೪. ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗೋ

೧-೫. ಸುದ್ಧಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೦೧-೫೦೫. ಯಥಾ ಚಕ್ಖು ದಸ್ಸನೇ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಏವಂ ಸುಖವೇದನಾ ಸುಖನೇ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸೇಸಂ ತೇಭೂಮಕನ್ತಿ ಸೇಸಂ ಭೂಮಿತ್ತಯವಸೇನ ತೇಭೂಮಕಂ.

೬. ಪಠಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦೬. ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕ’’ನ್ತಿ. ಸರೂಪನಿದ್ದೇಸೋ ಸುಖಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸರೂಪನ್ತಿ. ಸಾದನೀಯಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಪದಾನಿ ಅತ್ತನಿ ಅಸ್ಸಾದಯತೀತಿ ಸಾತಂ, ಮಧುರಂ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ವೇದಿಯನಂ, ಅನುಭವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮವಿಸಿಟ್ಠೋತಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಸದಿಸೋ. ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಪಸಾದಕಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ. ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ಚೇತೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಕಾಯಪಸಾದ…ಪೇ… ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಸಾದಕಾಯೇ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೯. ಕಟ್ಠೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦೯. ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರಣೀನನ್ತಿ ಅಧರುತ್ತರಾರಣೀನಂ. ಕಿಞ್ಚಿ ದ್ವಯಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟಿತಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ನ ಸಮೋಧಾನಗತಂ ಹೋತೀತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನಸಮೋಧಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಹಿ ತೇಜೋಪಾತುಭಾವೋ. ಅಧರಾರಣೀ ವಿಯ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ಅಸತಿಪಿ ವಾಯಾಮೇ ತಜ್ಜಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತೋ. ಉತ್ತರಾರಣೀ ವಿಯ ಫಸ್ಸೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದಿಫಸ್ಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಙ್ಘಟ್ಟೋ ವಿಯ ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಅರಣಿದ್ವಯಸಙ್ಘಟ್ಟನಾ ವಿಯ ಫಸ್ಸಸ್ಸೇವ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತೋ. ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ವೇದನಾ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಖಣಿಕಾವಾಯಞ್ಚ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಉತ್ತರಾರಣೀ ವಿಯ ಇನ್ಧನಾಪಾತಗಹಣಾದೀಸು ಉಸ್ಸಾಹಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ. ಫಸ್ಸೋ ಅಧರಾರಣೀ ವಿಯ ನಿರುಸ್ಸಾಹನಿರೀಹತಾವಸೇನ ಅತ್ತಸಾಧನತೋ.

೧೦. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೧೦. ರಸನಂ ಭಞ್ಜನಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ರಸೋ. ಯೋ ಯೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ರಸೋ ಯಥಾಧಮ್ಮರಸೋ, ತೇನ ಯಥಾಧಮ್ಮರಸೇನ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಕಮೇನ, ಉಭಯೇನಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯುತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ. ಅದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಸೇಸಸುತ್ತಾನಿ ವಿಯ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅದೇಸಿತತ್ತಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಕಸುತ್ತಂ ನಾಮ. ವಲಿಯಾ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಾಯ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ. ತನ್ತಿ ಕಣ್ಟಕವೇದನಾದಿಂ. ಏತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ.

ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ. ಕಾರಣವಸೇನೇವಾತಿ ತಂತಂಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣವಸೇನ. ತೇಸಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಂ ವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಏಕತೋವಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪದುದ್ಧಾರಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಮೇವ. ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದೋಮನಸ್ಸಾದೀನಂ. ಅತಿಸಯನಿರೋಧೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಹಾನಂ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವೂಪಸಮೋ. ನಿರೋಧೋಯೇವಾತಿ ನಿರೋಧಮತ್ತಮೇವ. ನಾನಾವಜ್ಜನೇತಿ ಯೇನ ಆವಜ್ಜನೇನ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ ಹೋತಿ, ತತೋ ಭಿಜ್ಜಾವಜ್ಜನೇ, ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೇ ವಾ. ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಉಪಚಾರೋ ಏಕಾವಜ್ಜನೋ, ಇತರೋ ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೋ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತನತೋ. ವಿಸಮನಿಸಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲಮಥೋ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೋ. ಪೀತಿಫರಣೇನಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಫರಣರಸತ್ತಾ. ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಾ ಪಣೀತರೂಪಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನತೋ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅತಿಚಿರಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ವಿಚಾರಯತೋ ಕಾಯೋಪಿ ಕಿಲಮಿ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ವಿಹಞ್ಞೀ’’ತಿ ಚ ವಚನತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಖೇದಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಅಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ. ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಪಹೀನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪೀತಿ ವಿಯ ನ ದೂರೇತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಾನಾವಜ್ಜನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ತಾದಿಸಾಯ ಆಸೇವನಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯಥಾ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಸದಿಸಾನುಪಸ್ಸನಾವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರಿಸೇಸನ್ತಿ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಅನವಸೇಸಂ.

ತಥತ್ತಾಯಾತಿ ತಥಭಾವಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿತಾಯ. ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ವಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ದ್ವೀಸೂತಿ ನವಮದಸಮೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು.

ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.