೭. ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಚಾಪಾಲವಗ್ಗೋ

೧. ಅಪಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೩. ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿ ಛನ್ಧಸಮಾಧಿ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಹೀತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ. ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸದ್ಧಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಇದ್ಧೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದಿಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದಭೂತಂ, ಸೇಸಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಏವ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಇದ್ಧಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಉಪರಿಮಾಯ ಉಪರಿಮಾಯ ಪಾದಭೂತಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ಪಾದನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಆದೀಸು. ತತ್ಥ ಹಿ ವೀರಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ವೀಮಂಸಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತೇ. ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ.

೫. ಇದ್ಧಿಪದೇಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೭. ಇದ್ಧಿಪದೇಸನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಏಕದೇಸಂ. ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ – ‘‘ತಯೋ ಚ ಮಗ್ಗೇ ತೀಣಿ ಚ ಫಲಾನೀ’’ತಿ.

೬. ಸಮತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧೮. ಸಮತ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮಂ ಅತ್ತನಂ ಇಜ್ಝನಂ ಸಮತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ. ವಿವಟ್ಟಪಾದಕಾ ಏವ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಕಥಿತಾ ‘‘ಅಪಾರಾ ಪಾರಂ ಗಮನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ.

೧೦. ಚೇತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೨. ಉದೇನಯಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಉದೇನಸ್ಸ ನಾಮ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ದೇವಾಯತನಸಙ್ಖೇಪೇನ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಕತೇ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠಾನೇ. ಕತವಿಹಾರೋತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತತ್ಥ ಕತವಿಹಾರೋ. ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪುರಿಮವೋಹಾರೇನ ‘‘ಉದೇನಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಗೋತಮಕಾದೀಸುಪೀತಿ ಗೋತಮಕಚೇತಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸುಪಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಕತವಿಹಾರಭಾವಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ವಡ್ಢಿತಾತಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಪರಿಬ್ರೂಹಿತಾ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಬಹುಲೀಕರಣವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಆನೀತಾ. ಯುತ್ತಯಾನಂ ವಿಯ ಕತಾತಿ ಯಥಾ ಯುತ್ತಮಾಜಞ್ಞಯಾನಂ ಛೇಕೇನ ಸಾರಥಿನಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿಮರಹತಿ, ಏವಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತನಾರಹತಂ ಗಮಿತಾ. ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನೇನ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸುವಿಸೋಧಿತಪರಿಸ್ಸಯವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾ. ಅಧಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವತೋ ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನ ತಂತಂಅಧಿಟ್ಠಾನಯೋಗ್ಯತಾಯ ಠಪಿತಾ. ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಭಾವನುಪಚಯಂ ಗಮಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಇದ್ಧಿಭಾವನಾಯ ಸಿಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಂಸೇವಿತಾ.

ಅನಿಯಮೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿ ಅನಿಯತವಚನೇನ. ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ. ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಪರಮಾಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವದತಿ. ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಿನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನಸಮತ್ಥತಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪರಿಸ್ಸಯವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಏವಾತಿ ಇಮಂ ಭದ್ದಕಪ್ಪಮೇವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅವೋಚ.

ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಅಭಿಸುಯ್ಯತೀತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ಜರಾಯ ನ ಪಟಿಘಾತೋ, ಏವಂ ತೇನ ಮರಣಸ್ಸಪಿ ನ ಪಟಿಘಾತೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮೇವಾತಿ. ‘‘ಕ್ವ ಸರೋ ಖಿತ್ತೋ, ಕ್ವಚನಿ ಪತಿತೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ವುಟ್ಠಿತೇನಪಿ ಥೇರವಾದೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮೇವ ಸಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಪನ ನ ರುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ನಿಯಮಿತ’’ನ್ತಿ.

ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತೋ. ಸೋ ಪನ ಅಭಿಭವೋ ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಅಹೋಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಚಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಥೇರತೋ, ಅರಿಯೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪರೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ಕತಂ ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ. ತೇನಾತಿ ಯದಿಪಿ ಇತರೇ ಅಟ್ಠ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ, ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ.

ಮದ್ದತೀತಿ ಫುಸನಮತ್ತೇನ ಮದ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ತೇನ ಮದ್ದಿತೇ ಸತ್ತಾನಂ ಮರಣಮೇವ ಸಿಯಾ, ಕಿಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ? ನನು ಏಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸ ಮಹಿದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ವಿಬಾಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ. ವಿಬಾಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನ ಇಧ ‘‘ಕಿಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹದಯಮದ್ದನಸ್ಸ ಅಧಿಕತತ್ತಾ. ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಿಟ್ಠತು ಭಗವಾ ಕಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಸಕಲಕಪ್ಪಂ ಅವಟ್ಠಾನಯಾಚನಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಆನನ್ದ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾನುಭಾವೇನ ಕಪ್ಪಂ ಅವಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದನಂ ನಿಮಿತ್ತಂ. ತಥಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಜುಕಂಯೇವ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಂ ಓಭಾಸೋ. ಜಾನನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋ ಏವ. ಅತ್ತನೋ ಅಪರಾಧಹೇತುಕೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸೋಕೋ ತನುಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಬಲವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ದೋಸಾರೋಪನೇನ ಸೋಕತನುಕರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಥೇರೋ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿಂ ಪಚ್ಛಾ ಜಾನಾತೀತಿ? ನ ಜಾನಾತಿ ಸಭಾವೇನ, ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಪನ ಜಾನಾತಿ.

ಅನತ್ಥೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಗುಣಮಾರಣೇನ ಮಾರೇತಿ, ವಿರಾಗವಿಬನ್ಧನೇನ ವಾ ಜಾತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜಾತಂ ಮಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿಪಾಪತ್ತಾ ಪಾಪಿಮಾ. ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಣ್ಹೋ. ವಿರಾಗಾದಿಗುಣಾನಂ ಅನ್ತಕರಣತೋ ಅನ್ತಕೋ. ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಾವಹಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ನಮುಚಿ. ಅತ್ತನೋ ಮಾರಪಾಸೇನ ಪಮತ್ತೇ ಬನ್ಧತಿ, ಪಮತ್ತಾ ವಾ ಬನ್ಧೂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಮತ್ತಬನ್ಧು. ಸತ್ತಮಸತ್ತಾಹತೋ ಪರಂ ಸತ್ತ ಅಹಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ’’ತಿ, ನ ಪನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸತ್ತಾಹಾದಿ ವಿಯ ನಿಯತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ನಾಮ ಲಬ್ಭನತೋ. ಸತ್ತಮಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ಹಿ ಪರತೋ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧಮೂಲೇ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಭಗವನ್ತಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಸತ್ತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಮಮ ವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತದೋಮನಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ‘‘ಹನ್ದಾಹಂ ದಾನಿ ನಂ ಉಪಾಯೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಮನೋರಥೋ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಮಮ ಮನೋರಥೋ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತೋ – ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು ದಾನಿ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಯಾಚಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಜಾತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಾರವೋಸ್ಸಜ್ಜನದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ಅತಿಬನ್ಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ತಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಕಾಲಭಾವಮೇವ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಯಾಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಾವಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಮಗ್ಗವಸೇನ ಬ್ಯತ್ತಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಾ. ತಥೇವ ವಿನೀತಾತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿನಯೇನ ವಿನೀತಾ. ತಥಾ ವಿಸಾರದಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸಾರದಾ, ಸಾರಜ್ಜಕರಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಗಮೇನ ವಿಸಾರದಭಾವಂ ಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ವಸೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಇಧ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಪಿಟಕವಸೇನಾ’’ತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಸಮೂಹೋ ತೇಪಿಟಕಂ, ತೀಣಿ ವಾ ಪಿಟಕಾನಿ ತಿಪಿಟಕಂ, ತಿಪಿಟಕಮೇವ ತೇಪಿಟಕಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ತದೇವಾತಿ ಯಂ ತಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಸೋತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸುತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮೇವ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ. ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಂ ವಿಯ ಅವಿನಸ್ಸನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಗುಣಸುಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಧಾರೇನ್ತಿ ಹದಯೇ ಠಪೇನ್ತಿ. ಇತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಧಮ್ಮಧರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿವೇಧವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ, ನವವಿಧಸ್ಸ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಅನುಧಮ್ಮಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಗಮಾಯಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಭೂತಂ. ಅನುಚ್ಛವಿಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ತಮೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಮಾಹ, ಛಬ್ಬಿಧಾ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ವಾ. ಅನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮೋ, ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾ, ತಸ್ಸಾನುರೂಪಂ ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿತಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಧಮ್ಮಂ. ಚರಣಸೀಲಾತಿ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನಸೀಲಾ. ಅನುಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅನುಧಮ್ಮಾ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಸ ಚರಣಸೀಲಾ. ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯವಾದನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾದಂ. ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನೇನ ಆಚರಿಯೋ, ಭಗವಾ, ತಸ್ಸ ವಾದೋ, ಚತುಸಚ್ಚದೇಸನಾ.

ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆದಿತೋ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಉಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮೇನ ಪರೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾಚೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಾಳಿಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಬೋಧೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಙ್ಕಾಸೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟ್ಠಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಠಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಕಾಸೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿವಟಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ವಿಭಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಉತ್ತಾನೀಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅನುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಉತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೦) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹೇತುಕೇನ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನಾ’’ತಿ.

ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸರಣಂ. ಯಥಾ ಪರವಾದಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕವಾದೋ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ಯಥಾಧಿಗತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ, ನವವಿಧಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಬೋಧೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಆದಿತೋ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ನೇತ್ತಿಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಸಙ್ಗಹವಾರ) ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಚಾ’’ತಿ.

ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ. ಸಕಲಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಭೂತಂ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಂ. ಸಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವಡ್ಢಿತಂ. ಝಾನಸ್ಸಾದವಸೇನಾತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಮಧಿಗತಝಾನಸುಖವಸೇನ. ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಉಳಾರಪಣೀತಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿವುಡ್ಢಿಮುಪಗತಂ. ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಹಿ ಸಾಸನಾಭಿವುಡ್ಢಿಯಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತವಸೇನಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ, ಪತಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಹಿತಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾಜನಾಭಿಸಮಯವಸೇನಾ’’ತಿ. ಪುಥು ಪುಥುಲಂ ಭೂತಂ ಜಾತಂ, ಪುಥುತ್ತಂ ಭೂತಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪುಥುಭೂತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪುಥುಲಭಾವಪ್ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವೇನ ಪವೇದಿತಂ.

ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯಂ ಕಾಯಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತೋ ದುಕ್ಖಭಾರೋ ಮಯಾ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ವಹಿತೋ, ಇದಾನಿ ಪನ ನ ವಹಿತಬ್ಬೋ, ಏತಸ್ಸ ಅವಹನತ್ಥಂ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಭಾರೋ ಸಮ್ಭತೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ಯತೋ ಇಮೇ ಕಾಯಾದಯೋ ಅಸುಭಾದಿತೋ ಸಭಾವಾದಿತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸತಿಂ ಯಥಾತಥಂ ವಿಸಯೇ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ. ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾರಸ್ಸ ವಹನೇ ಪಯೋಜನಭೂತಂ ಅತ್ತಹಿತಂ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಪರಿಸಮಾಪಿತಂ, ಪರಹಿತಂ ಪನ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಂ ಪರಿಸಮಾಪಿತಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ, ತಂ ದಾನಿ ಮಾಸತ್ತಯೇನೇವ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಚ್ಚಭಾಗೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕತ್ವಾ. ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ವಿಸ್ಸಜೀತಿ ಆಯುನೋ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಸ್ಸಜಿ, ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖರೀಯಮಾನಂ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರಂ ನ ಪವತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಸ್ಸಜಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ.

ಠಾನಮಹನ್ತತಾಯಪಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಮಹನ್ತತಾಯಪಿ ಮಹನ್ತೋ ಪಥವೀಕಮ್ಪೋ. ತತ್ಥ ಠಾನಮಹನ್ತತಾಯ ಭೂಮಿಚಾಲಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದಾ…ಪೇ… ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಾ ಪನ ಜಾತಿಖೇತ್ತಭೂತಾ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏವ, ನ ಯಾ ಕಾಚಿ. ಯಾ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಮಹಾಜಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ತದಾಪಿ ತತ್ತಕಾಯ ಏವ ಕಮ್ಪನೇ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಜಾತಿಖೇತ್ತಭಾವೇನ ತಸ್ಸೇವ ಆದಿತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಪರಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ತತ್ತಕಮೇವ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ ಅಹೋಸಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ನಿಸ್ಸದ್ದಾ ಹೋತಿ ನಿರಾಕುಲಾ…ಪೇ… ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಆಭುಜತಿ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಪಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ. ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಪ್ಪಕಾರಪ್ಪವೇಧನೇನ. ಅವೀತರಾಗೇ ಭಿಂಸೇತೀತಿ ಭಿಂಸನೋ, ಸೋ ಏವ ಭಿಂಸನಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಯಜನಕೋ’’ತಿ. ದೇವಭೇರಿಯೋತಿ ದೇವದುನ್ದುಭಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಮತ್ತಂ, ನ ಚೇತ್ಥ ಕಾಚಿ ಭೇರೀ ದೇವದುನ್ದುಭೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಾತಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಆಕಾಸತೋ ನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿಆದಿ. ದೇವೋತಿ ಮೇಘೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ತದಾ ಅಚ್ಛಭಾವೇನ ಆಕಾಸಸ್ಸ ವಸ್ಸಾಭಾವೇನ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಸಞ್ಞಿತೇ ಸದ್ದೇ ನಿಚ್ಛರನ್ತೇ ದೇವದುನ್ದುಭಿಸಮಞ್ಞಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇವೋ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜೀ’’ತಿ.

ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಚಿರತರಕಾಲಂ ವಹಿತೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತೋ ದುಕ್ಖಭಾರೋ, ದಾನಿ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸೋಮನಸ್ಸೋ ಭಗವಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇತಿ, ಏವಂ ಉದಾನೇನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತುಲೀಯತೀತಿ ತುಲನ್ತಿ ತುಲ-ಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಲಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪರಿತೋ ಖಣ್ಡಿತಭಾವೇನ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ವಿಪುಲಫಲತಾಯ ಚ ನ ತುಲಂ ನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಮಹಗ್ಗತಂ ಅತುಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರತೋ ಆರುಪ್ಪಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಂ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಅತುಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇತರಞ್ಚ ತುಲನ್ತಿ. ಅಪ್ಪವಿಪಾಕನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ಕಮ್ಮೇಸು ಯಂ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಂ ಹೀನಂ, ತಂ ತುಲಂ. ಬಹುವಿಪಾಕನ್ತಿ ಯಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಂ ಪಣೀತಂ, ತಂ ಅತುಲಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ತಂ ಹೀನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಭಾಗೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಹೀನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪಬಹುವಿಪಾಕತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತುಲಾತುಲಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭವ^ ಹೇತುಭೂತ’’ನ್ತಿ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತರತೋತಿ ಸಸನ್ತಾನಧಮ್ಮೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಚ ರತೋ. ಸವಿಪಾಕಂ ಸಮಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತದಾಯಿಕಮ್ಮಂ ಸವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಭವಂ, ನ ಚ ತಂ ಕಾಮಾದಿ^ ಭವಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕನ್ತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಭವಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಓಸ್ಸಜೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅವಸ್ಸಜಿ. ಕವಚಂ ವಿಯ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಅಭಿನ್ದೀತಿ ಕಿಲೇಸಭೇದಸಹಭಾವಿಕಮ್ಮೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತದುಭಯಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ.

ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಅವಸಜ್ಜನಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಅವಸಜ್ಜನಾಕಾರೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೀರೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವೀಮಂಸನ್ತೋ. ತುಲೇನ್ತೋ ತೀರೇನ್ತೋತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಭವಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಸಜ್ಜನಾಕಾರಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಉದಾನಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಭೀತಭಾವಞಾಪನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಚಾಪಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಪುಬ್ಬಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೨೩-೮೨೪. ಪರತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನವಗ್ಗೇ ದಸಮಸುತ್ತೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಛಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾತಿ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪಾದಕಭೂತಾ ಪಧಾನಭೂತಾ. ಯಥಾ ಪಠಮಸುತ್ತೇ, ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಸುತ್ತೇಸುಪಿ ಚ ಛಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಛನ್ದಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೫. ಯೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಛನ್ದೋ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದನ್ತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೋ, ನ ವಿನಾ ತಂ ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ, ಅಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ, ಸೇಟ್ಠಭಾವೋ ಚ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ತತೋ ಏವ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಟ್ಠೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖರಣತೋ. ‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ ನಿಸ್ಸಾಯ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ತೇನ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪಧಾನಭೂತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ವೀರಿಯಭೂತಾ. ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ. ಯಥಾ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಛನ್ದೇನ ಚೇವ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ಸಮನ್ನಾಗತಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಯೋಪಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ತೇಸಂ ಇದ್ಧಿಭಾವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಞ್ಹಿ ಭಾವಯತೋ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಇಜ್ಝಮಾನೋ ಛನ್ದೋ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಥಾ ಭಾವಯನ್ತಸ್ಸ ಮುಖ್ಯತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇಜ್ಝನತ್ಥೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ…ಪೇ… ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಇದ್ಧಿಪಾದೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಾದಯೋತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ. ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸೂತಿ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀಸು. ತತ್ಥ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ, ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸಂ, ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿಸಮಾಧಿ ಏವ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀತಿ ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೇಯೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ, ಛನ್ದಾದಯೋ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ, ತಥಾಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ಚ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ವುತ್ತಾ, ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸ್ಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದ-ಸದ್ದೇ ಉಪಾದಾಯಟ್ಠೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನಿಯೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೫೭) ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ ಚ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾವ (ವಿಭ. ೪೩೧) ಉದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತತ್ಥ ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಾತಿ ಛನ್ದಾದಿಕೇ ಧುರೇ ಜೇಟ್ಠಕೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸಮಾಧೀತಿ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯದಸ್ಸನಂ ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ, ತದತ್ಥಮೇವ ‘‘ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ ಛನ್ದಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾನಂಯೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕೇವಲಂ ಇದ್ಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ತೇಸಂ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ಅನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ನ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಾದಮದ್ದನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಆಗತೋ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿಆದಿ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರದಸ್ಸನಂ. ಇಮೇ ಪನ ಉತ್ತರಚೂಳವಾರೇ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ.

ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದೇ ಸತಿ ಕಥಂ ನಾನುಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ಭತ್ತಾನಿ ಅಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅನುಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಛನ್ದಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರೋತಿ ಸುಖುಮಾಲಸೋಣತ್ಥೇರೋ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸುಖುಮಾಲಭಾವಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅತಿವೇಲಂ ಚಙ್ಕಮನೇನ ಪಾದೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸುಪಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಸಮ್ಭುತತ್ಥೇರೋ ‘‘ಚಿತ್ತವತೋ ಚೇ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಮಯ್ಹಂ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸಿ. ಮೋಘರಾಜಾ ‘‘ಪಞ್ಞವತೋ ಚೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಮಯ್ಹಂ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಞ್ಞಾಧುರಂ ಪಞ್ಞಾಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮೋಘರಾಜಾ ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನುಸ್ಸಾಹಮನ್ತಜಾತಿಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧವಿಸೇಸೇ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದನಂ ತೋಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಥಾಮಭಾವತೋ ಚ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸೂರತ್ತಸದಿಸತಾ, ಚಿನ್ತನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನ್ತಸಂವಿಧಾನಸದಿಸತಾ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರ-ಸಮ್ಭೂತೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸೇಟ್ಠಾತಿ ವೀಮಂಸಾಯ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ.

೪. ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೬. ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕತಿಕಾತಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಸಭಾವಾ, ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನವಟ್ಠಿತತಾಯ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಚಿತ್ತತಾಯ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಚಿತ್ತಾ. ತುಚ್ಛತಾಯ ನಳೋ ವಿಯಾತಿ ನಳೋ, ಮಾನೋ, ಉಗ್ಗತೋ ನಳೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಉನ್ನಳಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಉನ್ನಳಾತಿ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಚಪಲಾತಿ ಚಾಪಲ್ಯತಾ ನಾಮ ಲೋಲಭಾವೋ. ಮುರಾತಿ ಖರವಚನಾ, ಫರುಸವಚನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾ ನಾಮ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಂಯತವಚನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಪಮುಟ್ಠಾ ವಿನಟ್ಠಾ ಪಟಿವಿನಟ್ಠಾ ಸತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮುಟ್ಠಸತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಟ್ಠಸ್ಸತಿನೋ’’ತಿ. ಉಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಸಮಾಧಿನೋ ಅಭಾವೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನೇವ ಉಪರೂಪರಿ ಭನ್ತಚಿತ್ತಾ. ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅಭಾವಿತಕಾಯತಾಯ ಗಾಮದಾರಕಾ ವಿಯ ಪಕತಿಭೂತಇನ್ದ್ರಿಯಾ. ನೇಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಭೂಮಿಯಾ ಬದ್ಧಭಾವನಿಮಿತ್ತಪದೇಸೋ, ಗಮ್ಭೀರೋ ನೇಮೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಮ್ಭೀರನೇಮೋ. ಸುಟ್ಠು ನಿಖಾತೋತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪಾದಸ್ಸ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ.

೫. ಉಣ್ಣಾಭಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೨೭. ಪಹಾನತ್ಥನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಪಹಾನತ್ಥಂ.

೯. ಇದ್ಧಾದಿದೇಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೧. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ.

೧೦. ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೨. ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಭಾವನಾಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ಲೀನಾಕಾರೋತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಯಾಪತ್ತಿ. ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾಪಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಪಸಾದಾಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಾಪತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನೇನ ಯಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಆರಬ್ಭ ವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಉಪ್ಪಥಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ದಣ್ಡನಟ್ಠೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಟ್ಠೇನ ಸುತ್ತಾನಿ ಏವ ದಣ್ಡೋತಿ ಸುತ್ತದಣ್ಡೋ, ತೇನ ಸುತ್ತದಣ್ಡೇನ ಚಿತ್ತಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನುವಿಸಟೋ’’ತಿ.

ಪುರೇಪಚ್ಛಾಭಾವೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಉಗ್ಗಹವಸೇನ ವಾತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿಲೀನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಅತಿಲೀನಾತಿಪಗ್ಗಹಿತಸಂಖಿತ್ತಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತಸಞ್ಞಿತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು. ತತ್ಥ ಭಾವನಂ ಅನಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾವ ಸಙ್ಕೋಚೋ ಅತಿಲೀನತಾ, ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಸಙ್ಕೋಚೋ ಸಂಖಿತ್ತತಾ, ಅನ್ತೋಸಙ್ಖೇಪೋ ಅತಿಪಗ್ಗಹಿತತಾ, ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾ ಅನುವಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ. ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಸಮವಿತಕ್ಕಾನುಭಾವನಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವಸೇನ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾವಸೇನ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸರೀರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦).

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ಪಕಾರತೋ ಠಪೀಯನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಭಾಗಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ. ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಸಣ್ಠಾನಂ. ನಿಮೀಯತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದೀಯತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ. ಯೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಯೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ದಸ್ಸನಂ. ಅಙ್ಗಣೇತಿ ವಿವಟಙ್ಗಣೇ. ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿಕರೋತಿ ರತ್ತಿಯಂ. ವೀರಿಯಾದೀಸುಪೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಛನ್ದೇ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ ವುತ್ತೋ, ವೀರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೋ ಏವ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಅಯೋಗುಳವಗ್ಗೋ

೨. ಅಯೋಗುಳಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩೪. ಇಮಿನಾ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಪಚ್ಚಕ್ಖೇನ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೇನ. ಮನೋಮಯೋ ಪನ ನಿಮ್ಮಿತಕಾಯೋ ಭಗವತೋ ರುಚಿವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಹೋತಿ. ಓಮಾತೀತಿ ಅವಮಾತಿ. ಅವ-ಪುಬ್ಬೋ ಹಿ ಮಾ-ಸದ್ದೋ ಸತ್ತಿಅತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪಹೋತಿ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಪದನ್ತಿ ಅಸಾಧಾರಣಪದಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನಾಗತತ್ತಾ. ಕಾಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ಸಮೋದಹನಂ ಆರೋಪನಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಕರಣಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಗತಿಯಾ ಪವತ್ತನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಗತಿಯಾ ಪೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಗತಿಗಮನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮನೇನ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಇಮಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತಾಠಪನಂ. ಕಥಂ ಪನ ಕಾಯೋ ದನ್ಧಪವತ್ತಿಕೋ ಲಹುಪವತ್ತಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ? ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನಗತಿಕೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಕಾಯವಸೇನ ಚಿತ್ತಪರಿಣಾಮನೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಕಾಯೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಂ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ತಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೇನ ಅತ್ತನೋ ಖಣೇನ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ದನ್ಧವುತ್ತಿಕಸ್ಸ ರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದನ್ಧಗತಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುವತ್ತನತೋ ಯಾವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿ, ತಾವ ಕಾಯಗತಿಅನುಲೋಮೇನೇವ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಯಗತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪಗೇವ ಸುಖಲಹುಸಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಅಭಾವಿತಿದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವಿಯ ದನ್ಧಂ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಲಹುಕಂ ಕತಿಪಯಚಿತ್ತವಾರೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಗತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಬಾಹಾಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣೂಪಮಾಪಿ ಉಪಚಾರೇನ ವಿನಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಯುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಧಮ್ಮತಾವಿಲೋಮತಾ ಸಿಯಾ, ನಾಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಥತ್ತಂ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಮೇವ ಪನ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ.

೩-೧೦. ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೩೫-೮೪೨. ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಫಲಾನ’’ನ್ತಿ ಆಗತಸುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವೇ ಫಲಾನಿ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಯೋಗುಳವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇದ್ಧಿಪಾದಸಂಯುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.