೧. ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧. ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಖುದ್ದಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಖುದ್ದಕ-ಸದ್ದೋ ಬಹು-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ. ಬಹುಭಾವತೋ ಇಮಾನಿ ಖುದ್ದಕಾನಿ ನಾಮ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನವಸು ವಗ್ಗೇಸು, ತೇಸು ವಾ ಖುದ್ದಕೇಸು. ಕಾರಣೇನ ಕಾರಣನ್ತರಪಟಿಚ್ಛಾದನಮೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಯದಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪರೇನ ವುತ್ತೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ವದತಿ.

‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಂ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಮ್ಪಜಾನ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀತಿ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾನನ್ತೋ ಮುಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ.

೨. ಜಾನಿತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಚ ಮುಸಾ ಭಣನೇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಚನಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಮುಸಾ ಭಣನೇ. ಭಣನಞ್ಚ ನಾಮ ಇಧ ಅಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಭೂತತಂ ಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಅಭೂತತಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪನಪಯೋಗೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಸಮ್ಪಜಾನ ಮುಸಾ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ತಂಹೇತು ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಈದಿಸೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩. ವಿಸಂವಾದೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಂ, ವಞ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ವದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾಚಾ, ವಚನಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ…ಪೇ… ಚೇತನಾ’’ತಿ. ಪಭೇದಗತಾ ವಾಚಾತಿ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾ. ಏವಂ ಪಠಮಪದೇನ ಸುದ್ಧಚೇತನಾ…ಪೇ… ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ – ಸುದ್ಧಚೇತನಾ ವಾ ಸುದ್ಧಸದ್ದೋ ವಾ ಸುದ್ಧವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಾ ಮುಸಾವಾದೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಹಿತಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋತಿ. ಚಕ್ಖುವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಮಾರಮ್ಮಣಂ. ಘಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಧನುನಾ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕೇನೇವ ನಯೇನಾ’’ತಿ.

೧೧. ಅವೀಮಂಸಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ. ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ. ಜಳತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣತಾಯ. ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗತೋತಿ ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮುಸಾವಾದೋ ಜಾತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕೇಳಿಂ ಕುರುಮಾನೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಜಾತಿಆದೀಹಿಯೇವ ಹಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ದವಕಮ್ಯತಾಯ ವದನ್ತಸ್ಸ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠೇಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ, ಹೀನಂ ವಾ ಜಾತಿಆದಿಹಿ;

ಉಜುಂ ವಾಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ, ವದೇ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ದವಾ’’ತಿ.

ಚಿತ್ತೇನ ಥೋಕತರಭಾವಂಯೇವ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಬಹುಭಾವಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಗಾಮೋ ಏಕತೇಲೋ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಮುಸಾವಾದೋ ಜಾತೋ. ಚಾರೇಸುನ್ತಿ ಉಪನೇಸುಂ. ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತೇನ ಯಮತ್ಥಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಪಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನತ್ಥಂ ಮುಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಅಮೂಲಕೇನ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನುದ್ಧಂಸನತ್ಥಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಅನುದ್ಧಂಸನತ್ಥಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಮುಸಾ ಭಣಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಕೇವಲಂ ಮುಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಇಧ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ.

ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.