೨. ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೫. ಅತೀತಾ …ಪೇ… ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅತೀತಂ ಅನಾಗತನ್ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ, ಏವಂ ವಿಸೇಸಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠರೂಪಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಭಾವಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಸಯೇ ಅಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ, ವಚೀಗೋಚರಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಿ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಭಾಗೇ ತಥಾಪಿ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಇತಿಸದ್ದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ರೂಪಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ರೂಪಾಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಸಾ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮುಪಾದಾನಾ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪವತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ರೂಪಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ತಂತಂಅತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಾನಂ ಅಭಾವವಿಭಾವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯ. ಉಪಾದಾನುಪಾದಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪಾದಾನಮೇವಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಸಮೂಹುಪಾದಾಯಾಧೀನತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವತೋ. ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ವಿಗಮಸ್ಸ ವತ್ಥಭಾವಾಪಗಮಸ್ಸ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾ. ನ ಹಿ ಓದಾತತಾವಿಗಮೇನ ಅವತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ನ ಪನ ಯುತ್ತಾ ರೂಪಭಾವಸ್ಸ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ರೂಪಭಾವೋತಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಸಭಾವೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವವಿಗಮೇ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯುತ್ತಾ.

ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ‘‘ಖದಿರೇ ವಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಪಲಾಸೇ ವಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಾಗತಂ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಜಾಯಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಲಭನ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ತದಪಿ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಬ್ಭಾವಾವಿಗಮತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾನುಪಗಮತೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಅಭಾವತೋ.

ವಚನಂ ಅರಹತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನಮತ್ತೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಿಪಿ ತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಞಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಪನ ದುತಿಯಂ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವಧಮ್ಮೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸವಿಸಾಣೇ’’ತಿ.

ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಯದೇತಂ ತಯಾ ‘‘ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದತಾ ‘‘ತಂಯೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಂ ತೇ ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಯೋ ಪರವಾದಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಅಭಾವತೋ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನ. ಸ್ವಾಯಂ ಯದೇವ ರೂಪಾದಿ ಅನಾಗತಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ಅತ್ಥಾಭೇದೇ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಕಾಲಭೇದೋತಿ ತಂಕಾಲಭೇದವಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ಕಾಲನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಹಿ ಸೋ ಅಯಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನೀತೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ. ಪಟಿಞ್ಞಾತನಯೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನನ್ತರಂ ಯಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಾಭೇದೇನ ನೀತಾ ಪವತ್ತಿತಾ, ತಥಾಯಮ್ಪಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ, ಅನಾಗತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಉಪಾದಾನಭೂತರೂಪಾದಿಅತ್ಥಾಭೇದೇಪಿ ತೇಸಂ ಖಣತ್ತಯಾನಾವತ್ತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾವತ್ತಿತಾ, ತಥಾ ತತ್ಥ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮೇಸು ಪವತ್ತಿತಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಿರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಂ…ಪೇ… ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಜೀವೋವ ಸರೀರಂ, ಸರೀರಮೇವ ಜೀವೋತಿ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಸು ವುತ್ತಾ ಹೋತಿಭಾವಹುತ್ವಾಭಾವಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿ ನಾಮ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಯೇವ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ಅನುಞ್ಞಾತಪಞ್ಹಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಪಞ್ಹೋ. ದೋಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋ ಪುರಿಮನಯೇ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಪನ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹನ್ತಿ ‘‘ತಂಯೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಲನಾನತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಹಂ. ತೇನಾತಿ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೋತಿಹುತ್ವಾಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ. ಚೋದೇತೀತಿ ಅನಾಗತಂ ತೇನ ಹೋತಿ ನಾಮ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ತೇನ ಹುತ್ವಾ ನಾಮ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ಉಭಯಸಭಾವನ್ತಿ ಚೋದೇತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಕಥಂ ಹೋತಿ ದೋಸೋತಿ ಚೋದೇತೀತಿ. ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪರಿಹರತಿ. ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ಚೋದನಾ, ಕಥಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರಿಹಾರೋ? ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತಾಯ ಚೋದನಾ, ಅತ್ಥಾಭೇದಕಾಲಭೇದವಿಸಯತ್ತಾ ಅಭಿನ್ನಾಧಾರತಾಯ ತೇಸಂ ಪರಿಹಾರೋ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಹಿ ಪರವಾದಿನೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತದುಭಯಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ತಂ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಉಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಏಕೇಕನ್ತಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಂ. ಏಕೇಕಮೇವಾತಿ ಉಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಮೇವ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ತಥಾ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತತ್ತಾ ತಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಅನಾಗತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಹೋತಿಹುತ್ವಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಯದೇತಂ ತಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ಪುರಿಮನಯೋ, ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯದಿ ತೇ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ಚೋದಿತೋ. ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ದುತಿಯನಯೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅನಾಗತಸ್ಸ…ಪೇ… ಹುತ್ವಾಹೋತಿಯೇವ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅನಾಗತಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹುತ್ವಾಹೋತಿನಾಮತಾ ಚೋದಿತಾ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೯೦. ಕಥಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಅತೀತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಂ, ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ, ಅತೀತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಅತೀತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುನ ಪುಟ್ಠೋ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಅತೀತಞಾಣಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅರಹನ್ತಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೯೧. ‘‘ಅರಹಂ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುತ್ತವಿರೋಧೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಇದಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯುತ್ತಿವಿರೋಧೋ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅನಾನತ್ತನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೋ. ಏವಮಾದಿಕೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕತಕಿಚ್ಚತಾಭಾವೋ ಅನೋಹಿತಭಾರತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅರಹನ್ತಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪದಸೋಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೯೫. ಯೋ ಅತೀತಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋತಿ ದ್ವೇಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಅತ್ಥಿಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ’’ತಿ, ನ, ಅತೀತಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ನ್ವಾತೀತಭಾವತೋ’’ತಿ. ತೇನ ಕಿಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಂ ನ್ವಾತೀತಂ, ನ್ವಾತೀತಞ್ಚ ಅತೀತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಿ ತವ ಮತೇನ ಅತೀತಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಚ ನ್ವಾತೀತನ್ತಿ ಅತೀತಞ್ಚ ನೋ ಅತೀತಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ನೋ ಅತೀತಂ ಅತೀತಞ್ಚ ನೋ ಅತೀತಂ ಅತೀತಂ ಸಿಯಾತಿ, ಯಥಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ನಾಯಂ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಅನತೀತಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಿಯಾ ಅತೀತಂ, ಸಿಯಾ ನ್ವಾತೀತ’’ನ್ತಿ. ಯೇನ ಹಿ ಆಕಾರೇನ ಅತೀತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಪರವಾದಿನಾ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಅನತೀತಸ್ಸ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಸೋ ಇಚ್ಛಿತೋ. ಕೇನ ಪನ ಆಕಾರೇನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ? ಸಙ್ಖತಾಕಾರೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಾತೀತಂ ನ್ವಾತೀತಂ, ನ್ವಾತೀತಂ ಅತೀತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತೀತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ಹಿ ಅತೀತಂ ನಿಯಮಿತಂ, ನ ಅತೀತೇ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ನಿಯಮಿತೋ, ‘‘ನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ನಿಯಮೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸೋ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ಲಬ್ಭತಿ ತದಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ, ತಥಾಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾಕಾರೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ ತಥಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣೇ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸಿಯಾ ನೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ. ಅತೀತಾದೀಸು ಪನ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣಂ ಪರವಾದಿನಾ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ. ಅಗ್ಗಹಣಞ್ಚಸ್ಸ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅತೀತಾದೀನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಪರವಾದಿಸ್ಸೇವಾಯಂ ಇಟ್ಠವಿಘಾತದೋಸಾಪತ್ತಿ, ನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಸಕವಾದಿಸ್ಸಾತಿ. ಪಟಿಪಾದನಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಅತೀತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಿಂ ಪನಾಯಂ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ನ ಪರಮತ್ಥತೋ. ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಸ್ಸತಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ ಆಗಮವಿರೋಧತೋ ಯುತ್ತಿವಿರೋಧತೋ ಚ. ಅಥ ನ ಪರಮತ್ಥತೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚೋದನಾ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಸಿಯಾ, ನ ನಿರತ್ಥಿಕಾ. ಸೋ ಹಿ ಪರವಾದೀ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸತಿ ಚ ಅತೀತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಫಲಂ ಕಥಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಾದಿ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾದಿ ಕಥಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತೀತಾನಾಗತನ್ತಿ ಯಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ಕತಾತಿ. ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಯೇಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ, ತೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾತಿ.

ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಚೇತೇ ತೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ. ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಭಾವಞ್ಞತ್ತಿಕಾ. ತೇ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನಸ್ಸ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಕರಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ, ನ ವಣ್ಣಾದೀನಂ, ಯಥಾ ಚ ಖೀರಂ ದಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಣಮನ್ತಂ ರಸವೀರಿಯವಿಪಾಕೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ನ ವಣ್ಣಂ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಅನಾಗತದ್ಧುನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಂ ಸಙ್ಕಮನ್ತಾ ಅನಾಗತಭಾವಮೇವ ಜಹನ್ತಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ. ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧುನೋ ಅತೀತದ್ಧಂ ಸಙ್ಕಮೇ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ಪನ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತೀತೋ ಅತೀತಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೋ, ಇತರಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅಯುತ್ತೋ. ತಥಾ ಅನಾಗತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ. ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ರತ್ತೋ ಅಞ್ಞಾಸು ಅರತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಅವತ್ಥಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಂ ಪತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಂ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಅವತ್ಥನ್ತರತೋ, ನ ಸಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಏಕಂ ಅಕ್ಖಂ ಏಕಙ್ಗೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಏಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸತಙ್ಗೇ ಸತನ್ತಿ, ಸಹಸ್ಸಙ್ಗೇ ಸಹಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದ’’ನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಅಞ್ಞಥಞ್ಞತ್ತಿಕಾ, ತೇ ಪನ ‘‘ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ತಂ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದಞ್ಞಸಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ತಂ ಏಕಾ ಇತ್ಥೀ ಮಾತಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಧೀತಾ’’ತಿ ಚ. ಏವಮೇತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ.

ತೇಸು ಪಠಮೋ ಪರಿಣಾಮವಾದಿತಾಯ ಕಾಪಿಲಪಕ್ಖಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ. ದುತಿಯಸ್ಸಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಕರೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲಕ್ಖಣಯೋಗತೋ. ಚತುತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಕರೋವ. ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಕಾಲಾ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋತಿ. ತತಿಯಸ್ಸ ಪನ ಅವತ್ಥಞ್ಞತ್ತಿಕಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಕರೋ ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚೇನ ಕಾಲವವತ್ಥಾನತೋ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತೋ, ಪಚ್ಛಾ ಅತೀತೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯದಿ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಧರಮಾನಸಭಾವತಾಯ ಅತ್ಥಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ, ಕಸ್ಮಾ ತಂ ಅತೀತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಗತನ್ತಿ ವಾ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚೇನ ಕಾಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಿಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಅನವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ. ಏವಂ ಸತಿ ಅನಾಗತಸ್ಸಪಿ ಚಸ್ಸ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾ. ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಸತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಕೋ ವಿಬನ್ಧೋ, ಯೇನ ಕದಾಚಿ ಕರೋತಿ ಕದಾಚಿ ನ ಕರೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಮವಾಯಾಭಾವತೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತತೋ ಏವ ಚ ಅದ್ಧುನಂ ಅವವತ್ಥಾನಂ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ಕದಾಚಿ ಅತೀತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕದಾಚಿ ಅನಾಗತೋತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ. ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಜಾತೋ, ಸೋ ಅನಾಗತೋ. ಯೋ ಜಾತೋ ನ ಚ ನಿರುದ್ಧೋ, ಸೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ. ಯೋ ನಿರುದ್ಧೋ, ಸೋ ಅತೀತೋ. ಇದಮೇವೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಯಥಾ ವತ್ತಮಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ತಥಾ ಸತೋ ಅಜಾತತಾ ನಿರುದ್ಧತಾ ಚ ಕೇನ ಹೋತೀತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಸಭಾವೇನ ಸತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಥಮಿದಂ ಸಿಜ್ಝತಿ ಅಜಾತೋತಿ ವಾ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವಾ. ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ನಾಹೋಸಿ, ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಜಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿಞ್ಚ ಪಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅದ್ಧತ್ತಯಂ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಯದಿ ಅಹುತ್ವಾ ಸಙ್ಗತಿ ಹುತ್ವಾ ಚ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಯೋಗತೋ ನ ಸಸ್ಸತಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ’’ತಿ, ತಯಿದಂ ಕೇವಲಂ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಂ ಉದಯವಯಾಸಮ್ಭವತೋ, ಅತ್ಥಿ ಚ ನಾಮ ಸಬ್ಬದಾ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ, ನ ಚ ನಿಚ್ಚೋತಿ ಕುತೋಯಂ ವಾಚಾಯುತ್ತಿ.

ಸಭಾವೋ ಸಬ್ಬದಾ ಅತ್ಥಿ, ನಿಚ್ಚೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ವುಚ್ಚತಿ;

ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವತೋ ನಾಞ್ಞೋ, ಅಹೋ ಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಸಲಂ.

ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಖನ್ಧಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ, ವದಾಮ. ಅತೀತಂ ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಅನಾಗತಂ ಯಂ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತದುಭಯಸ್ಸಪಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಾನಾತಿವತ್ತನತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಧಮ್ಮಸಭಾವಾನಾತಿವತ್ತನತೋ ಅತೀತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ, ನ ಧರಮಾನಸಭಾವತಾಯ. ಕೋ ಚ ಏವಮಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ತಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ಅತೀತಾನಾಗತಸಭಾವೇನ. ಇದಂ ಪನ ತವೇವ ಉಪಟ್ಠಿತಂ, ಕಥಂ ತಂ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಞ್ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಯದಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಯಂ ಪನ ‘‘ನ ತಾವ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಯಾವ ನ ತಂ ಪಾಪಂ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦) ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತೂಪಚಿತಂ, ತತ್ಥ ತೇನಾಹಿತಂ ತಂಫಲುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತೀತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಧರಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ. ತಥಾ ಸತಿ ಸಕೇನ ಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಕಥಂ ತಂ ಅತೀತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ. ಇತ್ಥಞ್ಚೇತಂ ಏವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪತಿವೇನ್ತಿ ತೇಸಂ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಯತೋ ಚ ಪಚ್ಛಾ ನ ಕಾಚಿ ಠಿತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅನಿಧಾನಗತಾ ಭಗ್ಗಾ, ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ;

ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಯೇಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪೂಪಮಾ’’ತಿ. (ಮಹಾನಿ. ೧೦, ೩೯);

ಯದಿ ಚಾನಾಗತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಿಯಾ, ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತ್ತಾ ಕಾಲಸ್ಸ. ಅಥ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ, ಸಿದ್ಧಮೇತಂ ಅನಾಗತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೀತಿ. ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸತಿ ಅತೀತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಫಲಂ ಕಥಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ನ ಖೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತೀತಕಮ್ಮತೋ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ತದಾಹಿತವಿಸೇಸತೋ ಸನ್ತಾನತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೪೩೧). ಯಸ್ಸ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಫಲಂ ನಿಚ್ಚಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಿಂ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ. ಉಪ್ಪಾದನೇ ಚೇ, ಸಿದ್ಧಮಿದಂ ಅಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸತಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಕಥಂ ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಆಲಮ್ಬಣಂ, ತಂ ತಥಾ ಅತ್ಥಿ, ಕಥಞ್ಚ ತಂ ಆಲಮ್ಬಣಂ, ಅಹೋಸಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ. ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅತೀತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಹೋಸೀತಿ. ಯಥಾ ಪನ ವತ್ತಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭೂತಂ, ತಥಾ ತಂ ಅತೀತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ. ಯಥಾ ಚ ವತ್ತಮಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಗಯ್ಹತಿ. ಯದಿ ಚ ತಂ ತಥೇವ ಅತ್ಥಿ, ವತ್ತಮಾನಮೇವ ತಂ ಸಿಯಾ. ಅಥ ನತ್ಥಿ, ಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಅಸನ್ತಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ, ನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂಯೇವ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಧರಮಾನಸಭಾವಂ ನ ಅತೀತಾನಾಗತನ್ತಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ಅತೀತಾದೀನಂ ಅತ್ಥಿತಾಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ, ಅಥ ಖೋ ಆಯತನಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಪಟಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಸಬ್ಬೇವ ಸಾಸನಿಕಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದಾ ಸಿಯುನ್ತಿ.

ಪದಸೋಧನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.