ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ವಿನಯಪಿಟಕೇ

ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರ-ಟೀಕಾ (ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಮುತ್ತಹಾರಾದಿನಯಗಾಥಾ

ಯೋ ಲೋಕೇ ಲೋಕಲೋಕೋ ವರತರಪರದೋ ರಾಜರಾಜಗ್ಗಜಞ್ಞೋ;

ಆಕಾಸಾಕಾರಕಾರೋ ಪರಮರತಿರತೋ ದೇವದೇವನ್ತವಜ್ಜೋ.

ಸಂಸಾರಾಸಾರಸಾರೋ ಸುನರನಮನತೋ ಮಾರಹಾರನ್ತರಟ್ಠೋ;

ಲೋಕಾಲಙ್ಕಾರಕಾರೋ ಅತಿಸತಿಗತಿಮಾ ಧೀರವೀರತ್ತರಮ್ಮೋ.

ಸೀಹನಿವತ್ತನನಯಗಾಥಾ

ಸಂಸಾರಚಕ್ಕವಿದ್ಧಂಸಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ತಂ ಸುಮಾನಸಂ;

ಸಂನಮಾಮಿ ಸುಗುಣೇಸಂ, ಸಂದೇಸಿತಸುದುದ್ದಸಂ.

ಅನೋತತ್ತೋದಕಾವತ್ತನಯಗಾಥಾ

ಯೇನ ವಿದ್ಧಂಸಿತಾ ಪಾಪಾ, ಯೇನ ನಿಬ್ಬಾಪಿತಾ ದರಾ;

ಯೇನ ಲೋಕಾ ನಿಸ್ಸರಿಸುಂ, ಯೇನ ಚಾಹಂ ನಮಾಮಿ ತಂ.

ಚತುದೀಪಚಕ್ಕವತ್ತನನಯಗಾಥಾ

ಸಙ್ಘಂ ಸಸಙ್ಘಂ ನಮಾಮಿ, ವನ್ತನ್ತವರಧಮ್ಮಜಂ;

ಮಗ್ಗಗ್ಗಮನಫಲಟ್ಠಂ, ಸುಸಂಸಂ ಸುಭಮಾನಸಂ.

ಅಬ್ಯಪೇತಚತುಪಾದಆದಿಯಮಕಗಾಥಾ

ವಿನಯಂ ವಿನಯಂ ಸಾರಂ, ಸಙ್ಗಹಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರಂ;

ಚರಿಯಂ ಚರಿಯಂ ವನ್ದೇ, ಪರಮಂ ಪರಮಂ ಸುತಂ.

ಬ್ಯಪೇತಚತುಪಾದಆದಿಅನ್ತಯಮಕಗಾಥಾ

ಪಕಾರೇ ಬಹುಪಕಾರೇ, ಸಾಗರೇ ಗುಣಸಾಗರೇ;

ಗರವೋ ಮಮ ಗರವೋ, ವನ್ದಾಮಿ ಅಭಿವನ್ದಾಮಿ.

ವತ್ಥುತ್ತಯೇ ಗನ್ಥಕಾರೇ, ಗರೂಸು ಸಾದರಂ ಮಯಾ;

ಕತೇನ ನಮಕ್ಕಾರೇನ, ಹಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಉಪದ್ದವೇ.

ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೇಹಿ ಧೀರೇಹಿ, ಜಿನಸಾಸನಕಾರಿಭಿ;

ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿನಯಞ್ಞೂಹಿ, ಸಾದರಂ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ.

ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿನಯ-ಸಙ್ಗಹಂ ಪೀತಿವಡ್ಢನಂ;

ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವೇನಯಿಕಾನಂ, ಯಥಾಸತ್ತಿಬಲಂ ಅಹಂ.

ಪೋರಾಣೇಹಿ ಕತಾ ಟೀಕಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಸಾ ಪನ;

ಅತಿಸಙ್ಖೇಪಭಾವೇನ, ನ ಸಾಧೇತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ.

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನಾನಾಸತ್ಥೇಹಿ, ಸಾರಮಾದಾಯ ಸಾಧುಕಂ;

ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಂ, ಕರಿಸ್ಸಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ.

ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರಂ ನಾಮ, ಪೇಸಲಾನಂ ಪಮೋದನಂ;

ಇಮಂ ಪಕರಣಂ ಸಬ್ಬೇ, ಸಮ್ಮಾ ಧಾರೇನ್ತು ಸಾಧವೋತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ವಿವಿಧವಿಸೇಸನಯಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕಾಯವಾಚಾವಿನಯನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಲಜ್ಜಿಪೇಸಲಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಸಯವಿನೋದನಕಾರಕಂ ಯೋಗಾವಚರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪಾಪಕಂ ಜಿನಸಾಸನವುಡ್ಢಿಹೇತುಭೂತಂ ಪಕರಣಮಿದಮಾರಭಿತುಕಾಮೋ ಅಯಮಾಚರಿಯಾಸಭೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಪಣಾಮಾರಹಭಾವಅಭಿಧೇಯ್ಯಕರಣಹೇತು ಕರಣಪ್ಪಕಾರಪಕರಣಾಭಿಧಾನನಿಮಿತ್ತಪಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಹಿ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮೋ ವುತ್ತೋ ಪಣಾಮೇತಬ್ಬಪಣಾಮಅತ್ಥದಸ್ಸನತೋ. ಸರಣಂ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಣಾಮಾರಹಭಾವೋ ಪಣಾಮಹೇತುದಸ್ಸನತೋ. ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವತೋ. ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಮನೇಕತ್ಥಾತಿ ಕರಣಹೇತು ತೇನೇವಕಾರಣೇನ ಪಕರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಏಕತ್ಥ, ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಮನಾಕುಲನ್ತಿ ಕರಣಪ್ಪಕಾರೋ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪಕರಣಸ್ಸ ಕರಣತೋ. ಪಕರಣಾಭಿಧಾನಂ ಪನ ಸಮಾಹರಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ದಸ್ಸಿತಂ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನೇನೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಇತಿ ನಾಮಸ್ಸ ಲಭನತೋ.

ನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ನಾಮ ಕರುಣಾ, ತಂ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ದಸ್ಸಿತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಅಭಾವತೋ. ಬಾಹಿರಂ ನಾಮ ಸೋತುಜನಸಮೂಹೋ, ತಂ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕರುಣಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ. ಪಯೋಜನಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಪಣಾಮಪಯೋಜನಪಕರಣಪಯೋಜನವಸೇನ. ತತ್ಥ ಪಣಾಮಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ಅನ್ತರಾಯವಿಸೋಸನಪಸಾದಜನನಾದಿಕಂ, ತಂ ಸರಣಂ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಫಲಸ್ಸ ಅವಿನಾಭಾವತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಚರಿಯೇನ ‘‘ಗುಣವಿಸೇಸವಾ ಹಿ ಪಣಾಮಾರಹೋ ಹೋತಿ, ಪಣಾಮಾರಹೇ ಚ ಕತೋ ಪಣಾಮೋ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಜನಸಿದ್ಧಿಕರೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ೧). ಪಕರಣಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಮುಖ್ಯಾನುಸಙ್ಗಿಕವಸೇನ. ತೇಸು ಮುಖ್ಯಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ಪಕಾಸನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದೇಸಾಪನಞ್ಚ, ತಂ ವಿನಯೇ ಪಾಟವತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಂ. ಅನುಸಙ್ಗಿಕಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ಸೀಲಾದಿಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಏಕತ್ಥ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಏಕತ್ಥ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನೇ ಸತಿ ತದುಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿನಾ ಕತಪಯೋಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ತದತ್ಥಸಿಜ್ಝನತೋತಿ.

ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಾದಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ಕತಾ, ನನು ಅಧಿಪ್ಪೇತಗನ್ಥಾರಮ್ಭೋವ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಏತ್ಥ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ತಬ್ಬಿಹತನ್ತರಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅನಾಯಾಸೇನ ಗನ್ಥಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥಂ. ಪಣಾಮಾರಹಭಾವವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾರಿತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ತೋಸಾಪನತ್ಥಂ, ತಂ ಪಕರಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ. ಅಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ ವಿದಿತಾಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಉಗ್ಗಹಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನತ್ಥಂ. ಕರಣಹೇತುಕಥನಂ ಅಕಾರಣೇ ಕತಸ್ಸ ವಾಯಾಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಲಭಾವತೋ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪನತ್ಥಂ. ಕರಣಪ್ಪಕಾರಕಥನಂ ವಿದಿತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸೋತೂನಂ ಉಗ್ಗಹಣಾದೀಸು ರುಚಿಜನನತ್ಥಂ. ಅಭಿಧಾನದಸ್ಸನಂ ವೋಹಾರಸುಖತ್ಥಂ. ನಿಮಿತ್ತಕಥನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಪಯೋಜನದಸ್ಸನಂ ದುವಿಧಪಯೋಜನಕಾಮೀನಂ ಸೋತೂನಂ ಸಮುಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥನ್ತಿ.

ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಪಯೋಜನಂ ಪನ ಬಹೂಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರಯನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ, ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪನ ಗನ್ಥಗರುಭಾವಮೋಚನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಪಯೋಜನಮೇವ ಕಥಯಿಮ್ಹ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇನ –

‘‘ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸೇತಸ್ಸ;

ಕತಸ್ಸ ರತನತ್ತಯೇ;

ಆನುಭಾವೇನ ಸೋಸೇತ್ವಾ;

ಅನ್ತರಾಯೇ ಅಸೇಸತೋ’’ತಿ. (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ ೭);

ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಪನ ಅವಯವತ್ಥೋ – ಅಹಂ ಸಬ್ಬಪಾಣೀನಂ ಸರಣಂ ಸರಣೀಭೂತಂ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಾಮಿ, ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿನಯೇ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ ಅನೇಕತ್ಥವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಏಕತ್ಥ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಅನಾಕುಲಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ತತ್ಥ ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ಥು. ಕಿಂ ತಂ? ಬುದ್ಧಾದಿರತನಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಸರಣಗತಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಸರಣಗಮನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾದಿರತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಸನ್ತಿ ಆವಸನ್ತಿ ನಿವಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ಆಧಾರೋ, ಆರಮ್ಮಣಿಕಂ ಆಧೇಯ್ಯೋತಿ. ಇತೋ ಪರಾನಿಪಿ ವತ್ಥುಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಾದೀನಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇಧ ಪನ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಸಮೂಹೋತಿ ತಯಂ, ತಯೋ ಅಂಸಾ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ತಯಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಸಮುದಾಯೋ. ವತ್ಥೂನಂ ತಯನ್ತಿ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯಂ. ನಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಅನಮಿನ್ತಿ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಬುದ್ಧಾದಿರತನಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ತ್ವಾ-ಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮೋ ವಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಏಕತ್ಥ ದಸ್ಸನಕಾಲೇ ಅತೀತಕಾಲಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯೋ ವಿಗ್ಗಹೋ. ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾಯಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಅತೀತಕಾಲವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ.

ಸರತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯಂ. ತಞ್ಹಿ ಸರಣಗತಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ಸರತಿ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾನಾಮ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ೧೧.೧೧),

‘‘ಏವಂ ಬುದ್ಧಂ ಸರನ್ತಾನಂ;

ಧಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೋ;

ಭಯಂ ವಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ವಾ;

ಲೋಮಹಂಸೋ ನ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೯);

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘‘ನಾಥ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ವೇವಚನಭೂತಂ ಕಿತಸುದ್ಧನಾಮಪದಂ ಹೋತಿ, ನ ಕಿತಮತ್ತಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಧಾತ್ವತ್ಥೋ ಅನ್ತೋನೀತೋ. ‘‘ಸರ ಹಿಂಸಾಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹಿಂಸತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಾಣೀನಂ ಸರಣಂ ಹಿಂಸಕಂ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಸಬ್ಬಪಾಣೀನಂ ಸರಣಂ ಸರಣೀಭೂತಂ ನಾಥಭೂತಂ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಯೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾಯಮ್ಪಿ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ನಿರವಸೇಸತ್ಥವಾಚಕಂ ಸಬ್ಬನಾಮಪದಂ. ಸಹ ಅವೇನ ಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸಬ್ಬೋತಿ ಕತೇ ಪನ ಸಕಲ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಮುದಾಯವಾಚಕಂ ಸಮಾಸನಾಮಪದಂ ಹೋತಿ. ಪಾಣೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಣಿನೋ, ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಿನೋ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನೋ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಪಾಣೀನಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಕಸರಣಭಾವಂ, ತತೋಯೇವ ಚ ನಮಸ್ಸನಾರಹಭಾವಂ, ನಮಸ್ಸನಾರಹೇ ಚ ಕತಾಯನಮಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಕರಭಾವಂ, ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ಸಹೇತುಕಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕರಣಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಖ್ಯಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ವಿನಯೇ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ, ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿನಯೇ ಪಾಟವತ್ಥಾಯಾತಿ ಮುಖ್ಯಪಯೋಜನದಸ್ಸನಂ, ತಂದಸ್ಸನೇನ ಚ ಅನುಸಙ್ಗಿಕಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ವಿಭಾವಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಕಾರಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಕಾರಿಯಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಬಾಹಿರನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸಿತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ದೀಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಞಾತೇ ಆರಮ್ಮಣಿಕಸ್ಸ ಞಾತಬ್ಬತೋ. ತತ್ಥ ವಿವಿಧಾ ನಯಾ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿನಯೋ, ದುವಿಧಪಾತಿಮೋಕ್ಖದುವಿಧವಿಭಙ್ಗಪಞ್ಚವಿಧಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪಞ್ಚಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸತ್ತಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿವಿಧಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ನಯಾ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ವಿಸೇಸಾ ನಯಾ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿನಯೋ, ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಸಿಥಿಲಕರಣಪಯೋಜನಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿನಯಾದಯೋ ವಿಸೇಸಾ ನಯಾ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ವಿನೇತೀತಿ ವಿನಯೋ. ಕಾಯೋ ವಿನೇತಿ ಕಾಯವಾಚಾಯೋ, ಇತಿ ಕಾಯವಾಚಾನಂ ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ವಿವಿಧವಿಸೇಸನಯತ್ತಾ;

ವಿನಯನತೋ ಚೇವ ಕಾಯವಾಚಾನಂ;

ವಿನಯತ್ಥವಿದೂಹಿ ಅಯಂ;

ವಿನಯೋ ‘ವಿನಯೋ’ತಿ ಅಕ್ಖಾತೋ’’ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ);

ಕೋ ಸೋ? ವಿನಯಪಿಟಕಂ. ತಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ. ಪಟತಿ ವಿಯತ್ತಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಟು. ಕೋ ಸೋ? ಪಣ್ಡಿತೋ. ಪಟುನೋ ಭಾವೋ ಪಾಟವಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಞಾಣಂ. ಅಸತಿ ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋ ಸೋ? ಪಯೋಜನಂ. ಪಾಟವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಪಾಟವತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ, ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಕೋಸಲ್ಲಞಾಣಪಯೋಜನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯುಞ್ಜನಂ ಯೋಗೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ. ಅವಚರನ್ತೀತಿ ಅವಚರಾ, ಯೋಗೇ ಅವಚರಾ ಯೋಗಾವಚರಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ. ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂ, ಯೋಗಾವಚರಾ ಚ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಚಾತಿ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂ, ತೇಸಂ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖೂನಂ. ಏತೇನ ವಿನಯೇ ಪಟುಭಾವೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ನ ಗಹಟ್ಠತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದೀನಂ. ಭಿಕ್ಖೂಸು ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯುತ್ತಾನಂ ಲಜ್ಜಿಪೇಸಲಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ, ನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಲಜ್ಜಿಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ಪಕರಣಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಹೇತುಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಮನೇಕತ್ಥ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಅನೇಕತ್ಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕರಣಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಹೇತುಮನ್ತವಿಸೇಸನತ್ತಾ, ಇಮಸ್ಸ ಅನೇಕತ್ಥವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತ್ತಾಯೇವ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಭೋ ಹೋತಿ, ನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೇ ಸತಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಏಕತ್ಥ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ವಿ. ಸಙ್ಗ. ಅಟ್ಠ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ). ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕರಣಾಭಿಧೇಯ್ಯಂ. ತತ್ಥ ಕಿರತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕಿಣ್ಣೋ, ಪಕಾರೇನ ಕಿಣ್ಣೋ ಪಕಿಣ್ಣೋ, ವಿವಿಧೇನ ಪಕಿಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೋ. ಕೋ ಸೋ? ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ.

ಅನೇಕತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚಕೋ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕೋ ಏಕ-ಸದ್ದೋ, ನ ಏಕೋ ಅನೇಕೇ. ಬಹ್ವತ್ಥವಾಚಕೋ ಅನೇಕಸದ್ದೋ. ಏಕನ್ತಏಕವಚನನ್ತೋಪಿ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ನ-ಇತಿನಿಪಾತೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಬಹುವಚನನ್ತೋ ಜಾತೋತಿ. ತತ್ಥ ಅನೇಕತ್ಥ ಬಹೂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಅನೇಕೇಸು ಪಕರಣೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಅನೇಕತ್ಥಾತಿ ಅನೇಕೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದಪದೇಸೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಉಪರಿ ‘‘ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಏಕತ್ಥಾ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಅನೇಕತ್ಥವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಏಕತ್ಥ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಸಹಯೋಗೀಭೂತತ್ತಾ ಅನೇಕೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದಪದೇಸೇಸು ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪದೇಸೇ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಅಯುತ್ತೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನೇಕೇಸು ಪಕರಣೇಸು ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ಪನ ‘‘ಏಕತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಏಕತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅನೇಕೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದಪದೇಸೇಸು ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ಏಕತೋ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ.

ಪಕಟ್ಠಾನಂ ಆಳೀತಿ ಪಾಳಿ, ಉತ್ತಮಾನಂ ವಚನಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದಂ ಅತ್ಥಂ ಪಾಲೇತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಪಾಳಿ, ಲಳಾನಮವಿಸೇಸೋ. ಕಾ ಸಾ? ವಿನಯತನ್ತಿ. ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮುತ್ತೋ, ಪಾಳಿತೋ ಮುತ್ತೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತೋ. ಛಿನ್ದಿಯತೇ ಅನೇನಾತಿ ಛಯೋ, ನೀಹರಿತ್ವಾ ಛಯೋ ನಿಚ್ಛಯೋ, ವಿಸೇಸೇನ ನಿಚ್ಛಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಖಿಲಮದ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದನಯೋ ಅತ್ಥನಯೋ ಚ. ಪಾಳಿಮುತ್ತೋ ಚ ಸೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚಾತಿ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಂ. ಇದಞ್ಚ ‘‘ಆನಗರಾ ಖದಿರವನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಯೇಭುಯ್ಯನಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸಪಿ ದಿಸ್ಸನತೋ. ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಪಾಳಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಏವಂ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ದುತಿಯನಯೋಪಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪಾಳಿವಿನಿಚ್ಛಯಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೇಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಕಿಮೇತೇನ ಗನ್ಥಗರುಕರೇನ ಪಾಳಿಮುತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ. ವಿಸೇಸನಞ್ಹಿ ಸಮ್ಭವಬ್ಯಭಿಚಾರೇ ಚ ಸತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಪಠಮನಯೋವ ಆರಾಧನೀಯೋ ಹೋತಿ.

ಏವಂ ಸಹೇತುಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ದುವಿಧೋ ಹೇತ್ಥ ಕರಣಪ್ಪಕಾರೋ ಏಕತ್ಥಸಮಾಹರಣಅನಾಕುಲಕರಣವಸೇನ. ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಕರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ‘‘ಕರಣಪ್ಪಕಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಾಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಿಪಿಯ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಾಗತಕಾಲಿಕವಸೇನ ಪಚ್ಚಮಾನೇನ ‘‘ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಸಮಾನಕಾಲತ್ತಾ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕೋ ಇಧ ತ್ವಾ-ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ. ಏಕತ್ಥಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇಧ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣೇ. ಏಕತ್ಥಾತಿ ವಾ ಏಕತೋ. ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಕುಲತಿ ಬ್ಯಾಕುಲತೀತಿ ಆಕುಲೋ, ನ ಆಕುಲೋ ಅನಾಕುಲೋ, ಪುಬ್ಬಾಪರಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣವಿರಹಿತೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಅನಾಕುಲನ್ತಿ ಪನ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಕರಧಾತುಮಯೇನ ಕತ್ವಾಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೇ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತೇಸಂ ಅನುಕ್ಕಮಕರಣತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ಮಾತಿಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ಅಸತಿ ದಸ್ಸಿತವಿನಿಚ್ಛಯಾ ವಿಕಿರನ್ತಿ ವಿಧಂಸೇನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸುತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ. ಸನ್ತಿಯಾ ಪನ ಮಾತಿಕಾಯ ದಸ್ಸಿತವಿನಿಚ್ಛಯಾ ನ ವಿಕಿರನ್ತಿ ನ ವಿಧಂಸೇನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ. ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಿತುಕಾಮೇಹಿ ಮಾತಿಕಾನುಸಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪತ್ವಾ ಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ. ತತ್ಥ ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೇ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಮಯಾ ವಕ್ಖಮಾನಾ. ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುತ್ತಾ ಮಾತಿತೋ ಪಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಪಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಮಾತಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾತಿಆದೀಸು ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ. ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ…ಪೇ… ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದಿವಾಸಯನವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಸಮತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇದಮತ್ಥೋ ವಾ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ವಾ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥೋ ವಾ. ತೇಸು ಇದಮತ್ಥೇ ಕಾ ಸಾ? ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ಇತಿ ಅಯನ್ತಿ. ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ಕಥಂ ಸಾ? ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ಇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ. ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥೇ ಸಾ ಕಿತ್ತಕೇನ ಪರಿಸಮತ್ತಾ? ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ಇತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಪರಿಸಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾದಿಪದಾನಂ ವಾಕ್ಯವಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೇ ಇಧ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅತಿಪಪಞ್ಚೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೋತೂನಞ್ಚ ದುಸ್ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೀಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಯಥಾನುರೂಪಂ ವಕ್ಖಾಮ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ

೧. ಏವಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾನಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾಠಪಿತಮಾತಿಕಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾತಿ ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಮಾತಿಕಾಪದೇಸು ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥ ದಿವಾ-ಸದ್ದೋ ಅಹವಾಚಕೋ ಆಕಾರನ್ತೋ ನಿಪಾತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ‘‘ಆನುಕೂಲ್ಯೇತು ಸದ್ಧಞ್ಚ, ನತ್ತಂ ದೋಸೋ ದಿವಾ ತ್ವಹೇ’’ತಿ. ಸಯನಂ ಸೇಯ್ಯಾ, ಕರಜಕಾಯಗತರೂಪಾನಂ ಉದ್ಧಂ ಅನುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ದೀಘವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತನಸಙ್ಖಾತೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಸೇಸೋ. ದಿವಾಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಸೇಯ್ಯಾ ದಿವಾಸೇಯ್ಯಾ. ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನಾ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಯನಇರಿಯಾಪಥಕರಣನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಾಸಯನೇ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ…ಪೇ… ವಚನತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೭೭) ಅಯಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಆಗತೋ ಭಗವತಾ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತೋ ಞಾಪಕಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನಾತಿ ದಿವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೇನ. ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ. ‘‘ದಿವಾ…ಪೇ… ನಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಞಾಪ್ಯಂ. ನನು ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಕಥಮೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿವಾನಿಪಜ್ಜನೇ. ಚ-ಸದ್ದೋ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭಜೋತಕೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ, ಯದಿಪೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಾ, ಪನ ತಥಾಪಿ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೭) ದುಕ್ಕಟಂ ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಸತಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇ ಕಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿವರಿತ್ವಾ…ಪೇ… ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ’’ತಿ. ಏತೇನ ಭಗವತೋ ಅನುಜಾನನಮ್ಪಿ ತಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕತಅಜ್ಝಾಚಾರವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೭೭) ವುತ್ತಂ, ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೭೭) ಪನ ‘‘ಮೇಥುನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮೇಥುನವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಮೇಥುನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ನನು ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಠಪಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ತನ್ತಿಪದಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಕ್ಕಮೋಪಿ ಭಾಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ.

ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಏತಂ ದಿವಾ ದ್ವಾರಂ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಸಿದ್ಧಂ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇನಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಏತಂ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಂ ನ ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಸಿದ್ಧಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ. ೩೨೩) ಇಮಿನಾ ಪರಿವಾರಪಾಠೇನಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ವೇಸಾಲಿಯಂ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ ದಿವಾ ವಿಹಾರಗತೋ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ವಾತುಪತ್ಥದ್ಧಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಮಾಲಞ್ಚ ಆದಾಯ ವಿಹಾರಂ ಆಗಮಿಂಸು ವಿಹಾರಪೇಕ್ಖಿಕಾಯೋ. ಅಥ ಖೋ ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಅಭಿನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಯಾವದತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘ಪುರಿಸುಸಭೋ ವತಾಯ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಗನ್ಧಞ್ಚ ಮಾಲಞ್ಚ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ಭಿಕ್ಖೂ ಕಿಲಿನ್ನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಕಾರೇಹಿ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ ರಾಗೇನ, ವಚ್ಚೇನ, ಪಸ್ಸಾವೇನ, ವಾತೇನ, ಉಚ್ಚಾಲಿಙ್ಗಪಾಣಕದಟ್ಠೇನ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ರಾಗೇನ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಅಸ್ಸ, ಅರಹಂ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಅನುಜಾನಾಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೭೭) ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೨. ಇದಾನಿ ದ್ವಾರವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೀದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರಿವತ್ತಕದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಸಂವರಣವಿವರಣವಸೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪರಿವತ್ತನಯೋಗ್ಗದ್ವಾರಮೇವ. ರುಕ್ಖಸೂಚಿಕಣ್ಟಕದ್ವಾರನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಞ್ಚ. ‘‘ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಕಣ್ಟಕದ್ವಾರ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಯಂ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ರುಕ್ಖತ್ಥಮ್ಭೇ ನಿಖನಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋ ರುಕ್ಖಸೂಚಿಯೋ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಪವೇಸನನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಥಕನಯೋಗ್ಗಂ ಏಕಾಯ, ಬಹೂಹಿ ವಾ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾಹಿ ಕತಂ ಕಣ್ಟಕದ್ವಾರಂ ನಾಮ. ಗಾಮದ್ವಾರಸ್ಸ ಪಿಧಾನತ್ಥಂ ಪದರೇನ ವಾ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ವಾ ಕತಸ್ಸ ಕವಾಟಸ್ಸ ಉದುಕ್ಖಲಪಾಸಕರಹಿತತಾಯ ಏಕೇನ ಸಂವರಿತುಂ ವಿವರಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಂ ಚಕ್ಕಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಯೇನ ಪರಿವತ್ತಮಾನಕಕವಾಟಂ ಸುಖಥಕನಕಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ. ಚಕ್ಕಮೇವ ಹಿ ಲಾತಬ್ಬತ್ಥೇನ ಸಂವರಣವಿವರಣತ್ಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕಲಕಂ, ತೇನ ಯುತ್ತಕವಾಟಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕಲಕಂ ನಾಮ, ತೇನ ಯುತ್ತದ್ವಾರಂ ಚಕ್ಕಲಕಯುತ್ತದ್ವಾರಂ.

ಮಹಾದ್ವಾರೇಸು ಪನ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚಕ್ಕಲಕಾನಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಟಿಕಾಸೂತಿ ವೇಳುಪೇಸಿಕಾದೀಹಿ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾದೀಹಿ ಚ ಕತಥಕನಕೇಸು. ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಕಲಕಯನ್ತೇನ ಸಂಸರಣಕಿಟಿಕಾಯುತ್ತಮಹಾದ್ವಾರಂ. ಗೋಪ್ಫೇತ್ವಾತಿ ಆವುಣಿತ್ವಾ, ರಜ್ಜೂಹಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ವಾ. ಏಕಂ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣಿದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೭೬-೭೭) ಪನ ‘‘ದುಸ್ಸದ್ವಾರಂ ಸಾಣಿದ್ವಾರಞ್ಚ ದುಸ್ಸಸಾಣಿದ್ವಾರಂ. ದುಸ್ಸಸಾಣಿ ಕಿಲಞ್ಜಸಾಣೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸಸಾಣಿಯಮೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏಕಸದಿಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೩. ಏವಂ ದ್ವಾರವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯತ್ತಕೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವುತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿತ್ತಕೇನ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೂಚೀತಿ ಮಜ್ಝೇ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇಸಿತಾ. ಘಟಿಕಾತಿ ಉಪರಿ ಯೋಜಿತಾ. ಇದಾನಿ ಯತ್ಥ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಕಾತಬ್ಬವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಬಹೂನಂ ವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಹೂನಂ ಅವಳಞ್ಜನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಏಕಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಅಥ ಭಿಕ್ಖೂ…ಪೇ… ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸೇಸಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗಿತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಪನ್ನೇಪಿ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೇ ಪನ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅಸನ್ತಪಕ್ಖೇ ಠಿತತ್ತಾ ರಹೋ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ವಿಯ ದ್ವಾರಸಂವರಣಂ ನಾಮ ಮಾತುಗಾಮಾನಂ ಪವೇಸನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ಯೋ ಯೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ಅತಿರೇಕಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನಂ. ಇತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮೇವ. ತತ್ಥ ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ…ಪೇ… ನ ವತ್ತತೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಚನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ…ಪೇ… ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತವಚನಂ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಯೋ ಯೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪುರೇ ವುತ್ತೋ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಂ ವಚನಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ಕಥಂ? ಯಂ ತಾವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ. ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಪುಚ್ಛನಆಭೋಗಕರಣವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ವಾ ಥೇರವಾದಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ನ ಹಿ ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಆಸನ್ನವಸೇನ ವಾ ಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಚೀವರಕಮ್ಮಂ’’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂಯೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಪೀ’’ತ್ಯಾದಿ, ತಮ್ಪಿ ಅನೋಕಾಸಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ವಾ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ವಾ ಅವಚನತೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾಭಾವೋ ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ‘‘ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅಯಂ ‘‘ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ.

ಉಪರಿ ಪನ ‘‘ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದೋ ಚ ಕುರುನ್ದಿವಾದೋ ಚ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ಚಾತಿ ತಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಾ ಆಗತಾ, ಏಕೋ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥೇವ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಭಾವೋ ಚ ಪಮಾಣಾಪಮಾಣಭಾವೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಸುವಿಮಲವಿಪುಲಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪನ ಆಚರಿಯಾಸಭೇನ ಅವತ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸಂಸನ್ದನಾವಸಾನೇ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಪಚ್ಛಾ ಲೇಖಕೇಹಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಲಿಖಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಇದಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನ ವುತ್ತಂ, ಉಪರಿಯೇವ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಾ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

೪. ಇದಾನಿ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಣಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇ ಸತಿ ಅಸಂವರಿತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ದ್ವಾರಸ್ಸ’’ತ್ಯಾದಿಮಾಹ. ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ಉಪರಿಮತಲಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾತೇತ್ವಾ, ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಇದಂ ಏಕಾಬದ್ಧತಾಯ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೇಪಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಕವಾಟಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವರಿತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಇತರಂ ದ್ವಾರಂ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ದ್ವಾರಪಾಲಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಮಹಾದ್ವಾರೇ, ನಿಸ್ಸೇಣಿಮೂಲೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಕಸ್ಸ. ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಭಾರೋತಿ ಏಕಾಬದ್ಧವಸೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಸಂವುತದ್ವಾರೇ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭೇ ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಬಹಿ ವಾತಿ ಗಬ್ಭತೋ ಬಹಿ. ನಿಪಜ್ಜನಕಾಲೇಪಿ…ಪೇ… ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಜಗ್ಗನಕಸ್ಸ ತದಧೀನತ್ತಾ ತದಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಹಿತಾಸನ್ನಿಹಿತಭಾವಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾಪಿ ಆಭೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ.

ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಪಮಾಣಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಪ್ಪಹೋನಕೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೧) ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ಯಂ ಪನ ಸೇನಾಸನಂ ಭೂಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಛದನಂ ಆಹಚ್ಚ ಪಾಕಾರೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ವತ್ಥೇನಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಾ. ಛದನಂ ಅನಾಹಚ್ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೇನ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಾಯೇವಾತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ ವಡ್ಢಕಿಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೫೧) ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೨.೫೦-೫೧) ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಪರಿವೇಣನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅಙ್ಗಣಂ. ತೇನ ಬಹುಜನಸಞ್ಚರಣಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿಆದಿ.

ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತಭೂತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ನಿಪನ್ನತ್ತಾ. ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನ ಸುಪತಿ, ಆಪತ್ತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ಞತ್ವಾ ವಾ ಅಞತ್ವಾ ವಾ ಅನುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಯಿತಸನ್ತಾನೇನ ಸುಪತಿ, ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ದ್ವಾರಸಂವರಣಾದಿನೋ ಅಕತತ್ತಾ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಖೇತ್ತೇ ಕತನಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಆಪತ್ತಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಅಕಿರಿಯಾ, ದಿವಾ ದ್ವಾರಂ ಅಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಾ ಚ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪುರಾರುಣಾ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾಪಿ ಯಾವ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಾ ಸಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಆಪತ್ತಿಯೇವ.

ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ… ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕದಾ ಅಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ನ ತಾವ ರತ್ತಿಯಂ, ‘‘ದಿವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ (ಪರಿ. ೩೨೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ದಿವಾಸಯನದುಕ್ಕಟಮೇವ ನ ಹೋತಿ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟತ್ತಾ ಏವ. ‘‘ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಪನ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೭೭) ವುತ್ತಂ, ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಮ್ಪಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೨.೭೭) ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇಯೇವ ಉಟ್ಠಹತಿ. ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನೇವ ನಿಪನ್ನತ್ತಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ದಿವಾಪಟಿಸಲ್ಲಾನಮೂಲಿಕಾ ಆಪತ್ತಿ. ‘ಏವಂ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ನಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಪುರೇತರಂ ಉಟ್ಠಹನ್ತೋಪಿ ಅನುಟ್ಠಹನ್ತೋಪಿ ನಿಪಜ್ಜನಕಾಲೇಯೇವ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ದಿವಾಪಟಿಸಲ್ಲಾನಮೂಲಿಕಂ ಪನ ದುಕ್ಕಟಂ ಅರುಣೇಯೇವ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ದುಕ್ಕಟಾನಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಚೇ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಉಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ದ್ವಾರೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಕಾಲೇ ವಿವಟೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ದ್ವಾರಪಿದಹನಸ್ಸ ರತ್ತಿದಿವಾಭಾಗೇಸು ವಿಸೇಸಾಭಾವಾ. ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ನ ತಪ್ಪರಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ನಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ದಿವಾ ಸಂವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ವಿವಟೇಪಿ ದ್ವಾರೇ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ, ಅತ್ತನಾಪಿ ಅನುಟ್ಠಹಿತ್ವಾವ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿವಟೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಮೇವ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೭೭) ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇಯೇವ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನಾದರಿಯಆಪತ್ತಿ ಪನ ಪುರಾರುಣಾ ಉಟ್ಠಿತಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಹೋತೇವ ‘‘ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚ ಪುರಾರುಣಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮೂಲಾಪತ್ತಿಯಾ ಮುತ್ತೋಪಿ ಅನಾದರಿಯದುಕ್ಕಟಾ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೫. ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿದ್ದಾಭಿಭೂತತಾಯ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ನಿದ್ದಾವಸೇನ ನಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಾದಾನಂ ಪನ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ನಿಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತೇನೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಪಸ್ಸಾಯ ಸುಪನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಟಿಟ್ಠಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಭೂಮಿಂ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಸುಪನ್ತಸ್ಸ. ಕಟಿಟ್ಠಿಂ ಪನ ಭೂಮಿಂ ಫುಸಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಸಯನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಪಿಟ್ಠಿಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಾ ದೀಘಾ, ವನ್ದನಾದೀಸುಪಿ ತಿರಿಯಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಂ ಪಸಾರಿತತ್ತಾ ನಿಪಜ್ಜನಮೇವಾತಿ ಆಪತ್ತಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾವ. ವನ್ದನಾಪಿ ಹಿ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿಆದೀಸು ನಿಪಜ್ಜನಮೇವ ವುತ್ತಾ. ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಕ್ಖಲಿತಾ ಪತಿತೋ ವಿಯ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಪತನಕ್ಖಣೇ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಸಯೇ ಜಾತೇ ಸಹಸಾ ವುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಚ. ಯಸ್ಸ ಪನ ವಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅವಿಸಯೋ ಏವ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ ಪತನಕ್ಖಣೇ ವಿಯ. ತತ್ಥೇವ ಸಯತಿ, ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸಯೇಪಿ ಅಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸಂಸನ್ದನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚರೀತಿ ಉಳುಮ್ಪಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ತಮೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ಕುರುನ್ದಿವಲ್ಲಿವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಕತತ್ತಾ ಕುರುನ್ದೀತಿ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ನಾಮ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರುಳ್ಹಾ ತೇಪಿಟಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ. ಯಾ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೇನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಆಭತಾ, ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ಚ ಹೋತಿ. ಏಕಭಙ್ಗೇನಾತಿ ಏಕಪಸ್ಸಭಞ್ಜನೇನ ಪಾದೇ ಭೂಮಿತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ಸರೀರಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಲಿಖಿತಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೇ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪತಿತತ್ತಾ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ. ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಯಥಾ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ ಚ ಪರವಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಪರವಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪತಿತೋ ಕಞ್ಚಿಕಾಲಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ವದನ್ತಿ, ವಿಸಞ್ಞಿತೇ ಪನ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಯೇವ.

ದ್ವೇ ಜನಾತಿಆದಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವಚನಂ, ತದೇವ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಮಾಣಂ. ಯಕ್ಖಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಞ್ಞಿಭೂತೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಏಕಭಙ್ಗೇನ ನಿಪನ್ನೋ ಪನ ಅನಿಪನ್ನತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಞ್ಚ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೭೭) ‘‘ಯೋ ಚ ಯಕ್ಖಗಹಿತಕೋ, ಯೋ ಚ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪಿತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಾ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸೋಯೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಸ್ಸ ಆನೀತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣೇಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಸೋ ಪಾಠೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ನೋ ಖನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರತ್ತಿಂ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ ಉಟ್ಠಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ಸಂಸಯವಿನೋದನತ್ಥಂ ಅರುಣಕಥಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ತತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಕೋ ಏಸ ಅರುಣೋ ನಾಮ;

ಕೇನ ಸೋ ಅರುಣೋ ಭವೇ;

ಕೀದಿಸೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ ತು;

ಸಣ್ಠಾನಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇ.

‘‘ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಚ ದೇಸೇ ಚ, ಅರುಣೋ ಸಮುಗಚ್ಛತಿ;

ಕಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕೋ ಏಸ ಅರುಣೋ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಸ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪಭಾವಿಸೇಸೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ –

‘‘ಸೂರಸ್ಸೋದಯತೋ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಿತರಂಸಿ ಸಿಯಾರುಣೋ’’ತಿ;

ತಟ್ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೂರಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉಟ್ಠಿತರಂಸಿ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ವಿಮತಿವಿನೋದನೀನಾಮಿಕಾಯಂ ವಿನಯಟೀಕಾಯಞ್ಚ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೪೬೩) ‘‘ಅರುಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಪುರೇಚರೋ ವಡ್ಢನಘನರತ್ತೋ ಪಭಾವಿಸೇಸೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಯೇವ ಅರುಣೋ ನಾಮ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇನ ಸೋ ಅರುಣೋ ಭವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅರುಣೋ ವಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅರುಣೋ, ಕಿಞ್ಚಿರತ್ತವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಅರತಿ ಗಚ್ಛತಿ ರತ್ತವಣ್ಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅರುಣೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಅರುಣವಣ್ಣತಾಯ ಅರತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅರುಣೋ’’ತಿ. ಕೀದಿಸೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯತ್ತರತ್ತವಣ್ಣೋ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ಭವೇ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ‘‘ಅರುಣೋ ಕಿಞ್ಚಿರತ್ತೋಥಾ’’ತಿ. ತಟ್ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿರತ್ತೋ ಅಬ್ಯತ್ತರತ್ತವಣ್ಣೋ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಯಥಾ ಮಚ್ಛಸ್ಸ ಅಕ್ಖೀ’’ತಿ. ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಞ್ಚ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೪೬೩) ‘‘ವಡ್ಢನಘನರತ್ತೋ ಪಭಾವಿಸೇಸೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ರತ್ತಪ್ಪಭಾಯೇವ ಅರುಣೋ ನಾಮ, ನ ಸೇತಪ್ಪಭಾದಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠಪನಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೩೮೩) ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖತಾಯ ತುಟ್ಠಮುಖಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ, ನೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅರುಣುಗ್ಗತಕಾಲೇ ಅರುಣೋಭಾಸೇನ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅರುಣೋಭಾಸಸ್ಸ ಓದಾತಭಾವೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೨೩) ‘‘ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಏವ ಅರುಣೋಭಾಯ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೂಪಜೀವಿನೋ ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಜಾತಾಯ ವಿಭಾಯಮಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ –

‘‘ಜಿಘಞ್ಞರತ್ತಿಂ ಅರುಣಸ್ಮಿಮುಹತೇ;

ಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ ಉತ್ತಮರೂಪವಣ್ಣಿನೀ;

ತಥೂಪಮಾ ಮಂ ಪಟಿಭಾಸಿ ದೇವತೇ;

ಆಚಿಕ್ಖ ಮೇ ತಂ ಕತಮಾಸಿ ಅಚ್ಛರಾ’’ತಿ. (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.೨೧.೨೫೪);

ಇಮಸ್ಸ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಜಿಘಞ್ಞರತ್ತಿನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮರತ್ತಿಂ, ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಹತೇತಿ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತೇ. ಯಾತಿ ಯಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ ರತ್ತವಣ್ಣತಾಯ ಉತ್ತಮರೂಪಧರಾ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಅರುಣುಗ್ಗತಸಮಯೇ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯ ರತ್ತವಣ್ಣತಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ರತ್ತಭಾಗೋ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಸ್ಸ ಪತ್ಥಟತ್ತಾ ಸೇಸದಿಸಾನಂ ಓದಾತಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ಸಣ್ಠಾನಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇತಿ ಏತ್ಥ ಅರುಣಸ್ಸ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ರಸ್ಮಿಮತ್ತತ್ತಾ. ಯತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಫರತಿ, ತತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಸಣ್ಠಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.೨೧.೨೫೫) ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾ ರತ್ತವಣ್ಣತಾಯ ಉತ್ತಮರೂಪಧರಾ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಚ ದೇಸೇ ಚ, ಅರುಣೋ ಸಮುಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಸ ಅರುಣೋ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಪುರೇ ಕಾಲೇ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೨೩) ‘‘ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣೇ, ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಸೂರಿಯೋದಯತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಟ್ಠಿತೋಭಾಸೋ’’ತಿ. ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೂರಸ್ಸೋದಯತೋ ಪುಬ್ಬುಟ್ಠಿತರಂಸೀ’’ತಿ.

ಕಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಏವ, ನ ಅನುಮಾನಸಿದ್ಧೋ. ಕಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರವಣ್ಣಾಯತನಭಾವತೋ. ಅಕ್ಖಸ್ಸ ಪತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾನಂ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩, ೪೪, ೪೫, ಸಂ. ನಿ. ೪.೬೦; ಕಥಾ. ೪೬೫, ೪೬೭), ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅರುಣವಣ್ಣೋ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಸತಿ ಏವಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅನುಮಾನೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿನ್ತನೇನ ಸಿದ್ಧೋತಿ. ಇಮಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ರತ್ತೋಭಾಸೋಯೇವ ಅರುಣೋತಿ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅರುಣಕಥಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅರುಣಕಥಾಯ ಮಹಾವಿಸಯಭಾವತೋ. ಕಥಂ? ಉಪೋಸಥಿಕಾ ಉಪಾಸಕಾ ಚ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಚ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ತಥತೋ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅನುಗ್ಗತೇಯೇವ ಅರುಣೇ ಉಗ್ಗತಸಞ್ಞಾಯ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಖಾದನ್ತಿ, ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಮಾಲಾಗನ್ಧಾದೀನಿ ವಾ ಧಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ತೇಸಂ ಸೀಲಂ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಾಮಣೇರಾ ತಥೇವ ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೀಲವಿನಾಸಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ. ನಿಸ್ಸಯಪಟಿಪನ್ನಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಹಿ ವಿನಾ ಬಹಿಸೀಮೇ ಚರನ್ತಾ ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಪಚಾರಸೀಮತೋ ಬಹಿಗಚ್ಛನ್ತಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಂ, ತೇಚೀವರಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಬದ್ಧಸೀಮಾಯಂ ಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸನ್ತಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಾಯಂ, ಸಹಸೇಯ್ಯಪ್ಪಹೋನಕಟ್ಠಾನೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಮಾತುಗಾಮೇಹಿ ಸಹ ಸಯನ್ತಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ಯಾವಕಾಲಿಕಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಪಾರಿವಾಸಿಕಾದಯೋ ವತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಾ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದಂ. ಏವಮಾದಿಅನೇಕಾದೀನವಸಮ್ಭವತೋ ಲಜ್ಜಿಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತಥತೋ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಜಾನನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕೇಚಿ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಸಮಯೇ ಘಟಿಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞದಿವಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರುಣಂ ಉಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದೀನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಬುದ್ಧಸಮಯಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ವೇದಸಮಯಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಾ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಂಕರಣಂ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋತಿ. ಬಹವೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರುಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅನುಮಾನವಸೇನ ಚಿನ್ತಿತುಞ್ಚ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನೇವ ಪರವಚನಂ ಸದ್ದಹನ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯಾ ಅರುಣುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯಂ ಉಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನವೇಲಾಯಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸದಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಿಸಹಸ್ಸದಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಇಮಮ್ಹಾ ವಿಹಾರಾ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ವಿಹಾರಂ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಚೇತಿಯಂ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಗಾಮಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಚ ವದನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸವವಚನಂ ವದನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಅದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಬಲವನ್ತಸ್ಸ ಜವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ರಸ್ಸಂ ಹೋತಿ, ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ದೀಘಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ದೀಘಾ ಜಾಗರತೋ ರತ್ತಿ, ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನಂ;

ದೀಘೋ ಬಾಲಾನ ಸಂಸಾರೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೬೦);

ತಸ್ಮಾ ಅದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಚ ತೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಪಿಟಕತ್ತಯತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾಧಕಭೂತಂ ವಚನಂ ಆಹರನ್ತಿ, ಅಸಕ್ಖಿಕಂ ಅಡ್ಡಂ ಕರೋನ್ತಿ ವಿಯ ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯಮೇವ ವದನ್ತೀತಿ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋತಿ.

ಅಞ್ಞೇ ಪನ –

‘‘ಅತೀತರತ್ತಿಯಾ ಯಾಮೋ;

ಪಚ್ಛಿಮೋಡ್ಢಮಮುಸ್ಸ ವಾ;

ಭಾವಿನಿಯಾದಿಪ್ಪಹಾರೋ;

ತದಡ್ಢಂ ವಾಜ್ಜತೇಹ್ಯ ಹೋತಿ –

ಕಚ್ಚಾಯನಸಾರಪ್ಪಕರಣಾಗತಂ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಅತೀತರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ ಅಜ್ಜ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅರುಣಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಯಂ ವಾದೋ ಸಕಾರಣಸಞ್ಞಾಪಕತ್ತಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ಬಾಹಿರಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಜಙ್ಗದಾಸಪ್ಪಕರಣೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಜ್ಜ ಭವಾ ಅಜ್ಜತನೀತಿ ವುತ್ತಅಜ್ಜವೋಹಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಸಾಧ್ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸಾಧಕೇನ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ.

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಹಾರೋ ಯಾಮಸಞ್ಞಿತೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಹಾರಯಾಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ತಿಯಾಮಾ ಸಂವರೀ ಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ರತ್ತಿಯಾ ಚ ತಿಯಾಮಭಾವತೋ ಪಾಳಿಯಞ್ಚ (ಉದಾ. ೪೫; ಚೂಳವ. ೩೮೩) ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಉದ್ಧಸ್ತೋ ಅರುಣೋ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ರತ್ತಿಯಾ ಚತೂಸು ಪಹಾರೇಸು ತತಿಯಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅವಸೇಸಏಕಪ್ಪಹಾರಮತ್ತೋ ಕಾಲೋ ದಿವಸಭಾಗಂ ಭಜತೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಅಯಂ ವಾದೋ ತತಿಯವಾದತೋಪಿ ಬಲವತರೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಞಾಪಕಞಾಪ್ಯಾನಂ ಅನುರೂಪಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಹಾರೋ ಯಾಮಸಞ್ಞಿತೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಞಾಪಕೋ ಪಹಾರಯಾಮಾನಂ ಏಕತ್ಥಭಾವಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋ, ‘‘ತಿಯಾಮಾ ಸಂವರೀಭವೇ’’ತಿ ಅಯಂ ರತ್ತಿಯಾ ತಿಯಾಮಭಾವಸ್ಸ, ‘‘ಪಾಳಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ತತಿಯಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಸ್ಸ, ತಥಾಪಿ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಅವಸೇಸಏಕಪ್ಪಹಾರಮತ್ತೋ ಕಾಲೋ ದಿವಸಭಾಗಂ ಭಜತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ. ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ಹಿ ದಸಘಟಿಕಾಪಮಾಣಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಏಕಪ್ಪಹಾರತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾ ರತ್ತಿ ತಿಯಾಮಾವ ಹೋತಿ, ನ ಚತುಯಾಮಾ, ಇದಾನಿ ಪನ ಪಚ್ಚನ್ತವಿಸಯೇಸು ಸತ್ತಟ್ಠಘಟಿಕಾಮತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಏಕಪ್ಪಹಾರಕತತ್ತಾ ಚತುಪ್ಪಹಾರಾ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವೋಹಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ತಿಯಾಮಾ ಸಂವರೀ ಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಞ್ಚ (ಉದಾ. ೪೫; ಚೂಳವ. ೩೮೩) ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಉದ್ಧಸ್ತೋ ಅರುಣೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇಯೇವ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ವಿಮತಿವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೨೦೧) ‘‘ತಥಾ ಪಾರಿವಾಸಿಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಅರುಣಂ ಅನುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ವತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಾನಂ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ, ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಪಿ (ಪಾಚಿ. ೫೨-೫೪) ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಹ ನಿವುತ್ಥಭಾವಪರಿಮೋಚನತ್ಥಂ ಪುರಾರುಣಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಗಮನವಸೇನ ಅರುಣುಗ್ಗಮನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ಅತೀತಾರುಣವಸೇನಾತಿ. ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.೨೧.೨೫೫) ‘‘ರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಸು ರತ್ತಿಯಾಯೇವ ತಿಪ್ಪಹಾರಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ದಿವಸಸ್ಸಪಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ) ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣಉಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಮೂಲಟೀಕಾಯಞ್ಚ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರೋತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋ ಛಪ್ಪಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಏವಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವೋಹಾರೇನ ತಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತಿಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಟ್ಠಿತಂ ಅರುಣಂ ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸವೋಹಾರೇನ ತಿಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಅವಸಾನೇತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರಾವಸೇಸಕಾಲೇ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಬಹವೋ ಪನ ಪಣ್ಡಿತಾ ‘‘ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾನಿಸ್ಸಯೇ ವುತ್ತಂ –

‘ಸೇತರುಣಞ್ಚ ಪಠಮಂ, ದುತಿಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಂ;

ತತಿಯಂ ತಮ್ಬವಣ್ಣಞ್ಚ, ಚತುತ್ಥಂ ಗದ್ರಭಂ ಮುಖ’ನ್ತಿ. –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏಕರತ್ತಿಯಂ ಅರುಣೋ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಟ್ಠಹತಿ, ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಸೇತವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಪುಪ್ಫವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತತಿಯಂ ತಮ್ಬವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಗದ್ರಭಮುಖವಣ್ಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ರತ್ತೋಭಾಸತೋ ಪುರೇತರಂ ಅತೀತರತ್ತಿಕಾಲೇಯೇವ ವತ್ತನಿಕ್ಖಿಪನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತಂ ಕರಣಂ ಅನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ನ ಟೀಕಾಸು, ಕೇವಲಂ ನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ, ನಿಸ್ಸಯೇಸು ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾನಿಸ್ಸಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯೇಸು, ತತ್ಥಾಪಿ ನೇವ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಹೇತುಫಲಾದಿಭಾವೋ, ನ ಚ ಲಿಙ್ಗನಿಯಮೋತಿ ನ ನಿಸ್ಸಯಕಾರಾಚರಿಯೇನ ಠಪಿತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಛಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲೇಖಕೇಹಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ಲಿಖಿತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಕುತೋ ಆಭತಾ ಪಾಳಿತೋ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ವಾ ಟೀಕಾತೋ ವಾ ವಿನಯತೋ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತತೋ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತೋ ವಾತಿ ಪಭವಂ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಸಾರತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ವುತ್ತವಚನಂ ಅನಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ಅನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸೀತಾಸು ಹೇಮನ್ತಿಕಾಸು ರತ್ತೀಸು ಅನ್ತರಟ್ಠಕಾಸು ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ರತ್ತಿಂ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಏಕಚೀವರೋ ನಿಸೀದಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ. ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಠಮೇ ಯಾಮೇ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ದುತಿಯಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ. ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ತತಿಯಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸಿ. ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಸೀತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅಹೋಸಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿ, ನ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಮಹಾವಗ್ಗೇ (ಮಹಾವ. ೩೪೬) ಚೀವರಕ್ಖನ್ಧಕಾಗತಾ ವಿನಯಪಾಳಿ. ಪಾಳಿಯಂ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ತುಟ್ಠಿಮುಖಿಯಾ, ಪಸನ್ನದಿಸಾಮುಖಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಪಾಠೋ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೩೪೬).

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಪುಬ್ಬಾರಾಮೇ ಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದೇ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ತದಹುಪೋಸಥೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಠಮೇ ಯಾಮೇ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಭಗವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ. ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಉದ್ದಿಸತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ. ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸಿ. ತತಿಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಉದ್ಧಸ್ತಂ ಅರುಣಂ, ನನ್ದಿಮುಖೀ ರತ್ತಿ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಉದ್ದಿಸತು ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ. ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಆನನ್ದ, ಪರಿಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೮೩). ಅಯಂ ಚೂಳವಗ್ಗೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಟ್ಠಪನಕ್ಖನ್ಧಕಾಗತಾ ಅಪರಾಪಿ ವಿನಯಪಾಳಿ.

ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಅರುಣುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಪೀತಿಮುಖಾ ವಿಯ ರತ್ತಿ ಖಾಯತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೩೮೩) ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ. ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣಸೀಸೇ. ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ತುಟ್ಠಿಮುಖಿಯಾ. ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಸಾರತ್ಥದೀಪನೀಪಾಠೋ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಚೂಳವಗ್ಗ ೩.೩೮೩). ಪಾಳಿಯಂ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾತಿ ಓದಾತದಿಸಾಮುಖಿತಾಯ ತುಟ್ಠಮುಖಿಯಾ. ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಚೂಳವಗ್ಗ ೨.೨೮೩) ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಪಾಠೋ.

‘‘ತತಿಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾಯರತ್ತಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಯಾಮೇ ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇ ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಏಕಂಸಂ ಚೀವರಂ ಕತ್ವಾ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ – ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಉದ್ಧಸ್ತೋ ಅರುಣೋ, ನನ್ದಿಮುಖೀ ರತ್ತಿ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನಾ ಆಗನ್ತುಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಪಟಿಸಮ್ಮೋದತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಆಗನ್ತುಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. ಅಯಂ ಉದಾನಾಗತಾ ಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿ (ಉದಾ. ೪೫). ಉದ್ಧಸ್ತೇ ಅರುಣೇತಿ ಉಗ್ಗತೇ ಅರುಣೇ. ಅರುಣೋ ನಾಮ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಸೂರಿಯೋದಯತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಟ್ಠಿತೋಭಾಸೋ. ನನ್ದಿಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾತಿ ಅರುಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಏವ ಅರುಣೋಭಾಯ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೂಪಜೀವಿನೋ ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ ಜಾತಾಯ, ವಿಭಾಯಮಾನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಾ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೨೩).

ಇತಿ ಏತ್ತಕಾಸು ವಿನಯಸುತ್ತನ್ತಾಗತಾಸು ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿಠಾನೇ ಅರುಣೋ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಗ್ಗತೋತಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕವಾರಮೇವ ವುತ್ತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕವಣ್ಣೋ ಏವ ವುತ್ತೋ. ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.೨೧.೨೫೫) ರತ್ತವಣ್ಣೋ ಏವ ವುತ್ತೋ, ನ ಸೇತವಣ್ಣಾದಿಕೋ. ನನ್ದಿಮುಖೀತಿ ಚ ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನದಿಸಾಮುಖೀ ರತ್ತಿ ಏವ ವುತ್ತಾ, ನ ಅರುಣಸ್ಸ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಪುಪ್ಫಸದಿಸವಣ್ಣತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತೇ ನನ್ದಾಪನಮುಖಿಯಾ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾಪಕರಣವಚನೇನ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಟ್ಠಕಥಾದೀಹಿ ಅಸಂಸನ್ದನತೋ ದುಬ್ಬಲಸಾಧಕತ್ತಾ ಚ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಅಯುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಆಣಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇನ ಲಜ್ಜಿಭಿಕ್ಖುನಾ ಯದಿ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಿವಟೋಕಾಸೇ ಹೋತಿ, ಮಚ್ಛಕ್ಖಿಸಮಾನಅಬ್ಯತ್ತರತ್ತೋಭಾಸಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತನಿಕ್ಖಿಪನಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ.

ಯದಿ ಪನ ಪಬ್ಬತಾದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಯತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ವಿವಟಟ್ಠಾನೇ ರತ್ತೋಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ದಿಸ್ಸನಕಾಲತೋ ಏಕಘಟಿಕಾಮತ್ತೇನ ವಾ ದ್ವಿಘಟಿಕಾಮತ್ತೇನ ವಾ ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಸಂಸಯಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೇನ ತತೋಪಿ ಕಞ್ಚಿಕಾಲಂ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಂಸಯಕಾಲೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ತತ್ಥ ಸಾಮೀಚಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಾದೋ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕರಣವಚನೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಸಂಸನ್ದತಿ ಯಥಾ ಗಙ್ಗೋದಕೇನ ಯಮುನೋದಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಆಲೋಳೇನ್ತೇನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ಅರುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಸಂಸಯೋ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಸಂಸಯಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಸಾರದೇನ ಹುತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ.

ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ ಸೀಲಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಿಯಸೀಲಿನಂ;

ಕತಾರುಣಕಥಾ ಏಸಾ, ನ ಸಾರಮ್ಭಾದಿಕಾರಣಾ.

ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠೂಪಧಾರೇತ್ವಾ, ಯುತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತು ಸಾಧವೋ;

ಅಯುತ್ತಞ್ಚೇ ಛಡ್ಡಯನ್ತು, ಮಾ ಹೋನ್ತು ದುಮ್ಮನಾದಯೋತಿ.

ಇತಿ ವಿನಯಸಙ್ಗಹಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೇ ವಿನಯಾಲಙ್ಕಾರೇ

ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ

ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

೨. ಪರಿಕ್ಖಾರವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ

೬. ಏವಂ ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪರಿಕ್ಖಾರವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಥೇತುಂ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಿವಾಸೇಯ್ಯವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಯ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತೇಸು ಮಾತಿಕಾಪದೇಸು ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ, ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಪಿ. ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಗಿಹಿಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಕರಿಯತೇತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಛತ್ತಾದಿಕೋ. ತತ್ರಾತಿ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೇ. ಕಪ್ಪತೀತಿ ಕಪ್ಪಿಯೋ, ನ ಕಪ್ಪಿಯೋ ಅಕಪ್ಪಿಯೋ, ಕಪ್ಪಿಯೋ ಚ ಅಕಪ್ಪಿಯೋ ಚ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯೋ, ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೇಪಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯೋ ಚ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಚೇತಿ ತಥಾ, ತಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಕ್ಖಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಕೇಚಿ ತಾಲಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ಛತ್ತಂ ತಥಾಕರಿಯಮಾನಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನೇವಾಹ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೮೫) ‘‘ಸಬ್ಬಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ವಣ್ಣಮಟ್ಠವಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೇನ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ನ ವಣ್ಣಮಟ್ಠತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಥಿರಕರಣತ್ಥಂ ಏಕವಣ್ಣಸುತ್ತೇನ ವಿನನ್ಧಿಯಮಾನಂ ಯದಿ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ನ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಗ್ಗೇನಾತಿ ನಿಖಾದನಮುಖೇನ. ಯದಿ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಾದಿಸಂ ಛತ್ತದಣ್ಡಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಘಟಕಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸುತ್ತಕೇನ ವಾ ದಣ್ಡೋ ವೇಠೇತಬ್ಬೋತಿ ಯಥಾ ಲೇಖಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ವೇಠೇತಬ್ಬೋ. ದಣ್ಡಬುನ್ದೇತಿ ದಣ್ಡಮೂಲೇ, ಛತ್ತದಣ್ಡಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛತ್ತಮಣ್ಡಲಿಕನ್ತಿ ಛತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಖುದ್ದಕಮಣ್ಡಲಂ, ಛತ್ತಪಞ್ಜರೇ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಬದ್ಧದಣ್ಡವಲಯಂ ವಾ. ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾತಿ ನಿನ್ನಂ, ಉನ್ನತಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಸಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಾ ಲೇಖಾ ರಜ್ಜುಕೇಹಿ ಬನ್ಧನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಬನ್ಧಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧದತ್ತಮಹಾಥೇರೇನ –

‘‘ಛತ್ತಂ ಪಣ್ಣಮಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಬಹಿ ಅನ್ತೋ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ ಸುತ್ತೇನ, ಸಿಬ್ಬಿತುಂ ನ ಚ ವಟ್ಟತಿ.

‘‘ಛಿನ್ದಿತುಂ ಅಡ್ಢಚನ್ದಂ ವಾ, ಪಣ್ಣೇ ಮಕರದನ್ತಕಂ;

ಘಟಕಂ ವಾಳರೂಪಂ ವಾ, ಲೇಖಾ ದಣ್ಡೇ ನ ವಟ್ಟತಿ.

‘‘ಸಿಬ್ಬಿತುಂ ಏಕವಣ್ಣೇನ, ಛತ್ತಂ ಸುತ್ತೇನ ವಟ್ಟತಿ;

ಥಿರತ್ಥಂ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ, ಪಞ್ಜರಂ ವಾ ವಿನನ್ಧಿತುಂ.

‘‘ಘಟಕಂ ವಾಳರೂಪಂ ವಾ, ಲೇಖಾ ವಾ ಪನ ಕೇವಲಾ;

ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಾಪಿ ಘಂಸಿತ್ವಾ, ಧಾರೇತುಂ ಪನ ವಟ್ಟತಿ.

‘‘ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಸಣ್ಠಾನಂ, ದಣ್ಡಬುನ್ದಮ್ಹಿ ವಟ್ಟತಿ;

ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ಕತಾ ಲೇಖಾ, ಬನ್ಧನತ್ಥಾಯ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ ಛತ್ತಂ ಪಣ್ಣಮಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಪಣ್ಣಚ್ಛದನಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಛತ್ತಂ. ಬಹೀತಿ ಉಪರಿ. ಅನ್ತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ. ಸಿಬ್ಬಿತುನ್ತಿ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ. ಪಣ್ಣೇತಿ ಛದನಪಣ್ಣೇ. ಅಡ್ಢಚನ್ದನ್ತಿ ಅಡ್ಢಚನ್ದಾಕಾರಂ. ಮಕರದನ್ತಕನ್ತಿ ಮಕರದನ್ತಾಕಾರಂ, ಯಂ ‘‘ಗಿರಿಕೂಟ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ನಾಮೇತ್ವಾ ಬದ್ಧಪಣ್ಣಕೋಟಿಯಾ ವಾ ಮತ್ಥಕಮಣ್ಡಲಕೋಟಿಯಾ ವಾ ಗಿರಿಕೂಟಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ದಣ್ಡೇತಿ ಛತ್ತದಣ್ಡೇ. ಘಟಕನ್ತಿ ಘಟಾಕಾರೋ. ವಾಳರೂಪಂ ವಾತಿ ಬ್ಯಗ್ಘಾದಿವಾಳಾನಂ ರೂಪಕಂ ವಾ. ಲೇಖಾತಿ ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಕತರಾಜಿ. ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಅನ್ತರೇ ನೀಲಾದಿಏಕವಣ್ಣೇನ ಸುತ್ತೇನ ಥಿರತ್ಥಂ ಛತ್ತಂ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಸಿಬ್ಬಿತುಂ ವಾ ಛತ್ತದಣ್ಡಗ್ಗಾಹಕಸಲಾಕಪಞ್ಜರಂ ಥಿರತ್ಥಂ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ವಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಂ ಏಕವಣ್ಣೇನ ಥಿರತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನೇಕವಣ್ಣೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ವಣ್ಣಮಟ್ಠತ್ಥಾಯ ಸಿಬ್ಬಿತುಞ್ಚ ವಿನನ್ಧಿತುಞ್ಚ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಏಕವಣ್ಣೇನ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ ವಾ ಸುತ್ತೇನ ಥಿರತ್ಥಂ ಸಿಬ್ಬಿತುಂ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ವಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನ ‘‘ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ ಸುತ್ತೇನ ಸಿಬ್ಬಿತುಂ ನ ಚ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಚ ‘‘ಕೇಚಿ ತಾಲಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತಂ ಅನ್ತೋ ವಾ ಬಹಿ ವಾ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ ಸುತ್ತೇನ ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ವಣ್ಣಮಟ್ಠಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಏಕವಣ್ಣೇ ಪನ ನೀಲೇನ ವಾ ಪೀತಕೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸುತ್ತೇನ ಅನ್ತೋ ವಾ ಬಹಿ ವಾ ಸಿಬ್ಬಿತುಂ, ಛತ್ತದಣ್ಡಗ್ಗಾಹಕಂ ಸಲಾಕಪಞ್ಜರಂ ವಾ ವಿನನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಥಿರಕರಣತ್ಥಂ, ನ ವಣ್ಣಮಟ್ಠತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇನ ಚ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಲೇಖಾ ವಾ ಪನ ಕೇವಲಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸಕಲಾ ಲೇಖಾ ವಾ. ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ಕತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಘಂಸಿತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಕತಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ. ದಣ್ಡಬುನ್ದಮ್ಹೀತಿ ಛತ್ತದಣ್ಡಸ್ಸ ಪಞ್ಜರೇ ಗಾಹಣತ್ಥಾಯ ಫಾಲಿತಬುನ್ದಮ್ಹಿ, ಮೂಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹೇ ವುತ್ತನಯೋ. ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಛತ್ತಪಿಣ್ಡಿಯಾ ಮೂಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಫುಲ್ಲಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಾಕಾರಂ. ರಜ್ಜುಕೇಹಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ದಣ್ಡೇ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠಾನೇ ವಲಯಮಿವ ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾತಿ ವಲಯಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಬನ್ಧನತ್ಥಾಯಾತಿ ವಾತೇನ ಯಥಾ ನ ಚಲತಿ, ಏವಂ ರಜ್ಜೂಹಿ ದಣ್ಡೇ ಪಞ್ಜರಸ್ಸ ಬನ್ಧನತ್ಥಾಯ. ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ಕತಾ ಲೇಖಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಯಥಾ ವಾತಪ್ಪಹಾರೇನ ಅಚಲನತ್ಥಂ ಛತ್ತಮಣ್ಡಲಿಕಂ ರಜ್ಜುಕೇಹಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ದಣ್ಡೇ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠಾನೇ ವಲಯಮಿವ ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ಲೇಖಂ ಠಪೇನ್ತಿ, ಸಾ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಸಚೇಪಿ ನ ಬನ್ಧತಿ, ಬನ್ಧನಾರಹಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವಲಯಂ ಉಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಕ್ಖರಣೇಸು ಆಗತನಯೇನೇವ ಛತ್ತೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ.