೧. ಸುದ್ಧಿಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸುದ್ಧಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭೧. ಚತುಭೂಮಕ …ಪೇ… ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭಾವತೋ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ…ಪೇ… ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸಾಧಾರಣತ್ತಾ. ಚತುಭೂಮಕ …ಪೇ… ವಸೇನಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚೇವ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದುತಿಯಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭೭. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ನ ಪಜಾನನ್ತಿ. ತಞ್ಹಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಙ್ಗಹಂ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾದಿಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ನ ಪಜಾನನ್ತಿ. ನಿರೋಧನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾಯ ನಿರೋಧನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು.

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇತಿ ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಜಾನನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಅನವಜ್ಜಪಕ್ಖೇ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಸಮುದಯಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಭಾಗಭೂತಸದ್ಧಾಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಆವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಸದ್ಧಾ ಏವ ಹೇತ್ಥ ‘‘ಆವಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಆವಜ್ಜನಾ ಪಗ್ಗಹುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ತಿಕ್ಖಾನಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದುಬ್ಬಲಾ ಹಿ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಗ್ಗಹಾಭಾವತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಸಮುದಯೋತಿ ಬಲವಭಾವಪ್ಪತ್ತವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಮುದಯೋತಿ ವುತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಮುದಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುನ ಛನ್ದವಸೇನಾತಿ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದವಸೇನ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಛನ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ. ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಸಮುದಯಾತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನಪಿ. ಛಸು ಸುತ್ತೇಸೂತಿ ದುತಿಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಸು ಸುತ್ತೇಸು. ಚತುಸಚ್ಚಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಅಸ್ಸಾದಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಆದೀನವಗ್ಗಹಣೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಗ್ಗಹಣೇನ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ. ಪಠಮಸುತ್ತೇ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ.

೮. ದಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭೮. ಸೋತೋ ಆಪಜ್ಜೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ಅನಾಗತಂ ಪತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ. ಸೋತೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸೋತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಪಜ್ಜೀಯತೀತಿಆದಿತೋ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತಿ. ಪಠಮಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಇಧ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಪನ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾ ಅರಿಯಕನ್ತಸೀಲಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸವಿಸಯೇತಿ ಸಕವಿಸಯೇ. ಜೇಟ್ಠಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪಧಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯತ್ಥ ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಾತಿಸಯಕಿಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾತಿರೇಕತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಹಿ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಾತಿರೇಕಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಸದ್ದಹನಕಿಚ್ಚೇಸು ಪುರೇಚಾರಂ ಧೋರಯ್ಹಂ. ಸೇಸಾನಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ. ತದನ್ವಯಾನೀತಿ ತದನುಗತಾನಿ ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿಕಾನಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಝಾನಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತಾಯ ಝಾನಾನಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ. ಸದ್ಧೂಪನಿಸಞ್ಹಿ ಸೀಲನ್ತಿ. ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪತ್ವಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಾನಿ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ.

೯-೧೦. ಪಠಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೭೯-೪೮೦. ನೇಪಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ನಿಪಾಯತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ವಿಸೋಸೇತಿ ನಿಕ್ಖಾಮೇತೀತಿ ನಿಪಕೋ, ಥಿರತಿಕ್ಖಸತಿಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಸತಿಯಾಪಿ ನೇಪಕ್ಕಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತೇವ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ, ಸತಿಯಾ ಚ ನೇಪಕ್ಕೇನಾತಿ ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನೇನ ಸತಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ ಕತೋ ಹೋತಿಯೇವ. ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಮೇ ಭಾಸಿತನ್ತಿ. ವೋಸ್ಸಜ್ಜೀಯತಿ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಬುಜ್ಝನ್ತಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯಾ’’ತಿ. ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ, ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ, ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ವಿಹರತಿ, ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಿಸ್ಸಕಂ. ‘‘ವೋಸ್ಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರಮೇವ. ಅಯಮೇವಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ನವಮೇ ವುತ್ತೋ. ಅಯಮೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಿಸ್ಸಕಲೋಕುತ್ತರತ್ತಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

ಸುದ್ಧಿಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.