೩. ಛನ್ದಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೫. ಯೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಛನ್ದೋ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದನ್ತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೋ, ನ ವಿನಾ ತಂ ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ, ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ, ಸೇಟ್ಠಭಾವೋ ಚ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ತತೋ ಏವ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಟ್ಠೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖರಣತೋ. ‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ ನಿಸ್ಸಾಯ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ತೇನ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪಧಾನಭೂತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ವೀರಿಯಭೂತಾ. ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ. ಯಥಾ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ಸಮನ್ನಾಗತಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಯೋಪಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ತೇಸಂ ಇದ್ಧಿಭಾವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಞ್ಹಿ ಭಾವಯತೋ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಇಜ್ಝಮಾನೋ ಛನ್ದೋ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಥಾ ಭಾವಯನ್ತಸ್ಸ ಮುಖ್ಯತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇಜ್ಝನತ್ಥೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ…ಪೇ… ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಇದ್ಧಿಪಾದೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಾದಯೋತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ. ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸೂತಿ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀಸು. ತತ್ಥ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ, ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸಂ, ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿಸಮಾಧಿ ಏವ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀತಿ ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೇಯೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ, ಛನ್ದಾದಯೋ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ, ತಥಾಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ಚ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ವುತ್ತಾ, ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸ್ಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದ-ಸದ್ದೇ ಉಪಾದಾಯಟ್ಠೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನಿಯೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೫೭) ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ ಚ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾವ (ವಿಭ. ೪೩೧) ಉದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತತ್ಥ ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಾತಿ ಛನ್ದಾದಿಕೇ ಧುರೇ ಜೇಟ್ಠಕೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸಮಾಧೀತಿ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯದಸ್ಸನಂ ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ, ತದತ್ಥಮೇವ ‘‘ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ ಛನ್ದಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಂಯೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕೇವಲಂ ಇದ್ಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ತೇಸಂ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ಅನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ನ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಾದಮದ್ದನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಆಗತೋ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿಆದಿ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರದಸ್ಸನಂ. ಇಮೇ ಪನ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರೇ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ.

ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದೇ ಸತಿ ಕಥಂ ನಾನುಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ಭತ್ತಾನಿ ಅಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅನುಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಛನ್ದಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರೋತಿ ಸುಖುಮಾಲಸೋಣತ್ಥೇರೋ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸುಖುಮಾಲಭಾವಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅತಿವೇಲಂ ಚಙ್ಕಮನೇನ ಪಾದೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸುಪಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಸಮ್ಭುತತ್ಥೇರೋ ‘‘ಚಿತ್ತವತೋ ಚೇ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಮಯ್ಹಂ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಮೋಘರಾಜಾ ‘‘ಪಞ್ಞವತೋ ಚೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಮಯ್ಹಂ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಞ್ಞಾಧುರಂ ಪಞ್ಞಾಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮೋಘರಾಜಾ ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನುಸ್ಸಾಹಮನ್ತಜಾತಿಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧವಿಸೇಸೇ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದನಂ ತೋಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಥಾಮಭಾವತೋ ಚ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸೂರತ್ತಸದಿಸತಾ, ಚಿನ್ತನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನ್ತಸಂವಿಧಾನಸದಿಸತಾ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರ-ಸಮ್ಭೂತೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸೇಟ್ಠಾತಿ ವೀಮಂಸಾಯ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ.