೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧. ಸಮ್ಬರಾದೀಹಿ ಪಕಪ್ಪಿತವಿಜ್ಜಾ, ತಥಾಭಿಸಙ್ಖತಾನಿ ಓಸಧಾನಿ ಚ ‘‘ಮಾಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಮಾಯಾಯ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾ ಅಭೂತಞ್ಞೇಯ್ಯಾಕಾರಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾಯಾಯ ಅಮಣಿಆದಯೋ ಮಣಿಆದಿಆಕಾರೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಮಾಯಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಚ್ಚಞ್ಞೇವ ಸಚ್ಚಿಕಂ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಅವಿಪರೀತಭಾವತೋ ಏವ ಪರಮೋ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಮತ್ಥೋ, ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸಭಾವೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಅತ್ಥೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೯೬; ಕಥಾ. ೨೨) ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪವತ್ತವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ. ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ವಚನವಿಘಾತೋ ಛಲನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಹೇತುಂ ದೂಸೇನ್ತೋ, ಅಹೇತುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತು ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ಪತಿಟ್ಠಾ, ತಂ ಪನ ಹೇತುಂ ಅತ್ಥಮತ್ತತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಯೋಗತೋ ಪನ ದೂಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನೋತಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಯುತ್ತಿಂ ವತ್ತುಂ ಅವಸರಂ ಅದೇನ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ, ಪಟಿಞ್ಞಂ ಏವ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಹಿ ಸಕವಾದಿಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಞ್ಞಾವ ನ ಯುತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನುಪಲಬ್ಭನೇಯ್ಯತೋ ನ ತವ ವಾದೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ’’ತಿ. ರೂಪಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಏತೇನ ಪರವಾದಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಹೇತುನೋ ವಿಪರೀತತ್ಥಸಾಧಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಕಾರತೋ ತಂಆಕಾರವನ್ತಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆಕಾರ, ಆಕಾರವನ್ತಾನಂ ಭೇದೇ. ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ. ಏಸ ವಿಸೇಸೋತಿ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸಯಸ್ಸ ಸಭಾವಾಕಾರಭೇದೋ, ಏಸ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನ ಅಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಭೇದೋಯೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪಲಬ್ಭೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞತ್ತಮೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಭೂತಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವದನ್ತಂ ಪರವಾದಿನಂ ಪತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನ…ಪೇ… ನಿಗ್ಗಹೋ ಚ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೋತಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಿಗ್ಗಹೋ, ಪರಾಜಯಾರೋಪನೇನ ಪರವಾದಿನೋ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸ್ವಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಾದಾಪರಾಧಹೇತುಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದೋಸಾಪರಾಧಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿಭಾವಿತೋ. ಅವಜಾನನಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಹಾನಿ, ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ, ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರೋಧೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ, ಹೇತ್ವನ್ತರಂ, ಅತ್ಥನ್ತರಂ, ನಿರತ್ಥಕಂ, ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ, ಅಪ್ಪತ್ತಕಾಲಂ, ಊನಂ, ಅಧಿಕಂ, ಪುನರುತ್ತಂ, ಅನನುಭಾಸನಂ, ಅವಿಞ್ಞಾತಂ, ಅಪ್ಪಟಿಭಾ, ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಮತಾನುಞ್ಞಾ, ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖನಂ, ಅನನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ, ಅಪಸಿದ್ಧನ್ತರಂ, ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ ಚಾತಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಾನಿ ಞಾಯವಾದಿನೋ ವದನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಧಮ್ಮಾನುಜಾನನಂ ಪಠಮುದಾಹರಣೇ ಪಟಿಞ್ಞಾಹಾನಿ. ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ಥಪಟಿಸೇಧೇ ತದಞ್ಞತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ. ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರುದ್ಧಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರೋಧೋ. ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ಥಾಪನಯನಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ. ಅವಿಸೇಸವುತ್ತೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ವಿಸೇಸಹೇತುಕಥನಂ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ. ಅಧಿಕತತ್ಥಾನುಪಯೋಗಿಅತ್ಥಕಥನಂ ಅತ್ಥನ್ತರಂ. ಮಾತಿಕಾಪಾಠೋ ವಿಯ ಅತ್ಥಹೀನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ. ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಕ್ಖಿಪಟಿವಾದೀಹಿ ಅವಿದಿತಂ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ಥಂ. ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ. ಅವಯವವಿಪಲ್ಲಾಸವಚನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಕಾಲಂ. ಅವಯವವಿಕಲಂ ಊನಂ. ಅಧಿಕಹೇತೂದಾಹರಣಂ ಅಧಿಕಂ. ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುವಾದಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಚನಂ ಅತ್ಥಾಪನ್ನವಚನಞ್ಚ ಪುನರುತ್ತಂ. ಪರಿಸಾಯ ವಿದಿತಸ್ಸ ತೀಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚುದಾಹಾರೋ ಅನನುಭಾಸನಂ. ಯಂ ವಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಪರಿಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿವಾದಿನಾ ದುವಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ. ತಂವಾದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿವಚನಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾ. ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಕಥಾವಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅತ್ತನೋ ದೋಸಾನುಜಾನನೇನ ಪರಪಕ್ಖಸ್ಸ ದೋಸಪ್ಪಸಞ್ಜನಂ ಪರಮತಾನುಜಾನನಂ ಮತಾನುಞ್ಞಾ. ನಿಗ್ಗಹಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖನಂ. ಸಮ್ಪತ್ತನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇ ಚ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ. ಏಕಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಮನುಜಾನಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮತೋ ತದಞ್ಞಸಿದ್ಧನ್ತಕಥಾಪ್ಪಸಞ್ಜನಂ ಅಪಸಿದ್ಧನ್ತರಂ. ಅಸಿದ್ಧಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕಾ ವಿರುದ್ಧಾ ಚ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ, ಹೇತುಪತಿರೂಪಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಞ್ಚ ಕಥನಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ.

ಇಮೇಸು ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನೇಸು ಇದಂ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅಪನಯನತೋ ಸಯಮೇವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಸೋ ನಾಮ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅವಜಾನನೇನೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಮಾನತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾಹ. ನ ಹಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಯದಿ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ವಿವಾದೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ, ಅನುಮಾನಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನುಮಿನೇಯ್ಯುಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಸಾಸನಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪವೇದನಾದಿ ವಿಯ. ಯಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಯದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ ತಂ ರೂಪಂ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಯಂ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ತಂ ಪಕತಿವಾದಿಆದೀನಂ ಪಕತಿಆದೀತಿ, ತಂ ಮಿಚ್ಛಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದಿ ವೋಹಾರತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸಿದ್ಧಂ ಸಾಧನಂ, ಅಥ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಅಸಿದ್ಧೋ ಹೇತು ತಥಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ವಿರುದ್ಧೋ ಚ ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾದಿಭಾವಾಸಾಧನತೋ ರೂಪವೇದನಾದೀಸು ತಥಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಭಾವಸ್ಸೇವ ಪಾಕಟಭಾವತೋ.

ಯಂ ಪನ ಬಾಹಿರಕಾ ಪುಥು ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ವದನ್ತಿ. ಅತ್ಥೇವ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ತಾ ಞಾಣಾಭಿಧಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ರೂಪಾದಿ ವಿಯ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ತಾತಿರಿತ್ತಪದತ್ಥನ್ತರೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಖನ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ಯಥಾ ತಂ ಇತರಕ್ಖನ್ಧಾ. ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪದತ್ಥನ್ತರಂ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾ ಅಸಿದ್ಧತಾ ಚ. ನ ಹಿ ಅಸತೋ ಸಕವಾದಿನಂ ಪತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಞಾಣಾಭಿಧಾನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೋ ಸಿಜ್ಝತಿ. ವೋಹಾರತೋ ಚೇ, ತದಸಿದ್ಧಸಾಧನತಾ ರೂಪಾದಿಸಭಾವವಿನಿಮುತ್ತರೂಪೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದಿವಿರುದ್ಧತ್ಥತಾ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ಹೇತುನೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧನತಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧತೋ ಪದತ್ಥನ್ತರತೋ ಪರಮತ್ಥನ್ತರಭೂತವೇದನಾದಿಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಚ. ತಬ್ಬಿಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹೇ ಚ ಸಕವಾದಿನಂ ಪತಿ ಉದಾಹರಣಾಭಾವೋ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಜೀವಪದತ್ಥವಿರಹತೋ. ಇತರಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವೇದನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಉಭಯಸಿದ್ಧಜೀವಪದತ್ಥಸಹಿತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಹೋತಿ ಇತರಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯಾತಿ ವಿರುದ್ಧತ್ಥತಾ ಚ.

ಯಂ ಪನ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಸುಖಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಅನುಮಾನಂ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಕಿಂ ಸುಖಾದೀನಂ ಅತ್ತನಿ ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಯತೋ ಸುಖಾದಿನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಅತ್ತಾ ಅನುಮೀಯತಿ. ಯದಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸುಖಾದಯೋ ಏಕತೋ ಏವ ಭವೇಯ್ಯುಂ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವತೋ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖತೋ ಚ. ಅಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಾರಣನ್ತರಮಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಹೋತು ಕಾರಣಂ, ಕಿಮಞ್ಞೇನ ಅದಿಟ್ಠಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಪಯೋಜನಂ. ಅಥ ಪನ ತೇಸಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾ ವುತ್ತೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಏವಮ್ಪಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ಉದಾಹರಣಾಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ರೂಪಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೋ ತಾದಿಸೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥಿ, ಯತೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉದಾಹರಣಂ ಅಪದಿಸೇಯ್ಯುಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಸಮಾಸಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯತ್ತಾತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಪಕತಿಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರಪರಿಕಪ್ಪಿತಾನಂ ಅಸಿದ್ಧತಾ ವುತ್ತಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ ಪನ ತೇಸಂ ಅಸಿದ್ಧೀತಿ? ಪಮಾಣೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ. ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಕತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಕಪಿಲಸ್ಸಪಿ ಇಸಿನೋ ತಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಸ್ಸ ಕಾಪಿಲೇಹಿ ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ.

ಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪಧಾನಂ ಭೇದಾನಂ ಅನ್ವಯದಸ್ಸನತೋ ಸಕಲಕಲಾಪಮತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ತೇ ಅನುಮಾನಂ ವದನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ಭೇದಾನಂ ಸತ್ವಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಧಾನತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ವುಚ್ಚತೇ – ಸಕಲಾದೀನಂ ಪಧಾನಂ ತಬ್ಬಿಭಾಗೇಹಿ ಕಿಂ ಅಞ್ಞತ್ತಂ, ಉದಾಹು ಅನಞ್ಞನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ, ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕೋ ಪಧಾನಮಯೋತಿ ಸಮಯವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ಸಣ್ಠಾನಭೇದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಜಾನನತೋ ನ ದೋಸೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ವಲಯಕಟಕಾದಿಸಣ್ಠಾನಭೇದೇಪಿ ಕನಕಾಭೇದದಸ್ಸನತೋ. ನ ಹಿ ಸಣ್ಠಾನಂ ವತ್ಥುಭೇದನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾನತ್ತಾ. ಯಂ ಯಸ್ಸ ಭೇದನಿಮಿತ್ತಂ, ನ ತಂ ತಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾನಂ ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಮತ್ತಿಕಾದಿಘಟಾದೀನಂ ಸುವಣ್ಣಘಟೋ ಮತ್ತಿಕಾಘಟೋ ಕೋಸೇಯ್ಯಪಟೋ ಕಪ್ಪಾಸಪಟೋತಿ ಚ ಸಾಧೇತಬ್ಬಧಮ್ಮರಹಿತಞ್ಚ ಉದಾಹರಣಂ. ನ ಹಿ ಪಧಾನೇಕಕಾರಣಪುಬ್ಬಕತ್ತಂ ಸಕಲಾದೀನಂ ಪಕತಿವಾದಿನೋ ಸಿದ್ಧಂ, ನಾಪಿ ಕಾಪಿಲಾನಂ ಕಥಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞತ್ತಾನುಜಾನನತೋ. ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಪನ ಉದಾಹರಣಾಭಾವೋ. ನ ಹಿ ತದೇವ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ತದೇವ ಚ ಉದಾಹರಣಂ ಯುತ್ತಂ, ಅನ್ವಯದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅಸಿದ್ಧಂ. ನ ಹಿ ತದೇವ ತೇನ ಅನ್ವಿತಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪಧಾನೇನ ಅನ್ವಯದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅಸಿದ್ಧಂ ಪರವಾದಿನೋತಿ ಗುಣಸ್ಸ ಪಧಾನಸ್ಸ ಅನನುಜಾನನತೋ. ಅಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ಪಧಾನಂ ‘‘ಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ಫಲ’’ನ್ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಿದ್ಧಮೇವ ಕಾರಣೇ ಫಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಾನನುಜಾನನತೋ, ಹೇತುನೋ ಚ ಅಸಿದ್ಧನಿಸ್ಸಯತಾಪರಾಭಿಮತಭೇದಾನನುಜಾನನತೋ. ಅಥ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾರಣಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ಫಲಸ್ಸ ಸಾಧೀಯತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿರುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾತಿ.

ಅಪಿಚ ಪಕತಿವಾದಿನೋ ‘‘ಸತ್ವರಜತಮಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಗುಣಾನಂ ಸಮಭಾವೋ ಪಕತಿ, ಸಾ ಚ ನಿಚ್ಚಾ ಸತ್ವಾದಿವಿಸಮಸಭಾವತೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮಹತಾದಿವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ. ಸಾ ತೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪಕತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ತತೋ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತೋ ವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಅಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸಾಣಂ ದೀಘಂ, ತಞ್ಚ ರಸ್ಸತೋ ಗೋವಿಸಾಣತೋ ಅನಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ತಿಣ್ಣಂ ಏಕಭಾವಾಭಾವತೋ. ಸತ್ವಾದಿಗುಣತ್ತಯತೋ ಹಿ ಪಕತಿಯಾ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸತ್ವಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಕತಿಯಾ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ತಿಣ್ಣಂ ಏಕಭಾವೋತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಪಕತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಕಥಂ? ಅನೇಕದೋಸಾಪತ್ತಿತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಬ್ಯತ್ತಸಭಾವತೋ ವಿಕಾರತೋ ಅಬ್ಯತ್ತಸಭಾವಾ ಪಕತಿ ಅನಞ್ಞಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಹೇತುಮನ್ತತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅಬ್ಯಾಪಿತಾ ಸಕಿರಿಯತಾ ಅನೇಕತಾ ನಿಸ್ಸಿತತಾ ಲಿಙ್ಗತಾ ಸಾವಯವತಾ ಪರತನ್ತ್ರತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ದೋಸಾ ಪಕತಿಯಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಜಾತಿವಿಕಾರತೋ ಅನಞ್ಞಾ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸಮಯವಿರೋಧೋತಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಪಕತೀತಿ ಅಸಿದ್ಧಾ ಸಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಪಕತಿಯಾ ಚ ಅಸಿದ್ಧಾಯ ತಂನಿಮಿತ್ತಕಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಮಹತಾದಯೋಪಿ ಅಸಿದ್ಧಾ ಏವ. ಯಥಾ ಚ ಪಕತಿ ಮಹತಾದಯೋ ಚ, ಏವಂ ಇಸ್ಸರಪಜಾಪತಿಪುರಿಸಕಾಲಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾದಯೋಪಿ. ಏತೇಸು ಹಿ ಇಸ್ಸರೋ ತಾವ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ಉಪಕಾರಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ. ಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಜಾತಿಯಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಬೀಜಖೇತ್ತಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೀನತಾದಿವಿಭಾಗಕರಣೇನ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಉತುಆಹಾರಾನಂ ಬ್ರೂಹನುಪತ್ಥಮ್ಭನೇನ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇನ ಉಪಕಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ, ಏವಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ. ಹೀನತಾದಿವಿಭಾಗಕರಣಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಯಥಾವುತ್ತೋ ಉಪಕಾರವಿಸೇಸೋ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಿತೋ, ನ ಕಮ್ಮುನಾತಿ ಸಾಧನೀಯಮೇತಂ. ಇತರತ್ರಾಪಿ ಸಮಾನಮೇತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಕಮ್ಮತೋ ಫಲನಿಯಮಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಸತಿ ಹಿ ಕತೂಪಚಿತೇ ಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ತತ್ಥ ಯಂ ಅಕುಸಲಂ, ತತೋ ಹೀನತಾ, ಯಂ ಕುಸಲಂ, ತತೋ ಪಣೀತತಾತಿ ಸಿದ್ಧಮೇತಂ. ಇಸ್ಸರವಾದಿನಾಪಿ ಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ.

ಅಪಿಚೇತಸ್ಸ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಭಾವೇ ಬಹೂ ದೋಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಯದಿ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಂ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಿತಂ, ಸಹೇವ ವಚನೇನ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ನ ಕಮೇನ. ನ ಹಿ ಸನ್ನಿಹಿತಕಾರಣಾನಂ ಫಲಾನಂ ಕಮೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ, ಕಾರಣನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯಹಾನಿ. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಕಾರಣಭಾವೋ ನ ಯುತ್ತೋ. ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಕಾರಣನ್ತಿ. ಇಸ್ಸರೋ ಏವ ಚ ಕಾರಕೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾರಣಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಹಾನಿ. ಯೇಹಿ ಪುಥುವಿಸೇಸೇಹಿ ಇಸ್ಸರೋ ಪಸೀದೇಯ್ಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಸಯಂಕಾರತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತುಕಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ. ಯಞ್ಜೇತಂ ನಿಮ್ಮಾನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ತದತ್ಥಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಪರತ್ಥಂ ವಾ ಸಿಯಾ. ಅತ್ತದತ್ಥತಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಭಾವಹಾನಿ ಅಕತಕಿಚ್ಚತಾಯ ಇಸಿತಾವಸಿತಾಭಾವತೋ. ತೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತೇನ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಂ ಕಸ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ನ ಕರೋತಿ. ಪರತ್ಥತಾಯಂ ಪನ ಪರೋ ನಾಮೇತ್ಥ ಲೋಕೋ ಏವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ ತಸ್ಸ ನಿರಯಾದಿರೋಗಾದಿವಿಸಾದಿನಿಮ್ಮಾನಂ. ಯಾ ಚಸ್ಸ ಇಸ್ಸರತಾ, ಸಾ ಸಯಂಕತಾ ವಾ ಸಿಯಾ ಪರಂಕತಾ ವಾ ಅಹೇತುಕಾ ವಾ. ತತ್ಥ ಸಯಂಕತಾ ಚೇ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಸ್ಸರಭಾವಾಪತ್ತಿ. ಪರಂಕತಾ ಚೇ, ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅನಿಸ್ಸರಭಾವಾಪತ್ತಿ ಸಉತ್ತರತಾ ಚ ಸಿಯಾ. ಅಹೇತುಕಾ ಚೇ, ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಸ್ಸರತಾತಿ ಏವಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಪಿ ಅಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ಚ ಇಸ್ಸರೋ, ಏವಂ ಪಜಾಪತಿ ಪುರಿಸೋ ಚ. ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ತೇಹಿ ವಾದೀಹಿ ಪಕಪ್ಪಿತಂ ಯದಿದಂ ‘‘ಪಜಾಪತಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ. ತಂನಿಮಿತ್ತಕಂ ಪನ ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪಜಾಪತಿವಾದೇ ಪುರಿಸವಾದೇ ಚ ಇಸ್ಸರವಾದೇ ವಿಯ ದೋಸಾ ಅಸಿದ್ಧಿ ಚ ವಿಧಾತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಚೇತೇ ಇಸ್ಸರಾದಯೋ, ಏವಂ ಕಾಲೋಪಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಯಥಾ ಪಥವಿಯಾ ಕಥಿನತಾ, ನ ಏವಂ ಕಾಲಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾಲೋತಿ. ಕಾಲವಾದೀ ಪನಾಹ ‘‘ವತ್ತನಾಲಕ್ಖಣೋ ಕಾಲೋ’’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಕಾ ಪನಾಯಂ ವತ್ತನಾ’’ತಿ. ಸೋ ಆಹ ‘‘ಸಮಯಮುಹುತ್ತಾದೀನಂ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ. ತಮ್ಪಿ ನ, ರೂಪಾದೀಹಿ ಅತ್ಥನ್ತರಭಾವೇನ ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸಭಾವಸ್ಸ ವತ್ತನಾಲಕ್ಖಣತಾಯಂ ಸಸವಿಸಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ತಂಲಕ್ಖಣತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ಯಂ ಪನ ವದನ್ತಿ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅಪರಂ ಯುಗಪದಿ ಚಿರಂ ಖಿಪ್ಪಮಿತಿ ಕಾಲಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಲಿಙ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿ ಕಾಲೋ’’ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಿನೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧೇಸು ಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಸು ಲಿಙ್ಗಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಲಿಙ್ಗಿನಿ ಅವಬೋಧೋ ಭವೇಯ್ಯ. ನ ಚ ಕೇನಚಿ ಅವಿಪರೀತಚೇತಸಾ ತೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಸಹ ಕದಾಚಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಲಿಙ್ಗೀ ಗಹಿತಪುಬ್ಬೋತಿ. ಅತೋ ನ ಯುತ್ತಂ ‘‘ಲಿಙ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿ ಕಾಲೋ’’ತಿ. ‘‘ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅಪರ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಪಠಮಜಾತತಾದಿನಿಮಿತ್ತಕತ್ತಾ ತಸ್ಸ. ನ ಚ ಪಠಮಜಾತತಾದಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತತೋತಿ ನತ್ಥೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾಲೋ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ, ಬಹೂನಂ ಏಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ಬಹೂ ಕಾಲಭೇದಾ. ತ್ವಞ್ಚೇತಂ ಏಕಂ ವದಸೀತಿ ಬಹೂನಂ ಏಕಭಾವಾಭಾವತೋ ನತ್ಥೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾಲೋ. ತಥಾ ಏಕಸ್ಸ ಅನೇಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ಅಜ್ಜ ವತ್ತಮಾನಕಾಲೋ, ಸೋ ಹಿಯ್ಯೋ ಅನಾಗತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸ್ವೇ ಅತೀತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಹಿಯ್ಯೋ ಚ ವತ್ತಮಾನೋ ಅಜ್ಜ ಅತೀತೋ ಅಹೋಸಿ, ತಥಾ ಸ್ವೇ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಅಪರಜ್ಜ. ನ ಚೇಕಸಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕಸಭಾವತಾ ಯುತ್ತಾತಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾಲೋ. ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧಾಯ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗತೋ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾದಯೋಪಿ ಅಸಿದ್ಧಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾ. ನ ಹಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಏವಂವಿಧೋ ಕೋಚಿ ಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ ಚೇ, ತೇಸಂ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪತಿಟ್ಠಾಪಕಹೇತುನಾ ಚ ನ ಚತ್ಥಿ. ಕೇವಲಂ ಪನೇತೇ ವಾದಾ ವಿಮದ್ದಿಯಮಾನಾ ಅಹೇತುವಾದೇ ಏವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನ ಚಾಹೇತುಕಂ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಅಹೇತುಕಭಾವೇ ಹಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಯ್ವಾಯಂ ನರಸುರನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಾದೀಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚಾಯಂ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತೋ. ಕಿಞ್ಚ? ದಿಟ್ಠಭಾವತೋ. ದಿಟ್ಠಾ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಬೀಜಾದಿತೋ ಅಙ್ಕುರಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಹೇತುತೋವಾಯಂ ಪವತ್ತಿ. ತಥಾ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅಭಾವತೋ. ಯತೋ ಯತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿತೋ ಯಂ ಯಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ನ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಕಿಞ್ಚ ಬಹುನಾ. ಯದಿ ಅಹೇತುತೋ ಪವತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ಅಹೇತುಕಾ ಪವತ್ತೀತಿ ಇಮಾಪಿ ವಾಚಾ ಯಥಾಸಕಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯತೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ಭವನ್ತಿ ಅಲದ್ಧಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ, ಮಜ್ಝೇ ಏವ ಚ ಭವನ್ತಿ ಲದ್ಧಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ಅಹೇತುವಾದೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಸಿದ್ಧೇ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಭಾವೋ ವಿಯ ಅಹೇತುಪರಿಯಾಯವಿಸೇಸಭೂತಾ ಸಭಾವನಿಯತಿಯದಿಚ್ಛಾದಯೋಪಿ ಅಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಂ ಪನ ಕಾಣಾದಾ ‘‘ಪರಮಾಣವೋ ನಿಚ್ಚಾ, ತೇಹಿ ದ್ವಿಅಣುಕಾದಿಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನೇತಂ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಪರಿಕಪ್ಪಮತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪರಮಾಣವೋ ನಾಮ ಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಾ. ಸೋ ಪನ ಅನಿಚ್ಚೋವ, ನ ಚ ನಿಚ್ಚತೋ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಾನುಪಪತ್ತಿತೋ ತಥಾ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ. ಯದಿ ಚ ಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಾರಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅನಿಚ್ಚೋ ಏವ ಸಿಯಾ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿತೋ. ನ ಚಾಯಂ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತಮೇವ ಕಾರಣಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ. ವಿಕಾರಞ್ಚೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕುತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಾವಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪರಮಾಣವೋ ಸತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ಬಾಹಿರಕೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾ ಅಸಿದ್ಧಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಯದಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೯೫; ಕಥಾ. ೨೨), ‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲಾ ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಮಿ’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೯೫; ಕಥಾ. ೨೨) ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಪವೇದೇಸೀ’’ತಿ. ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ. ತಥಾ ತಥಾ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವಿನೇಯ್ಯದಮನಕುಸಲೋ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣಂ ಕರೋತಿ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ.

ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದೀಪನತ್ಥಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥಂ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದೀಪನತ್ಥಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದೀಪನತ್ಥಂ, ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿದೀಪನತ್ಥಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹಾನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಹಿರೀಯನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಮಹಾಜನೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸತ್ತು ವಾ ಹೋತಿ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಹಿರೀಯನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಇತ್ಥೀ ಹಿರೀಯತಿ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ, ಪುರಿಸೋ, ಖತ್ತಿಯೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪಟಿಸತ್ತು ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಧಾತುಯೋ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದೀಪನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ‘‘ವೇಳುವನಾದಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರಾ ಖನ್ಧೇಹಿ ಕಾರಾಪಿತಾ, ಧಾತೂಹಿ, ಆಯತನೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಥಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಮಾತರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಿ, ಪಿತರಂ, ಅರಹನ್ತಂ, ರುಹಿರುಪ್ಪಾದಕಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಭೇದಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರದೀಪನತ್ಥಂ ಆನನ್ತರಿಯದೀಪನತ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸದೀಪನತ್ಥಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ‘‘ಖನ್ಧಾ ದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಧಾತುಯೋ, ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಮಹಾಜನೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಸತ್ತು ವಾ ಹೋತಿ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಖನ್ಧಾ ಧಾತೂ ಆಯತನಾನಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ, ನ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪಟಿಸತ್ತು ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿದೀಪನತ್ಥಂ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ನಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ ಲೋಕಾಭಿಲಾಪೇ ಠಿತಾಯೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಪ್ಪಹಾನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಕಥೇತಿ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾಕಾರೇನೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಾಕಾರೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಕಿಂ ತವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ರುಪ್ಪನಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಉದಾಹು ಅನುಭವನಸಞ್ಜಾನನಾಭಿಸಙ್ಖರಣವಿಜಾನನೇಸು ಅಞ್ಞತರಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಲೋಕೇ ಅಭಾವತೋ. ಅವಿಸೇಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೂಪಲಬ್ಭಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಾ ಅನುಜಾನನಾವಜಾನನಪಕ್ಖಾ. ಯದಿಪಿಮೇ ದ್ವೇಪಿ ಪಕ್ಖಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನಯೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಆದಿತೋ ಪನ ಪಠಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಪಠಮನಯೋ, ಇತರೋ ದುತಿಯನ್ತಿ ಇಮಂ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಜಾನನಾ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ಯಥಾಧಿಕತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅನುಲೋಮನತೋ ಚೇತ್ಥ ಪಠಮೋ ನಯೋ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೋ, ತಬ್ಬಿಲೋಮನತೋ ಇತರೋ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ತೇನ ವತ ರೇತಿ ಏತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೂಪಲಬ್ಭೋ ಪತಿಟ್ಠಪೀಯತಿ, ತೇನ ಹೇತುನಾ. ಸ್ವಾಯಂ ಹೇತು ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಬಾಹಿರಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ. ಹೇತುಪತಿರೂಪಕೇ ಚಾಯಂ ಹೇತುಸಮಞ್ಞಾ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಪನಮತ್ತಂ ಕತಂ, ತಂ ಇದಾನಿ ‘‘ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಗಮನರೂಪೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಚ ವಿಭಾವಿಯಮಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣತೋ ಆರೋಪಿತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆರೋಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾವಯವೋ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ. ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಹೇತಾವಯವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯ್ವಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ಸದಿಸಪಕ್ಖೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ವಿಸದಿಸಪಕ್ಖೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ ಹೇತು ಲಕ್ಖಣೂಪಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಸೋ ವಿಜ್ಜತಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಚ, ಸೋ ಸದಿಸಾಸದಿಸಭಾವಭಿನ್ನೋ ದುವಿಧೋ ದಿಟ್ಠನ್ತಾವಯವೋ. ಯಥಾ ರೂಪಾದಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಯಥಾ ಚ ಸಸವಿಸಾಣಂ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಉಪನಯೋ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದೀಪಿತೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ‘‘ಪಾಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ನಿಗಮನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಂ, ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ರೋಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಏವಂ ಪೋರಾಣೇನ ಞಾಯಕ್ಕಮೇನ ಸಾಧನಾವಯವಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ವತ್ತನೇನ ಪರಪಕ್ಖುಪಲಕ್ಖಿತೇ ಹೇತುದಾಹರಣೇ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕದಸ್ಸನವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಾಧನಪಯೋಗೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿಯೇವ ಹಿ ಸಪರಪಕ್ಖಾನಂ ಸಾಧನಂ ದೂಸನಂ ವಾ, ನ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ, ತಸ್ಸಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾದಿಭಾವತೋ. ತಂ ಪನ ದ್ವಯಂ ‘‘ತೇನ ವತ ರೇ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವಿತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಸೀಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ. ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನಾ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸಯದಸ್ಸನಂ ಕಥಾಯಂ ತಂಮೂಲತಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇವ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಇದಂ ಅನುಲೋಮ…ಪೇ… ಏಕಂ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಗ್ಗಹೋವ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ, ನ ಪಟಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋತಿ ಚ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ತದಞ್ಞತರೋ ವಿಯ ತದನ್ತೋಗಧಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ನಾಪಿ ಠಪನಾ ವಿಯ ಅಗಣನುಪಗಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಪನಾತಿ ಪದಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ದುತಿಯೇ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತಿ ತತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅಯಥಾಭೂತತ್ತಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨. ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾನುಜಾನಾತಿ, ವೋಹಾರತೋ ಪನ ಅನುಜಾನಾತೀತಿ ಸಕವಾದಿಮತಂ ಜಾನನ್ತೇನಪಿ ಪರವಾದಿನಾ ಛಲವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ಸಕವಾದೀ ತತ್ಥ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀ, ಇಮಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾತಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುನ ಇತರೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರಸಿದ್ಧೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ತತೋ ಏವ ಕೇನಚಿ ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ. ಪುನ ಸಕವಾದೀ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಮೇವಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ‘‘ಯದಿ ಪರವಾದಿನಾ…ಪೇ… ನಾರಭಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ‘‘ಅಥ ಸಕವಾದಿನಾ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ.

ಯದಿ ಉಭಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಇದಂ ಯದಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತದಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಠಮತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ದ್ವೇಪಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ. ತೇಸು ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಭಾವೋ, ಇತರಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇನ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾಯಾ ಮರೀಚಿ…ಪೇ… ಉತ್ತಮಟ್ಠೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನಪಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಸೇನ ಅನಿಚ್ಛನತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಯೋಗೋ ಯುತ್ತೋ. ‘‘ಪಧಾನಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ‘‘ನ ಚ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿ ನಿವತ್ತಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಕದೇಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ನಾಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚತಾ ಪರವಾದಿನಾ ನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಸಕವಾದಿನೋಪಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವೋಹರಿತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠತಾಪಿ ಯುತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ವುತ್ತನಯೋವ ದೋಸೋತಿ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅದೋಸಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ಅಥ ನ ಇತಿ ಅಥ ನ ಭೂತಸಭಾವತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ‘‘ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರಸಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾನುಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮಗ್ಗನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅನುಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇತಂ ಸಿಯಾತಿ ಏತಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಯ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಮ್ಪಿ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ನ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಞ್ಹಸ್ಸ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಠಪನೀಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಾಕಾರೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ, ಸಮ್ಮುತಿಯಾಕಾರೇನ ಪನ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಉಪಲಬ್ಭನಭಾವಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಏತಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಏತಂ ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥುಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖಿಪನಾಕಾರಂ ಛಲವಚನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ತ್ವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇನ ಅನುಜಾನನಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಸಮಾನಭಾವೇನ. ಅಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕನಯೇನ ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಅಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ಕಪ್ಪನಂ ಸಂವಿಧಾನಂ ಛಲವಾದೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ. ‘‘ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ವಚನವಿಘಾತೋ ಛಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಪ್ಪನಂ ಛಲವಾದೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಕಪ್ಪಿತಂ ಛಲಂ ವದತಿ ಏತೇನಾತಿ ಛಲವಾದೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛಲವಾದಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ಛಲವಾದೋ’’ತಿ. ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಭೂತಂ ತದತ್ಥಂ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ‘‘ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಯದಿಪಿ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನಾಮೂಲಕಂ ಅನುಜಾನನಾವಜಾನನಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವದಸ್ಸನಂ ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತಾ, ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಏವ ಪನ ಸೋ ವಿಭಾವೀಯತಿ, ನ ಠಪನಾಯಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ.

೪-೫. ತೇನಾತಿ ಸಕವಾದಿನಾ. ತೇನ ನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಯೇನ ನಿಯಾಮೇನ ಸಕವಾದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ತೇನ ನಿಯಾಮೇನ ನಯೇನ. ಸೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುಕ್ಕಟೋ ಅನಿಗ್ಗಹೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಉಪಗಮಿತತ್ತಾ’’ತಿ, ಪಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ತಯಾ ಮಮ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವೂಪನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಮೇವ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವುತ್ತಸ್ಸ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೭-೧೦. ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಭೂತೇನ. ಪರಸ್ಸಾತಿ ಸಕವಾದಿನೋ. ಸೋ ಹಿ ಪರವಾದಿನಾ ಪರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪಟಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ ‘‘ಅವಿರೋಧಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಂ ವಿಯ ಹಿ ಅಭಿನ್ನವಿಸಯಮೇವ ವಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ಇತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಮಿದಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾನ್ತರಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮೇವೇತಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಓಕಾಸಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ. ಏತೇನಾತಿ ದೇಸವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನೇನ.

೩. ಕಾಲಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಮಜ್ಝಿಮಜಾತಿಕಾಲೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ತಭಾವಕಾಲೇ. ಅತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಜಾತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತತೋ ಅತೀತೋ ಪುರಿಮಜಾತಿಕಾಲೋ, ಅನಾಗತೋ ಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲೋ. ಇಮೇಸು ತೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ, ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ನಯೇಸು. ಪಾಠಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸದಿಸತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾಪಿ ಹಿ…ಪೇ… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ನ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲೇಕದೇಸವಿನಿಮುತ್ತೋ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ.

೪. ಅವಯವಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೧. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯನಯೇ ನ ಸಬ್ಬೇಕಧಮ್ಮವಿನಿಮುತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಓಕಾಸಾದಿಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ

೨. ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ. ಪುನ ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ, ತೇಸು ವಾ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಪಚ್ಚನೀಕೇಸು. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪಾಠಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಕಮ್ಮಾದಿಪಾಳಿನ್ತಿ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹಉಪನಯನನಿಗಮನಪಾಳಿಂ. ತೀಸು ಮುಖೇಸೂತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ವಾದಮುಖೇಸು. ಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ ಪಾಳಿ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತನ್ತಿ ಪಾಳಿಂ. ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ ಸರೂಪೇನ ಅವುತ್ತೇ. ಸುದ್ಧಿಕ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸರೀರಾದಿನೋ ಪರಾಮಸನಂ ನತ್ಥಿ, ಇಧ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ.

ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೧೭-೨೭. ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ವಾ ಸಂಸನ್ದನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಸಮಾಸದ್ವಯಂ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಭಾವಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ರೂಪಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸಮೀಕರಣಂ. ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಹೇತು, ತತ್ಥ ವಾ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ತುಲ್ಯಯೋಗೇ ಸಮುಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥತ್ತಾ ಏವ ಚ-ಕಾರಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇಧ ರೂಪಮಾಹಟನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉದಾಹಟಭಾವೋ ಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ಯಥಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಇಧ ರೂಪಸ್ಸ ಆಹರಣಮೇವ ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ. ಏವಂ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ, ಸಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಪಬ್ರೂಹೇತಿ ಅಞ್ಞತ್ತನಿಬನ್ಧನತ್ತಾ ತಸ್ಸ. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇ ಪನ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಗಾಹೀಯತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನೇ ಕೇವಲಂ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ರೂಪಾದೀನಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸೋ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ, ಅನಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸಾಸನಕ್ಕಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದೀಹಿ…ಪೇ… ಸಮಯೋ’’ತಿ. ಅನುಞ್ಞಾಯಮಾನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸುತ್ತೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನೇ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪಟಿಲೋಮಪಞ್ಚಕಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚೋದನಾಯ ವಿನಾ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಜಾನಾಪನಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಜಾನಾಪನತ್ಥನ್ತಿ…ಪೇ… ಚೋದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಕಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನಾಪನಂ. ತೇನ ಫಲವೋಹಾರೇನ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಬ್ಯಾಕತತ್ತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯತ್ತಾ, ಭಗವತಾ ವಾ ನ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ. ಯದಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚನೀಕನಯೇ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಸಕವಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಪರೇನಪೀತಿ ಪರವಾದಿನಾಪಿ ಠಪನೀಯತ್ತಾ ಲದ್ಧಿಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಅನುಲೋಮೇಪಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಚೋದನಾಯಮೇವ ಪರವಾದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೨೮-೩೬. ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಉದ್ಧರತಿ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞತ್ತಪುಚ್ಛಾ, ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನತಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ದ್ವಿನ್ನಂ ರೂಪವೇದನಾನಂ ವಿಯ ರೂಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ಸಮಾನತಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ. ಅಥ ಖೋ…ಪೇ… ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತಾತಿ ಇದಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದನಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತೇನೇವ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ಪರಮತ್ಥವೋಹಾರಭೇದತೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಉಪಲದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

೩೭-೪೫. ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ. ‘‘ಪಟಿಕಮ್ಮಪಞ್ಚಕ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ

೪೬-೫೨. ಏಕಧಮ್ಮತೋಪೀತಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಸು ಏಕಧಮ್ಮತೋಪಿ. ಏತೇನ ತತೋ ಸಬ್ಬತೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಾನನುಜಾನನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಕಲಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ. ರೂಪಾದಿಏಕೇಕಧಮ್ಮವಸೇನ ನಾನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಅವಯವಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮುದಾಯಾವಯವಾ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮುದಾಯತೋ…ಪೇ… ನಿಗ್ಗಹಾರಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಆಸಙ್ಕಮಾಹ. ಏತಂ ವಚನೋಕಾಸನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಧಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತದೇಕದೇಸತೋ ಪನಸ್ಸ ಅನಞ್ಞತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛತೇವ. ನ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ಅವಯವೋ ಹೋತೀತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೋ ಕಿಂ ನಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಮಾ ಲಬ್ಭೇಥಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದವಿಭಾಗಮುಖೇನೇವ ಅನವಸೇಸತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಗಹಣಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ಅವಿಭಾಗತೋ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ.

ಸಭಾವವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋತಿ ಸಭಾವೇನ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ. ಸಭಾವಭಿನ್ನೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮತೋ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಲಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಸಭಾಗತ್ತಾ’’ತಿ. ರೂಪವಜ್ಜೇತಿ ರೂಪಧಮ್ಮವಜ್ಜೇ. ತೀಸುಪೀತಿ ‘‘ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಮಿಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸು ಏವಂ ಪವತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಅನುಯೋಗೇಸು. ಸಾಸನಿಕೋ ಏವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ಇಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ‘‘ರೂಪವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರೂಪೇನ ಸಕಿಞ್ಚನತಾವ ಞಾಪೀಯತಿ, ನ ರೂಪಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ.

ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ.

೮. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ

೫೪. ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿಕಥಾಯಂ ‘‘ಛಲವಸೇನ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ

೫೫-೫೯. ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕತ್ತತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಞ್ಹೇತಂ ದೋಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಯಂ ದೋಸೋ’’ತಿ. ತಯಿದಂ ಏಕತ್ತಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಕೇಹಿಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೇಹಿಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪರೇನ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಮೇವ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬತನ್ತಿ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ. ವಿಭಜಿತಬ್ಬತನ್ತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ತದಞ್ಞಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬತಂ. ಏತೇನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಂ ವಿಭಾಗನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ವಿಭಾಗಂ ವದತೋ ಸಕವಾದಿನೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ. ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗನ್ತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ… ಕೇಹಿಚಿ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಭಾಗಂ. ಯಥಾಆಪಾದಿತೇನಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಪಾದಿತಪ್ಪಕಾರೇನ. ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯದಿಪಿ ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಸಙ್ಗೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ.

೬೦. ಅತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಹಿತತ್ತಾ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೬೧-೬೬. ರೂಪಕಾಯಾವಿರಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹ, ನ ರೂಪತಣ್ಹಾಸಬ್ಭಾವಂ. ತಥಾ ಸತಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾ, ನ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ‘‘ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾಮೀಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಾಮಧಾತೂಪಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಆಯತ್ತತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ ಕದಾಚಿ ಭಾವಸ್ಸೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೬೭. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೇಸನಾಯ. ಸಾ ಹಿ ಕಾಯಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀನಂ ವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಏವ ವಾ. ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ. ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಠಾನಕರಣಾನಿ ಆಹನ್ತ್ವಾ ಕಥಿತಂ, ಭಗವತಾ ಸಾಮಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೬೯-೭೨. ಯಾನಿಸ್ಸ ಸುತ್ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತೋ ಪರತೋ ‘‘ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ, ಪುರತೋ ಪನ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ…ಪೇ… ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಯಾನಿಸ್ಸ…ಪೇ… ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘ತೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ವಾ ಇದಂ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ನ ವತ್ತಮಾನತಾಮತ್ತವಚನಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣತ್ಥವಚನಂ, ಹೇತುಭಾವವಚನಂ ವಾತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ.

೯೧. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತಾಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ರೂಪೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ವಸೇನ ‘‘ಯೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಭೂತೇನ ಸರೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಸೋ ಆಕಾರೋ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಇಧ ಸರೀರನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿರಯೂಪಗಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಭವಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಇದಂ ಪುರಾತನಾನಂ ಅನ್ತರಾಭವವಾದೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಧುನಾತನಾ ಪನ ‘‘ಉದ್ಧಂಪಾದೋ ತು ನಾರಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ತಸ್ಸಪಿ ಅನ್ತರಾಭವಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇವ, ಕೇಚಿ ಪನ ಅಸಞ್ಞೂಪಗಾನಂ. ಅರೂಪೂಪಗಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ‘‘ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾ ಚ ಪನ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚವನ್ತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಚುತೂಪಪಾತಕಾಲೇಸು ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತರಾಭವತೋವ ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತದಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಸವೇದನೋ…ಪೇ… ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕೇ ಪನೇವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ? ಸಬ್ಬತ್ಥಿವಾದೀಸು ಏಕಚ್ಚೇ.

೯೨. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ಭವೇ, ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯತೋ ಸೋ ಸಞ್ಞಾಭವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಭವನ್ತರಭಾವೇನ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತೋ.

೯೩. ಇನ್ಧನುಪಾದಾನೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಇನ್ಧನೇನ ರೂಪಾದಿಉಪಾದಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾದಿನಾ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಾ – ಯಥಾ ನ ವಿನಾ ಇನ್ಧನೇನ ಅಗ್ಗಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ನ ಚ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಇನ್ಧನತೋ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಜಾನಿತುಂ, ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞಂ. ಯದಿ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಿಯಾ, ನ ಉಣ್ಹಂ ಇನ್ಧನಂ ಸಿಯಾ, ಅಥ ಅನಞ್ಞಂ, ನಿದಹಿತಬ್ಬಂಯೇವ ದಾಹಕಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ನ ವಿನಾ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ನ ಚ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ, ನಾಪಿ ಅನಞ್ಞೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಅಗ್ಗಿನ್ಧನೋಪಮಾ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಪಳಿತ್ತಂ ಕಟ್ಠಾದಿಇನ್ಧನಂ ನಿದಹಿತಬ್ಬಞ್ಚ, ಪಳಿತ್ತಂ ಭಾಸುರುಣ್ಹಂ ಅಗ್ಗಿದಾಹಕಞ್ಚ, ತಞ್ಚ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಅನಿಚ್ಚೋ ಚ ಆಪನ್ನೋ, ಅಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ಚ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಟ್ಠಾದಿಸಞ್ಞಿತೇ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಪಳಿತ್ತೇ ಯಂ ಉಸುಮಂ ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ತಂಸಹಜಾತಾನಿ ತೀಣಿಭೂತಾನಿ ಇನ್ಧನಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಲಕ್ಖಣಭೇದತೋ ಅಗ್ಗಿನ್ಧನಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಇನ್ಧನತೋ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಿಚ್ಚೋ ಚ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಗತಿಅನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೯೭. ನೀಲಗುಣಯೋಗತೋ ನೀಲೋ, ನೀಲೋ ಏವ ನೀಲಕೋ, ತಸ್ಸ, ಅಯಂ ಪನಸ್ಸ ನೀಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನೀಲರೂಪುಪಾದಾನಾತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಲಂ…ಪೇ… ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಪನ ಪಾಠೇ ಠಿತೇ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋತಿ ಕಥಮಯಂ ಪದುದ್ಧಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೀಲಂ ರೂಪಂ…ಪೇ… ಏತ್ಥ ಯೋ ಪುಟ್ಠೋ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾಯ ನೀಲೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ತದಾದೀಸೂತಿ ‘‘ಪೀತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಮೇವ ತದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ.

೯೮. ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಕುಸಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ಛೇಕಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕುಸಲವೋಹಾರಂ.

೧೧೨. ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಮಾಹಾತಿ ಪರವಾದೀ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ಉತ್ತರಮಾಹ.

೧೧೫. ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಪರವಾದಿವಾದಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನ ನಿಗಳೋ ನೇಗಳಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಕವಾದಿವಾದೋ ಆರದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸೋ ರೂಪವಾತಿ ಉತ್ತರಪಕ್ಖೇ ವುತ್ತಂ ವಚನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿ.

೧೧೮. ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನಂ. ತಯಿದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ನ ಕತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೧೨೩. ಕಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಂ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇ ಕಿರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನಿಪ್ಫಾದಕಪ್ಪಯೋಜಕಭಾವೇನಾತಿ ಕಾರಕಕಾರಾಪಕಭಾವೇನ.

೧೨೫. ಕಮ್ಮಕಾರಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾರಕೋ. ತೇನಪೀತಿ ಕಾರಕಕಾರಕೇನಪಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾರಕಕಾರಕಸ್ಸ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ. ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಕಾರಕೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಇಧ ಅನಾಮಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾಯ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ…ಪೇ… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಕಾರಕನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾರಕಂ. ಇದಞ್ಚಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಗ್ಗಲಕಾರಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕಾರಕತಾಪತ್ತಿಯೇವ ದೋಸೋ, ಅಥ ಖೋ ಇದಂ ಕಮ್ಮಕಾರಕತಾಯ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾಪಜ್ಜನಮ್ಪಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾರಕಭಾವೋ ಕಾರಕಪರಮ್ಪರಾ.

೧೭೦. ಏಕೋ ಅನ್ತೋತಿ ‘‘ಗಾಹೋ’’ತಿ ಸಸ್ಸತಗಾಹಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೭೬. ಸಿಯಾ ಅಞ್ಞೋ, ಸಿಯಾ ಅನಞ್ಞೋ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಞ್ಞೋತಿ ವಾ ಅನಞ್ಞೋತಿ ವಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತನಿಗಣ್ಠವಾದಸದಿಸತ್ತಾ ಸೋ ಏವ ಏಕೋ ನೇವ ಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಲದ್ಧಿಮತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪನ ನತ್ಥೇವಾ’’ತಿ. ಪರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಸೇನೇವಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನೇವ. ಏಕಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಗಹಣಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಇತರಂ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಂ ಆಪನ್ನಂ. ತಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಮಿಸ್ಸಕಂ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಆಪನ್ನಂ. ಕಾರಕವೇದಕಿಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾತಿ ಸ್ವೇವ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆದಾಯೇ ಠತ್ವಾ. ತಂತಂಅನಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ. ಆಪನ್ನವಸೇನಪೀತಿ ಆಪನ್ನಗಾಹವಸೇನಪಿ ಅಯಂ ಅನುಯೋಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಕೇಕಸ್ಸೇವಾತಿ ತೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಆಪನ್ನತ್ತಾ. ತನ್ತಿವಸೇನ ಪನ ತೇ ವಿಕಪ್ಪಾ ಏಕಜ್ಝಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏಕತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಏಕತೋ ಪುಟ್ಠತ್ತಾ.

ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಲ್ಯಾಣವಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

೧೪. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ

೧೯೩. ವಿಕುಬ್ಬತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ. ತೇನ ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತದಭಿಞ್ಞಾವತೋತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಭಿಞ್ಞಾವತೋ. ಅರಹತೋ ಸಾಧನನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಾಭಾವಸಾಧನಂ. ತಬ್ಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ. ಅರಹತ್ತಧಾರಾನಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾ ನಾಮ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಂ ತಸ್ಸಪಿ ಹೋತೀತಿ.

ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೫-೧೮. ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೦೯. ತತಿಯಕೋಟಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ತತಿಯಕೋಟಿಸಭಾವಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತವಿನಿಮುತ್ತಸಭಾವಸ್ಸ. ಸಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಲದ್ಧಿಂ ನಿಗೂಹಿತ್ವಾತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇವ ಸಙ್ಖತೋ, ನಾಸಙ್ಖತೋತಿ ಲದ್ಧಿಂ ಅವಿಭಾವೇತ್ವಾ.

ಞಾತಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೯. ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೧೮. ಪಜಾನನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀನಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಪರಿಚ್ಛೇದನಸಮತ್ಥತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೨೨೮. ಸಹರೂಪಭಾವೋ ರೂಪೇನ ಸಮಙ್ಗಿತಾ, ವಿನಾರೂಪಭಾವೋ ತತೋ ವಿನಿಸ್ಸಟತಾತಿ ತದುಭಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಗಮನಂ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ದ್ವಯಂ ಸಹರೂಪಭಾವವಿನಾರೂಪಭಾವಾನಂ ಲಕ್ಖಣವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೩೭. ಓಳಾರಿಕೋತಿ ಥೂಲೋ. ಆಹಿತೋ ಅಹಂ ಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ. ಸೋ ಏವ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮುನಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿಲಾಭೋ. ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಕಾಮಾವಚರತ್ತಭಾವೋ ಕಥಿತೋ. ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ರೂಪಾವಚರತ್ತಭಾವೋ. ಸೋ ಹಿ ಝಾನಮನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಮಯೋ. ಅರೂಪೋ ಅತ್ತಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಅರೂಪಾವಚರತ್ತಭಾವೋ. ಸೋ ಹಿ ರೂಪೇನ ಅಮಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅರೂಪೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಜೀವೇ ಲೋಕವೋಹಾರೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ಅಸತಿಪಿ ಜೀವೇ ತಥಾನಿರುಳ್ಹಂ ಲೋಕವೋಹಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾಪಿ ವೋಹರನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಇಮಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ಯಾಹಿ ತಥಾಗತೋ ವೋಹರತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಂ ಪಕಾರಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪರಾಮಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಚ. ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಾಭಾವವಚನೇನ. ಇತೋ ಪುರಿಮಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಕವಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಾದಿವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಇತೋ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋ ಪುರಿಮಾ. ಇಮಿನಾತಿ ವಾ ‘‘ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತವಚನೇನ. ಯಥಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ತೇನ ಸಮಞ್ಞಾನತಿಧಾವನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಪರಾಮಾಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬತೋ, ಯಥಾ ಚ ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಇತೋ ಪುರಿಮಾ ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನೇ ಹಿ ಸತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕವೋಹಾರೂಪಚ್ಛೇದೋ ಸಿಯಾತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಾಕಾರಂ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾವ ವೋಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಂ ಪರೇಸಂ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ. ತಥಕಾರಣನ್ತಿ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಕಾರಣಂ ಪವತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಕಾರಣಂ, ಪರಮತ್ಥವಚನಂ, ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮಸಭಾವವಿಸಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥತಾಯ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪರಿಹಾನಿಕಥಾ

೧. ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೩೯. ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪರಿಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೪೯-೧೫೦) ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಸುತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನಂಯೇವ ಪರಿಹಾನಿನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಅರಹತೋ. ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಮಯೇನ ಸಮಯಂ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೧).

‘‘ಪರಿಹಾನಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚ ಏಕಚ್ಚೋ ಚ ಸೇಕ್ಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಅರಹಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ಪರಿಹಾನಿಲದ್ಧಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಅರಹತೋ, ತಸ್ಮಾ. ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಹತೋಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅರಹತೋಪಿ ಪರಿಹಾನಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಿ-ಸದ್ದಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಹತೋಪಿ…ಪೇ… ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ದುತಿಯಸುತ್ತಂ ಸೇಕ್ಖವಸೇನ ಆಗತಂ, ಪಠಮತತಿಯಸುತ್ತಾನಿ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖವಸೇನಪಿ ಆಗತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಹತೋಪೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅರಹತೋ’’ತಿಆದಿ.

ತತಿಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಞೇವ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಅರಹನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇಸು ತತಿಯೋ ಪಞ್ಹೋ. ತೇಸನ್ತಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ತತಿಯಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯೋ. ತೇನ ಪಠಮಪಞ್ಹಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ ‘‘ತತ್ಥಪಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ.

ಸೋಯೇವ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋಯೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವತೋ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚೇತ್ಥ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಾಪಗಮೋ ಪರಿಹಾನಿ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಭಾವತೋ. ಪತ್ತವಿಸೇಸತೋ ಹಿ ಪರಿಹಾನೀತಿ. ಇತರೇತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಿಕಾ. ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ‘‘ನಿಯತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ.

ವಾದಯುತ್ತಿಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೪೧. ತತೋತಿ ಅರಹತ್ತತೋ. ತತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲೇ. ವಾಯಾಮೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಸ್ಸಾಹನೇನ. ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾನನ್ತರಂ. ಪಠಮಂ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಫಲಾನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತತೋ ಪರಿಹೀನೋ ಪುನ ವಾಯಮನ್ತೋ ತದನನ್ತರಂ ನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಕಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರವಾದೀ ನಾಮ ಯುತ್ತಮ್ಪಿ ವದತಿ ಅಯುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ವಾದೇ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾಯಾತಿ ಪನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪರಿಹಾನಸಭಾವೋ ಭಾವನಾಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ತಾ ದಸ್ಸನಾದಸ್ಸನಮಗ್ಗೋ ವಿಯ. ನ ಚೇತ್ಥ ಅಸಿದ್ಧತಾಸಙ್ಕಾ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಸ್ಸಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾ ಅರಿಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ತಥಾ ನ ವಿರುದ್ಧತಾ ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಾದೀನಞ್ಚ ಪರಸ್ಸಪಿ ಆಗಮತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ.

ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಂಸನ್ದನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೬೫. ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪತ್ತಿ, ಫುಸನಾ’’ತಿ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅಧಿಗಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪತ್ತಬ್ಬಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ಫುಸನಾರಹ’’ನ್ತಿ.

೨೬೭. ಕತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾಹೇ ಮಾಸೇ ಉತುಮ್ಹಿ ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಆರಾಧೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕತನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ.

ಸುತ್ತಸಾಧನಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪರಿಹಾನಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾ

೧. ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೬೯. ಹೇಟ್ಠಾಪೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇಹಿ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ. ಮಗ್ಗಭಾವನಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾ ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸೂತಿ ಉಪಲದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೨೭೦. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಏವ. ಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾತಿ ‘‘ಗಿಹೀನಞ್ಚೇವ ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ದೇವಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಕತಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಅಯಂ ‘‘ಗಿಹೀನಞ್ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ತಸ್ಸ ಪರವಾದಿನೋ ಯದಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಪರವಾದಿನೋ ಸಕವಾದಿನಾ ಸಮಾನಾದಾಯೋತಿ ನ ನಿಗ್ಗಹಾರಹೋ ಸಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕ…ಪೇ… ತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಪಠಮಂ ಪನ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕೇಚಿ ‘‘ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪರವಾದಿನೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಯದಿಪಿ ಸೋ ದೇವಾನಂ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಸಮ್ಭವನ್ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ಗಿಹೀನ’ಮಿಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ದೇವಾನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ‘‘ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ.

ಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೩. ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೇನಾತಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇನ. ತಞ್ಹಿ ರೂಪಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ರೂಪುಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬೦). ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ. ‘‘ಇಧವಿಹಾಯನಿಟ್ಠಹೇತುಭೂತೋ ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ದೀಪೇನ್ತಂ ವಚನಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕೇನ ‘‘ಇಧ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಕಥಂ ಸಮೇತೀತಿ ಚೋದೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಮೇತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಇಧ ಭಾವಿತಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ವದನ್ತಿ, ಇಧಾಪಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಾವಚರಮಗ್ಗೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ. ತತ್ಥ ಅನಾಗಾಮೀ ಏವಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠೋ ಏವ. ಝಾನಾನಾಗಾಮೀತಿ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋಪಿ ರೂಪಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಾನಂ ಅವಿರೋಧದೀಪಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇಧಾತಿ ಕಾಮಲೋಕೇ. ತತ್ಥಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ. ಏತ್ಥ ಚ ಪರವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಕಿಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಂ, ಉದಾಹು ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನ್ತಿ? ತತ್ಥ ಜಾನಮಾನೋ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವೇಹಿ ತಾವತಿಂಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ತಾವತಿಂಸದೇವಾ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಞಾತಾತಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ನ ತೇಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖಅಬ್ಯಾಸೇಕಸುಖನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾಯ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಹಿ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ದೇವಾನಞ್ಚ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ದುಕ್ಕರಾ ದುಲ್ಲಭಾ ಚ. ತತ್ಥ ಸೂರಿಯಪರಿವತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದೇವೇಸು ಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭಾಯ ಅತ್ಥಿತಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಉತ್ತರಕುರುಕಾನಂ ಪನ ವಿಸೇಸಾನಧಿಗಮಭಾವೋ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತೋ ಏವಾತಿ.

ಸಂಸನ್ದನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೪. ಓಧಿಸೋತಿ ಭಾಗಸೋ, ಭಾಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾಗೋ ನಾಮ ಯಸ್ಮಾ ಏಕದೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕದೇಸೇನ ಏಕದೇಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಚತುಭಾಗೇಹಿ ಪಹಾನಂ ‘‘ಓಧಿಸೋ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಇಚ್ಛಿತಮೇವೇತಂ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿವಚನತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಕರೋ, ನ ಏಕಾಭಿಸಮಯವಸೇನಾತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಕಾಲೇನ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಕಾಲೇನ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ನಾನಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಏಕದೇಸಏಕದೇಸಮೇವ ಪರಿಜಾನಾತಿ ಪಜಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿ…ಪೇ… ಏಕದೇಸೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸತಿ ಹಿ ನಾನಾಭಿಸಮಯೇ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾದೀನಂ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಏಕದೇಸಏಕದೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಸಿಯಾತಿ ಏಕದೇಸಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಾದಿತಾ, ತತೋ ಏವ ಏಕದೇಸಸೋತಾಪನ್ನಾದಿತಾ ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅನನ್ತರಫಲತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಕಾಲಭೇದೇನ ವಿನಾ ಸೋ ಏವ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಅಸೋತಾಪನ್ನೋ ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕದೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಏಕದೇಸಂ ನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ.

ಅಪಿಚಾಯಂ ನಾನಾಭಿಸಮಯವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ಕಿಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಉದಾಹು ಕಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಸಮುಚ್ಛೇದಾ ನ ಯುತ್ತಾ ತತೋ ಅನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ, ತಥಾ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಂ. ನ ಹಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಾಯಂ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಿಚ್ಚತೋ, ನಿರೋಧಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಮಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ನತ್ಥೇವ ನಾನಾಭಿಸಮಯೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ. ನ ಚೇತಂ ಕಾಲನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯೋ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮ್ಪಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೦) ಏಕಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿಭಾವವಿಚಾರಣಾಯಂ ತದತ್ಥಸಾಧನತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಗವಂಪತಿತ್ಥೇರೇನ ಆಭತತ್ತಾ ಪಚ್ಚೇಕಞ್ಚ ಸಚ್ಚತ್ತಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಯೋಜಿತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುನ ಅದಸ್ಸನತೋ ಸಮುದಯಾದಿದಸ್ಸನೇ ದುಕ್ಖಾದಿದಸ್ಸನಮಯೋಜನೀಯಂ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ಕತಕಾರಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಕತ್ತಾ. ತಥಾ ಯೋಜನೇ ಚ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸನನ್ತರಪರನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾನುಪರಮೋ ಸಿಯಾ. ಏವಂ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಚ ನಾನಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಓಧಿಸೋ ಪಹಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಓಧಿಸೋಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ನಸುತ್ತಾಹರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೦. ಯದಿಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಪನ ಯಾವದೇವ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಾತಿ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವನ್ತಿ ತೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹೀನತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ತೀಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪಹೀನತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧೋಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಸು ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಕಿಚ್ಚಂ. ತೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನೇವ. ಏತಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದತೋ ಪಗೇವ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಲದ್ಧಿಕಿತ್ತನಂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವಕಥನೇನ ನ ಸಮೇತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವಿರೋಧಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಪಹೀನಾನನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ. ಯೋ ಹಿ ಝಾನಲಾಭೀ ಝಾನೇನ ಯಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ.

ಜಹತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ

೨೮೨. ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ಅತೀತಾನಾಗತಮ್ಪಿ ಧರಮಾನಸಭಾವನ್ತಿ ಪರವಾದಿನೋ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಲವಿಭಾಗತೋ ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ. ಸೋ ಪನ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ, ತಂ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರವಾದಿಪಟಿಞ್ಞಾಯ ದೋಸಾರೋಪನಂ. ನಯದಸ್ಸನಂ ವಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ. ಅತ್ಥೀತಿ ಪನ ಅಯಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಯಸ್ಮಾ ದೇಸಕಾಲಾಕಾರಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತಾವ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಇದಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಪರತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಾಗತೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪಾಕಟಸ್ಸ ರೂಪಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ವಾ ಏತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಚ ಕಾಣಾದಕಾಪಿಲೇಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಆಕಾಸಕಾಲಾದಿಸತ್ತಪಕತಿಪುರಿಸಾ ವಿಯ ಪರವಾದಿನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪೀತಿ ಆಪನ್ನಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸರೀರೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಿಲೇ ತೇಲ’’ನ್ತಿ ವಿಯ ಬ್ಯಾಪನೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಸರೀರಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿರಸಿ ಪಾದಾ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇಯೇವಸ್ಸ ಅಞ್ಞವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಯಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ಥೇವ ತಂ, ಯಂ ನತ್ಥಿ, ನತ್ಥೇವ ತಂ, ಅಸತೋ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಭವೋ, ಸತೋ ನತ್ಥಿ ವಿನಾಸೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇನಾಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮೇಹಿ ಪನ ಪಕ್ಖೇಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸಭಾವಂ, ಅನೇಕಸತ್ತಿನಿಚಿತಾಭಾವಾ ಅಸತೋ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ. ಯೋಗರಹಿತನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಲಕ್ಖಣಸಂಯೋಗರಹಿತಂ. ತಂ ಪನ ಏಕಸಭಾವನ್ತಿ ಸಂಯೋಗರಹಿತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಸಭಾವಂ, ಏಕಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ದೇವವಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೇವಾತಿವಾದೋ ಪರಿದೀಪಿತೋ ಸಿಯಾ. ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಯದಿ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ತವ ವಾದೋ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಮಮ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕನ್ತೇನ ತಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಾದಯುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೫. ಅತೀತಾ …ಪೇ… ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅತೀತಂ ಅನಾಗತನ್ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ, ಏವಂ ವಿಸೇಸಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠರೂಪಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಭಾವಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಸಯೇ ಅಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ, ವಚೀಗೋಚರಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಿ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಭಾಗೇ ತಥಾಪಿ ಅವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಇತಿಸದ್ದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ರೂಪಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ರೂಪಾಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಸಾ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮುಪಾದಾನಾ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪವತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ರೂಪಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ತಂತಂಅತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಾನಂ ಅಭಾವವಿಭಾವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯ. ಉಪಾದಾನುಪಾದಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪಾದಾನಮೇವಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಸಮೂಹುಪಾದಾಯಾಧೀನತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವತೋ. ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ವಿಗಮಸ್ಸ ವತ್ಥಭಾವಾಪಗಮಸ್ಸ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾ. ನ ಹಿ ಓದಾತತಾವಿಗಮೇನ ಅವತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ನ ಪನ ಯುತ್ತಾ ರೂಪಭಾವಸ್ಸ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ರೂಪಭಾವೋತಿ ಚ ರೂಪಾಯತನಸಭಾವೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವವಿಗಮೇ ವಿಗಮಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯುತ್ತಾ.

ಕಾಲಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚನಸೋಧನವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾ ‘‘ಖದಿರೇ ವಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಪಲಾಸೇ ವಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಾಗತಂ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋನ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಜಾಯಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಲಭನ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ತದಪಿ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಬ್ಭಾವಾವಿಗಮತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾನುಪಗಮತೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಭಾವತೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಅಭಾವತೋ.

ವಚನಂ ಅರಹತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನಮತ್ತೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಿಪಿ ತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಞಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಪನ ದುತಿಯಂ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವಧಮ್ಮೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಸವಿಸಾಣೇ’’ತಿ.

ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಹೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಯದೇತಂ ತಯಾ ‘‘ಅನಾಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದತಾ ‘‘ತಂಯೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಅನಾಗತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಂ ತೇ ತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಯೋ ಪರವಾದಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ಪುನ ಹುತ್ವಾಅಭಾವತೋ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನ. ಸ್ವಾಯಂ ಯದೇವ ರೂಪಾದಿ ಅನಾಗತಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ಅತ್ಥಾಭೇದೇ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಕಾಲಭೇದೋತಿ ತಂಕಾಲಭೇದವಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನಯೇನಾತಿ ಕಾಲನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಹಿ ಸೋ ಅಯಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನೀತೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ. ಪಟಿಞ್ಞಾತನಯೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪಾನನ್ತರಂ ಯಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಾಭೇದೇನ ನೀತಾ ಪವತ್ತಿತಾ, ತಥಾಯಮ್ಪಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿ, ಅನಾಗತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಉಪಾದಾನಭೂತರೂಪಾದಿಅತ್ಥಾಭೇದೇಪಿ ತೇಸಂ ಖಣತ್ತಯಾನಾವತ್ತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾವತ್ತಿತಾ, ತಥಾ ತತ್ಥ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಭಾವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮೇಸು ಪವತ್ತಿತಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಿರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಂ…ಪೇ… ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅತ್ಥಾನಾನತ್ತಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಜೀವೋವ ಸರೀರಂ, ಸರೀರಮೇವ ಜೀವೋತಿ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಅನಾಗತಂ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಸು ವುತ್ತಾ ಹೋತಿಭಾವಹುತ್ವಾಭಾವಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿ ನಾಮ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಹುತ್ವಾಹೋತಿಯೇವ ನಾಮಾ’’ತಿ.