೩. ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗೋ

೨. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯೨. ಇತ್ಥಿಭಾವೇತಿ ಇತ್ಥಿತಾಯ. ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕರೋತಿ ತಥಾಸತ್ತಜನಸಾಮಞ್ಞಕಾರಣಭಾವತೋ. ಇತ್ಥಿಯಾ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏಸ ನಯೋ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇ. ಜೀವಿತೇತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಜೀವನೇ ಪಾಲನೇ ಪವತ್ತನೇ. ವಟ್ಟಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ವಟ್ಟಹೇತುಭೂತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಇಮೇಸು ಹಿ ಉಪಾದಿನ್ನಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸತಿ ವಟ್ಟಂ ವತ್ತತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ.

೩. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯೩. ಅಜಾನಿತಪುಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮಾಹ, ತಥಾ ತೇಸಂಯೇವ ಞಾತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಆಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ, ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಛಅರಿಯಾನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಅಞ್ಞಾತಾವೀಸೂತಿ ಆಜಾನಿತವನ್ತೇಸು. ಯಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಾತಿಸಯಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಾವೀಸು ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತೇಸು ತೇಸು ಮಗ್ಗಫಲೇಸು. ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅನಞ್ಞಾತಜಾನನಾದಿಆಕಾರೇನ.

೪. ಏಕಬೀಜಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯೪. ವಿಪಸ್ಸನತೋ ನಿಸ್ಸಕ್ಕನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸಮತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೀಣಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಾನಿ ಏವಮಿಧ ಪಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಾನಿ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾನಿ ಏಕಬೀಜಿಆದಿವಿಭಾವನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತುಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಪಞ್ಚಪಿ ತೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭೇದಾಯೇವಾತಿ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಠತ್ವಾ ನೀಹರಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏಕಬೀಜೀತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕಂ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ಅತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ, ಸೋ ಏಕಬೀಜಿ ನಾಮ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಾನುಸಕಂ ಭವನ್ತಿ ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸನಾಮತ್ತಂ, ದೇವಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಭಗವತಾ ಗಹಿತನಾಮಾನೇತಾನಿ. ಏತ್ತಕಞ್ಹಿ ಪಮಾಣಂ ಗತೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಏತ್ತಕಂ ಏಕಬೀಜೀತಿ ಭಗವತಾ ಏತೇಸಂ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ.

ದ್ವೇ ತಯೋ ಭವೇತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಏವ ದ್ವೇ ತಯೋ ಭವೇ. ಸಮ್ಬೋಧಿಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ ಪರಂ ಅಯನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಗತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ. ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ನೀಚಕುಲೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಭೋಗೇಸು ಕುಲೇಸು ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇವಲೋಪಿ ಹಿ ಕುಲ-ಸದ್ದೋ ಮಹಾಭೋಗಕುಲಮೇವ ವದತಿ. ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನೀತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಸೇನ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಭವೇತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಮಿಸ್ಸಕಭವೇನ ಕಥಿತೋ. ಜಾತಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ವಿಯ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಸ್ಸ ನಾಮಮೇತಂ, ಯದಿದಂ ನಿಯತೋತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿಕೋತಿ ಚ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಗವತಾ ಗಹಿತನಾಮವಸೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಯದಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಮತೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಚ ನಿಯತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ತಸ್ಸಪಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಿಯಾ, ತಾವ ನಿಯಮತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ನಿಯಮಿತೋ, ಯಾವಞ್ಚ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಾಮ, ಅಹೇತುಕತಾ ಆಪನ್ನಾ, ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಹೇತು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಹೇತು ಚೇ? ನಿಯಮತೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಚ ನಿಯತೋತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾದಿನಿಯಮೇ ಸತಿ ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತತಾಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಖೀಣಾತಿ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಕಿಚ್ಚಾ ಸಿಯುಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಕತೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಯದಿ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿತಂ ನಿಯಮೇನ್ತಿ, ತತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಚಕತಾ ನಿಪ್ಪಯೋಜನತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಅಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಿಪ್ಪಹಾನಂ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿನಿಯಮತಾಯ. ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಯಾವ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಮಪವತ್ತನತೋ ತೇನ ವಿನಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ತೇನ ವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇವ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತಿ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೋ. ತತ್ರೇಕಚ್ಚೇ ಪಾಕಟೇ ಪಞ್ಞಾತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧಟ್ಠಕವೋಕಿಣ್ಣಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಭವೇ ಠಿತೋ ಮನುಸ್ಸದೇವವಸೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಭವೂಪಪತ್ತಿಕೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ನಾಮಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ನಾಮಂ ಕಥಿತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕಾಮಭವೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಧೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಕೇನಚಿ ತೇಪಿಟಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಮೇವ ಮಯ್ಹಂ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಸೋಧೇಯ್ಯಾಮೀತಿ ಪರತೀರಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಗತೋ. ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಏಕಮುಖೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೇನಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ತೀಹಿ ಏವ ವಿಮೋಕ್ಖೇಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಲಭತೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಭೇದೇನ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸುಞ್ಞತತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ, ತಥಾ ತಯೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತತೋ ವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಛ ಹೋನ್ತಿ, ತೇವ ಸದ್ಧಾಧುರಪಞ್ಞಾಧುರವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ. ತಥಾ ಅರಹನ್ತೋ, ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ ಪಞ್ಚ, ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಭೇದೇನ ದಸಾತಿ ಅವಿಹಾದೀಸು ಚತೂಸುಪಿ ಚತ್ತಾಲೀಸ, ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ.

೫-೧೦. ಸುದ್ಧಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೯೫-೫೦೦. ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಹಜಾತತದಿನ್ದ್ರಿಯನಿಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತ್ತಾ, ಏವಂ ತಂದ್ವಾರಿಕಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ತೇಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಇನ್ದಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ. ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಕಥಿತಾನಿ ಸಭಾವಾದಿವಿಭಾವನಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ.

ಛಳಿನ್ದ್ರಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.