾತಿ ಹಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉದ್ಧಂಸೋತಪಾಳಿಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ. ಸಂಸನ್ದೇತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ನ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಏವಂ ನೇತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ.
ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಅಙ್ಕಿತೋಕಾಸಭಾವಿರೂಪುಪ್ಪಾದಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ನಿಚ್ಛಯೇನ. ವಿಸೇಸಿತಾ ತಥಾಭಾವಿರೂಪಭಾವಿನೋ. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ. ತೇ ಏವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಯೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಯೇ ವಿರಹಿತಾ, ತೇ ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ‘‘ತೇ ತತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋತಿ ಅಸಞ್ಞಾಭವತೋ. ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಭವಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾನಂ ಅರೂಪಭವೇ ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಾದಿ, ಏವಂ ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ…ಪೇ… ಆಹಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಅರೂಪಭವೇ. ಇತರಾನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವಞ್ಚಾತಿ ಇತರಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸಬ್ಭಾವಮ್ಪಿ. ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಖನ್ಧಭೇದಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯಾಯೋ ಓಳಾರಿಕದೋಸಪ್ಪಹಾನತೋ ಕಿಲೇಸೂಪಸಮಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ತೇಸನ್ತಿ ತಂತಂಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ. ಯಥಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ. ಅನನ್ತಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋತಿ ಇದಂ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಾರತಾಯ ಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಭವನ್ತೋ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪನ ಸಮ್ಭವನ್ತೋ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿಣ್ಣತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ.
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೦೬-೨೦೮. ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಸ್ಸಪಿ. ಓಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಯಥಾಗಹಿತೇ ಓಕಾಸೇ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸೇವ ಓಕಾಸವಿಸಿಟ್ಠಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಓಕಾಸವಾರೋಪಿ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಓಕಾಸವಾರೋಪಿ ಚಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಓಕಾಸೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸಭಾವೇನೇವ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ವಿಸುಂ, ತಸ್ಮಾ.
ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ವಿಯ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞಾವಚನೇ. ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತತ್ಥಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರುಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನೇವೇತ್ಥ ತಯೋ ಅದ್ಧೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥಾ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗ…ಪೇ… ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪರಿಞ್ಞಾಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಾತಿಸಯಂ, ತದಭಾವಾ ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತೋ ತಸ್ಸೇವ ವಜಿರೂಪಮತಾ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಚನೇನ. ತದವಸೇಸಸಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇತಿ ತತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿತೋ ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ. ಇಮಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಂ ಪರಿಹರನ್ತಾ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾದಯೋ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಖನ್ಧಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.