೧. ಅಮ್ಬಪಾಲಿವಗ್ಗೋ

೧. ಅಮ್ಬಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬೭. ಏಕಾಯನ್ವಾಯನ್ತಿ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಓ-ಕಾರಸ್ಸ ವ-ಕಾರಂ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ. ಅಯಂ ಕಿರ ಸಂಯುತ್ತಾಭಿಲಾಪೋ, ತತ್ಥ ಅಯನ-ಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಯೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಯಾತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಯದಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಯೋ ಆಯನ-ಸದ್ದೋ, ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏಕಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕೋವ ಮಗ್ಗೋ. ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ನನು ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಇಧ ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತದಞ್ಞೇಪಿ ಬಹೂ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಪನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಞಾಣವೀರಿಯಾದಯೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ಗಹಿತಾ, ಉದ್ದೇಸೇ ಸತಿಯಾ ಏವ ಗಹಣಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸತಿಯಾ ಮಗ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಸ್ಸ ದ್ವಯಭಾವಾಭಾವಂ ವಿಯ ಅನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಭಾವಾಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಂ, ಸೋ ಏವ ಅವಿಪರೀತಭಾವನಾಯ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಗಮನಟ್ಠೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೂಪಾಯತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಗ್ಗನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬತಾಯ.

ರಾಗಾದೀಹೀತಿ ‘‘ರಾಗೋ ಮಲಂ, ದೋಸೋ ಮಲಂ, ಮೋಹೋ ಮಲ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೯೨೪) ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಲೇಹಿ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೋಕಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಕಪರಿದೇವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸೋಚನಂ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಚೇತಸೋ ಸನ್ತಾಪೋ ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾನಂ ಸೋಕೋ. ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಸೋಕಾಧಿಕತಾಜನಿತೋ ‘‘ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿದೇವನವಸೇನ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವನಂ ಪರಿದೇವೋ. ತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಇಧ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ. ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖತಾಯ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ದುಕ್ಖಸದ್ದೇನೇವ ಗಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸದ್ದೇನ ಅನಿವತ್ತನತೋ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸವಚನಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಾನ’’ನ್ತೇವ ವುತ್ತಂ. ಚೇತಸಿಕದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಭೂತಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಞಾಯತಿ ಏತೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತಿ ಚತುಸಚ್ಚನ್ತಿ ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ನನು ಅಯಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗೋ, ಕಿಂ ಮಗ್ಗೋ ಏವ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಣ್ಹಾವ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಿಪಾಕಾನಂ ವಿನನಟ್ಠೇನ ಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನ ವಾನಂ. ತೇನ ತಣ್ಹಾವಾನೇನ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ಥಾಯ.

ವಣ್ಣಭಾಸನನ್ತಿ ಪಸಂಸಾವಚನಂ. ವಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ವಿಸುಜ್ಝನಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ. ಪರಿಚಯಕರಣಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಮೂಲಕತ್ತಾ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಕಾಯಾದೀನಂ ವೇದನಾದಿಸಭಾವತ್ತಾಭಾವಾ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸವತ್ಥನ್ತರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಣೇಸು ವಿಪಲ್ಲಾಸವತ್ಥೂನಂ ಅನಿಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಲ್ಲಾಸವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವೇನ ‘‘ನ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗೇನ ಹೇತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋತಿ. ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರದಸ್ಸನಂ, ನ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ. ಆದೀಸು ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯೋ, ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಮನಸಿಕಾರಸಮುದಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೦೮) ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸತಿಗೋಚರಾನಂ ಪಕಾಸಕೇ ಸುತ್ತಪದೇಸೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಅವಸೇಸಪಾಳಿಪದೇಸದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ.

ಅರಿಯೋತಿ ಆರಕತ್ತಾದಿನಾ ಅರಿಯಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಮಾಹ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೧೧). ತತ್ಥ ಹಿ –

‘‘ತಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಯದರಿಯೋ…ಪೇ… ಮರಹತೀತಿ ಇತಿ ಖೋ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚೇತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತಂ. ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಅನುಕಮ್ಪಕೋ ಹಿತೇಸೀ ಅನುಕಮ್ಪಂ ಉಪಾದಾಯ – ‘ಇದಂ ವೋ ಹಿತಾಯ ಇದಂ ವೋ ಸುಖಾಯಾ’ತಿ. ತಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ, ನ ಸೋತಂ ಓದಹನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ, ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಚ ಸತ್ಥುಸಾಸನಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ನ ಚೇವ ಅನತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅನತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಅನವಸ್ಸುತೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಯದರಿಯೋ ಸೇವತಿ…ಪೇ... ಮರಹತಿ. ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ಥಾ …ಪೇ… ಇದಂ ವೋ ಸುಖಾಯಾತಿ. ತಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚೇ ಸಾವಕಾ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ಏಕಚ್ಚೇ ಸಾವಕಾ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ನ ಚ ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ಸತ್ಥುಸಾಸನಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ನ ಚೇವ ಅನತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅನತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ನ ಚೇವ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅತ್ತಮನತಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ಅನತ್ತಮನತಞ್ಚ ಅತ್ತಮನತಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ… ಮರಹತಿ. ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ,…ಪೇ… ಸುಖಾಯಾತಿ, ತಸ್ಸ ಸಾವಕಾ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ…ಪೇ… ವತ್ತನ್ತಿ. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಅತ್ತಮನೋ ಚೇವ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಮನತಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಅನವಸ್ಸುತೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತತಿಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ –

ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುನಯೇಹಿ ಅನವಸ್ಸುತತಾ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ತದುಭಯವೀತಿವತ್ತತಾ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾ ಹೋತಿ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀನಂ. ಪ-ಸದ್ದೋ ಆರಮ್ಭಂ ಜೋತೇತಿ, ಆರಮ್ಭೋ ಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸತಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ಪಟ್ಠಾನಂ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಅನ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಲವಚನೇನ ಕಮ್ಮತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ.

ತಥಾಸ್ಸ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಭುಸತ್ಥವಿಸಿಟ್ಠಂ ಪಕ್ಖನ್ದನಂ ದೀಪೇತೀತಿ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುನ ಭಾವತ್ಥಂ ಸತಿಸದ್ದಂ ಪಟ್ಠಾನಸದ್ದಞ್ಚ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಪುರಿಮವಿಕಪ್ಪೇ ಸತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಟ್ಠಾನ-ಸದ್ದೋ ಚ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಚಿರಕತಸ್ಸ ಚಿರಭಾಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅನುಸ್ಸರಣಟ್ಠೇನ. ಇದನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಸತಿಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪದೇಸೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಸತಿ ಏವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸತಿ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತೀನಂ ಬಹುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಬಹುಕಾ ತಾ ಸತಿಯೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕವಚನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಮಗ್ಗನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ. ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ, ತೇನೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೇನ ಏಕತ್ತುಪಗತೋ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಚ ತದತ್ಥಂ ಮಗ್ಗೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಚ ಏತಾ ಸತಿಯೋ. ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ. ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಯಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಿಧಮನವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಕಿಂಯೇವ ತತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಮೇವಸ್ಸ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನತಂ ಉಪಾದಾಯ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದಾಭಾವತೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕವಚನೇನ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತಸ್ಮಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಏಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ಇತರಾಸಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ ನಿದ್ದೇಸಾದಿವಸೇನ ದೇಸೇತುಕಾಮತಾಯ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಅಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೧, ೨೮೭, ೨೯೭; ಪಾರಾ. ೧೧) ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ, ‘‘ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೪೦) ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಚೇತಸಿಕಾ ಖನ್ಧಾ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಯೇತಿ ರೂಪಕಾಯೇ’’ತಿ ಆಹ. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸೀಲತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರಮ್ಪಿ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಗಾಹಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೮) ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಏವ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಏವಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾದಿನಿವತ್ತನಮಾಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಯೋಗಿನಿವತ್ತನಪರತ್ತಾ ಏವ-ಕಾರಸ್ಸ, ಉಪರಿ ದೇಸನಾಆರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚ ತಾಸಂ. ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖತ್ತಾ ತಮೇವ ಕಾಯಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನತ್ತತ್ತಾ ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ, ನ ತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ, ಯಞ್ಚ ನ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ, ನ ತತ್ಥ ರಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ, ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಸುಖತೋ, ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ಅತ್ತತೋ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ನೋ ನನ್ದತಿ, ವಿರಜ್ಜತಿ, ನೋ ರಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಅರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ನಿರೋಧೇತಿ, ನೋ ಸಮುದೇತಿ, ಸಮುದಯಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ನೋ ಆದಿಯತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯತನ್ನಿಸ್ಸಯಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನತೋ ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪಕ್ಖನ್ದನತೋ ‘‘ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ವುತ್ತನಯೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಚ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಪರಿಚ್ಚಜನವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಆದಿಯತಿ, ನಾಪಿ ಅದೋಸದಸ್ಸಿತಾವಸೇನ ಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ನೋ ಆದಿಯತೀ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ನಿಸ್ಸಿತಾಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಂ. ದಿಟ್ಠಿಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಪಹಾನಮುಖೇನೇವ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಗಹಣಂ, ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ವಿಹರತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಇರಿಯತೀ’’ತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ ‘‘ತೀಸು ಭವೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಪನ ಕಿಲೇಸಾ ಪರಿತ್ತಭೂಮಕಾ ಏವಾತಿ. ಯದಿಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ಆತಾಪನನ್ತಿ ತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವ, ಆತಪ್ಪ-ಸದ್ದೋವಿಯ ಪನ ಆತಾಪ-ಸದ್ದೋಪಿ ವೀರಿಯೇ ಏವ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಾತಾಪನನ್ತಿ ವೀರಿಯಮೇವ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾ.

ಆತಾಪೀತಿ ಚಾಯಮೀಕಾರೋ ಪಸಂಸಾಯ, ಅತಿಸಯಸ್ಸ ವಾ ದೀಪಕೋತಿ ಆತಾಪೀಗಹಣೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಮಙ್ಗಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮನ್ತತೋ ಸಾಮಞ್ಚ ಪಜಾನನ್ತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನೇ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸಿತಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ, ಸಬ್ಬಾಕಾರಪಜಾನನೇನ ಸಮನ್ತತೋ, ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಾವಹಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಾಮಂ ಪಜಾನನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಕಥಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾ ಲದ್ಧುಪಕಾರಾಯ ಏವ ಪಞ್ಞಾಯ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಕಾಯೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪಸ್ಸಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅನ್ತೋಸಙ್ಖೇಪೋ ಅನ್ತೋಲೀನತಾ, ಕೋಸಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಾಯಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲವಿಸೋಧನಾದಿ ಗಣನಾದಿ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಾದಿ ಚ ಉಪಾಯೋ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಅನುಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತೀ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಪಾಯಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಅನುಪಾಯಞ್ಚ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ…ಪೇ… ಅಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಉಪಾಯಾನುಪಾಯಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಪರಿವಜ್ಜನೇಸು ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಾಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ಚ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ. ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಯೇವೇತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವೀರಿಯಾದಯೋ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಅಙ್ಗ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಸ್ಸಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸತಿಸೀಸೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ. ನ ಹಿ ಕೇವಲಾಯ ಸತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೋ ವಾ, ನಾಪಿ ಕೇವಲಾ ಸತಿ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಝಾನದೇಸನಾಯಂ ಸವಿತಕ್ಕಾದಿವಚನಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗದಸ್ಸನತಾತಿ ಅಙ್ಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಯವಪರಿಯಾಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಹಾನಙ್ಗನ್ತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಹಾತಬ್ಬಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ಯಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಮೇವ ವಿನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತದಙ್ಗವಿನಯೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿನಯೇನ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವೇದನಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯಂ ಪನಾತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ, ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಲೋಕೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ, ತಾ ಚ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ.

ದುಕ್ಖತೋತಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಹಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವತೋ, ದುಕ್ಖಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದಾತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಅದ್ದಕ್ಖಿ. ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುನ್ನೀಹರಣತೋ ಚ ಸಲ್ಲನ್ತಿ ಅದ್ದಕ್ಖಿ ಪಸ್ಸಿ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಂ. ಸನ್ತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ವಿಯ ಅನೋಳಾರಿಕತಾಯ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವೂಪಸನ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ಚ ಸನ್ತಂ. ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯೋ ಅದ್ದಕ್ಖಿ. ಸ ವೇ ಸಮ್ಮದ್ದಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕಂಸೇನ, ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ವಾ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದುಕ್ಖಾತಿಪೀತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಇತಿಪಿ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ವೇದಯಿತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ವದಾಮಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ. ಸುಖದುಕ್ಖತೋಪಿ ಚಾತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಠಿತಿವಿಪರಿಣಾಮಞಾಣಸುಖತಾಯ ಚ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠಿತಿಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸುಖತೋ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚ ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಏವ.

ಆರಮ್ಮಣಾ…ಪೇ… ಭೇದಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತಸ್ಸ ನೀಲಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಛನ್ದಾದಿಅಧಿಪತಿನಾನತ್ತಸ್ಸ ಹೀನಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಞಾಣಝಾನಾದಿಸಹಜಾತನಾನತ್ತಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾಸಙ್ಖಾರಿಕ-ಸವಿತಕ್ಕ-ಸವಿಚಾರಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿನಾನತ್ತಸ್ಸ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಕುಸಲಾದಿಕಮ್ಮನಾನತ್ತಸ್ಸ, ದೇವಗತಿಸಂವತ್ತನಿಯತಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕವಿಪಾಕನಾನತ್ತಸ್ಸ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯತಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ, ಪರಿತ್ತಭೂಮಕಾದಿಕಿರಿಯಾನಾನತ್ತಸ್ಸ, ತಿಹೇತುಕಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕಾದಿನಾನತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಯಸಾಧಾರಣಾದಿತಬ್ಭೇದಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸರಾಗಾದೀನನ್ತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೧; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೪) ಆಗತಾನಂ ಸರಾಗವೀತರಾಗಾದಿಭೇದಾನಂ. ಸಲಕ್ಖಣ-ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನನ್ತಿ ಫುಸನಾದಿತಂತಂಸಲಕ್ಖಣಾನಞ್ಚೇವ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಞ್ಚ ವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅನತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಸುಞ್ಞತಸಭಾವಸ್ಸ. ‘‘ಸಲಕ್ಖಣ-ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಯೋ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕೇಹಿ ಸಾಮಿನಿವಾಸೀಕಾರಕವೇದಕಅಧಿಟ್ಠಾಯಕಭಾವೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಚ್ಚತಾ ಸುಖತಾ ವಿಯ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಅತ್ತಾತಿ ಅನತ್ತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ನ ಅತ್ತಾತಿಪಿ ಅನತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮೋ. ತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಯಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೧೨೧) ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುಞ್ಞತವಾರದೇಸನಾ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಮ್ಬಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬೮. ಸರತೀತಿ ಸತೋ. ಅಯಂ ಪನ ನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಸತಿಯಾ ಸತೋ, ಅಥ ಖೋ ಏದಿಸಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಞ್ಞಾಯ, ಅಭಿಕ್ಕಮನಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗಮನ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನಂ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿವತ್ತನ’’ನ್ತಿ. ನಿವತ್ತನಞ್ಚ ನಿವತ್ತಿಮತ್ತಂ, ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪನ ಗಮನಂ ಗಮನಮೇವ. ಕಾಯಂ ಅಭಿಹರನ್ತೋ ಅಭಿಗಮನವಸೇನ ಕಾಯಂ ನಾಮೇನ್ತೋ. ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾಸಯನೇಸು ಯೋ ಗಮನಾದಿವಿಧಿನಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಪುರತೋ ಅಭಿಹಾರೋ, ಸೋ ಅಭಿಕ್ಕಮೋ, ಪಚ್ಛತೋ ಅಪಹರಣಂ ಪಟಿಕ್ಕಮೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಠಾನೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆಸನಸ್ಸಾತಿ ಪೀಠಕಾದಿಆಸನಸ್ಸ. ಪುರಿಮಅಙ್ಗಾಭಿಮುಖೋತಿ ಅಟನಿಕಾದಿಪುರಿಮಾವಯವಾಭಿಮುಖೋ. ಸಂಸರನ್ತೋತಿ ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ. ಪಚ್ಚಾಸಂಸರನ್ತೋತಿ ಪಟಿಆಸಪ್ಪನ್ತೋ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸರೀರಸ್ಸೇವ ಅಭಿಮುಖಸಂಸಪ್ಪನಪಟಿಆಸಪ್ಪನಾನಿ ನಿದಸ್ಸೇತಿ.

ಸಮ್ಮಾ ಪಜಾನನಂ ಸಮ್ಪಜಾನಂ. ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಸೀಲೋ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕಾರೀ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾರೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಕರಣಸೀಲೋ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಕರೋತೇವಾತಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಏವ, ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾರೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ.

ಧಮ್ಮತೋ ವಡ್ಢಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದಿ, ಸಾತ್ಥಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಾವಹಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗೋಚರೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪವತ್ತೇಸು ಅವಿಜಹಿತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಗೋಚರೇ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಮೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ತುಲಯಿತ್ವಾ ತೀರೇತ್ವಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘದಸ್ಸನೇನೇವ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾದಿಅತ್ಥಂ ಗಮನಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಅಸುಭದಸ್ಸನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋ ಏಸೋ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನುಪ್ಪಾದನಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವುದ್ಧಿ ಏವ. ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇತಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಾರೇತಿಆದೀಸು. ಅಭಯವಾಪಿ ಪಾಳಿಯನ್ತಿ ಅಭಯವಾಪಿಯಾ ಪುರತ್ಥಿಮತೀರೇ.

ಬುದ್ಧವಂಸ-ಅರಿಯವಂಸ-ಚೇತಿಯವಂಸ-ದೀಪವಂಸಾದಿವಂಸಕಥನತೋ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸಭಾಣಕೋ ಥೇರೋ. ಪಞ್ಞಾಯನಟ್ಠಾನೇತಿ ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯನಟ್ಠಾನೇ. ಏಕಪದುದ್ಧಾರೇತಿ ಪದುದ್ಧಾರಪತಿಟ್ಠಾನಪರಿವತ್ತನಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅವಟ್ಠಾನೇ. ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪನಾತಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಅತ್ಥೇಪಿ ಗಮನೇ. ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮತೋ ವಡ್ಢೀತಿ ಯಂ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಗಮನಂ, ತಂ ಸಪ್ಪಾಯಮೇವಾತಿ ಸಿಯಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಚೇತಿಯದಸ್ಸನಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತಕಮ್ಮರೂಪಕಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕತಾ ಪಟಿಮಾಯೋ ವಿಯ, ಯನ್ತಪಯೋಗೇನ ವಾ ವಿಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾ ಪಟಿಮಾಯ ಸದಿಸಾ ಯನ್ತರೂಪಕಾ ವಿಯ. ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಓಲೋಕನಾದಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮). ಹತ್ಥಿಆದಿಸಮ್ಮದ್ದೇನ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ. ವಿಸಭಾಗರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯೋ.

ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುವತ್ತನಕಥಾ ಆಚಿಣ್ಣಾ, ಅನನುವತ್ತನಕಥಾ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಅಪರಾ ದುತಿಯಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ದ್ವೇ ಕಥಾ ನಾಮ ನ ಕಥಿತಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾಕಾರಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ, ನ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮಾಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ.

ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಗೋಚರ’’ನ್ತಿ. ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ.

ಹರತೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ಯಾವ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕಮಾ ಅನುಯುಞ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಪಚ್ಚಾಹರತೀತಿ ಆಹಾರೂಪಭೋಗತೋ ಯಾವ ದಿವಾಟ್ಠಾನುಪಸಙ್ಕಮನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪಟಿನೇತಿ. ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವತ್ತಾನಂ ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ವತ್ತತಿ. ಸರೀರಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮುಖಧೋವನಾದಿಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ. ದ್ವೇ ತಯೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇತಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ನಿಸಜ್ಜಾವಾರೇ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಉಣ್ಹಾಸನಾನಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಉಸುಮಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮುಖೇನೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಏವ. ತೇನ ‘‘ಪತ್ತೋಪಿ ಅಚೇತನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಯಥಾಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥೇವಾತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ. ಪರಿಭೋಗಚೇತಿಯತೋ ಸರೀರಚೇತಿಯಂ ಗರುತರನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚೇತಿಯವನ್ದನಾಯ ಪಠಮಂ ಕರಣೀಯತಾ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಚೇತಿಯಂ ಬಾಧಯಮಾನಾ ಬೋಧಿಸಾಖಾ ಹರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನೇವ ಬೋಧಿಞ್ಚ ಪಣಿಪಾತಕರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ವಿಯ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಗಾಮಸಮೀಪೇತಿ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಟ್ಠಾನೇ.

ಜನಸಙ್ಗಹಣತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಮಯಿ ಅಕಥೇನ್ತೇ ಏತೇಸಂ ಕೋ ಕಥೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಜನಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾ ನಾಮ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿನಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ತದನುಗುಣಂಯೇವ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ. ಅನುಮೋದನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನೇವಾತಿ ಪರಿಚಿತೋ ಅಪರಿಚಿತೋತಿಆದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಕೋಟಿಯಾ ಏವ, ಸಮಾಗಮಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಯೇತಿ ಪರಚಕ್ಕಾದಿಭಯೇ.

ಕಮ್ಮಜತೇಜೋತಿ ಗಹಣಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಂ ನಾರೋಹತಿ ಖುದಾಪರಿಸ್ಸಮೇನ ಕಿಲನ್ತಕಾಯತ್ತಾ ಸಮಾಧಾನಾಭಾವತೋ. ಅವಸೇಸಟ್ಠಾನೇತಿ ಯಾಗುಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇ. ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದ-ದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಯಥಾ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಪವತ್ತಾಯ ಸರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನವಿಚ್ಛೇದೋ, ಏವಮೇತಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಪಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇ. ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಪೂರಣೇನ ಸಬ್ಬವತ್ತಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಕಾಮೇ ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ. ಕಾಯೇ ಅವೀತರಾಗೋ. ರೂಪೇ ಅವೀತರಾಗೋ. ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೮೬) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಚೇತೋವಿನಿಬನ್ಧಚಿತ್ತೋ. ಚರಿತ್ವಾತಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ.

ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕವತ್ತವಸೇನಾತಿ ಭಾವನಾಸಹಿತಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ ಗಮನಪಚ್ಚಾಗಮನಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕಂ, ತದೇವ ವತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಂ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ತಕಾಮಾ, ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದವನ್ತೋ. ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಹಿ ಹಿತಂ ತಂನಿಮಿತ್ತಕಞ್ಚ ಸುಖನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನಿಯತ್ತಾ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಚ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅತ್ತದೀಪಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹರಥ ಅತ್ತಸರಣಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೪೩). ತಂ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ತಕಾಮಾ. ಉಸಭಂ ನಾಮ ವೀಸತಿ ಯಟ್ಠಿಯೋ. ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಾಯ ಪಾಸಾಣಸಞ್ಞಾಯ, ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಮಾಗತಾ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋ ಏವ ನಯೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿಆದಿಕೋ ಯೋ ಠಾನೇ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಸಜ್ಜಾಯಪಿ ನಯೋ. ಪಚ್ಛತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಛಿನ್ನಭತ್ತಭಾವಭಯೇನಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತಿ.

ಮದ್ದನ್ತಾತಿ ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಸಾಲಿಸೀಸಾನಿ ಮದ್ದನ್ತಾ. ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅತ್ಥಾಯ ಲೋಕನಾಥೇನ ಛ ವಸ್ಸಾನಿ ಕತಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಏವಾಹಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿಪೂಜಾ ಹಿ ಸತ್ಥುಪೂಜಾ, ನ ಆಮಿಸಪೂಜಾತಿ. ಠಾನಚಙ್ಕಮಮೇವಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಭೋಜನಾದಿಕಾಲೇಸು ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ.

ವೀಥಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಪಠಮಮೇವ ವೀಥಿಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೀಥಿಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ‘‘ಯಾವದೇವ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩; ೨.೨೪; ೩.೭೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೦; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮; ೮.೯) ವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕತ್ವಾ. ನೇವ ದವಾಯಾತಿಆದಿ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪದಸ್ಸನಂ.

ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಯದಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಞ್ಚ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಠಾನೇಸು, ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸು ಠಾನೇಸು ಉಪನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಾ ಕಪ್ಪಾನಂ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ತಜ್ಜಂ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ, ಸಾವಕಬೋಧಿಯಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮೇವ ತಜ್ಜಂ ಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ, ಇತರೇಸಂ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಕುಸಲಂ. ಬಾಹಿಯೋ ದಾರುಚೀರಿಯೋತಿ ಬಾಹಿಯವಿಸಯೇ ಜಾತಸಂವದ್ಧತಾಯ ಬಾಹಿಯೋ, ದಾರುಚೀರಪರಿಹರಣೇನ ದಾರುಚೀರಿಯೋತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞೋ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತೇ, ಬಾಹಿಯ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ – ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿವಸಪ್ಪವತ್ತೇನ (ಉದಾ. ೧೦) ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ಓವಾದೇನ ಖಿಪ್ಪತರಂ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ ವಾ ಹೋತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಥೇರೋ ಬಾಹಿಯೋ ದಾರುಚೀರಿಯೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ವಾತಿಆದೀಸು ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

ತನ್ತಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ. ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಅತ್ತಾ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮೇ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಹಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮೀತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಮಾನಗ್ಗಾಹವಸೇನ, ತದುಭಯಂ ಪನ ತಣ್ಹಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹವಸೇನಪಿ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ‘‘ತಥಾ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಯೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ತೇಜೋಧಾತು ಉದ್ಧರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ. ಉದ್ಧರಣಗತಿಕಾ ಹಿ ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಉದ್ಧರಣೇ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಧಾತೂನಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕೇಕಪಾದುದ್ಧರಣೇ…ಪೇ… ಬಲವತಿಯೋ’’ತಿ ಆಹ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಿರಿಯಗತಿಕಾಯ ಹಿ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ಸತಿಪಿ ಅನುಗಮನಾನುಗನ್ತಬ್ಬತಾವಿಸೇಸೇ ತೇಜೋಧಾತುವಾಯೋಧಾತುಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ.

ತತ್ಥ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನತೋ ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಉದ್ಧರಣಂ, ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ಹರಣಂ ಅತಿಹರಣಂ. ರುಕ್ಖಖಾಣುಆದಿಪರಿಹರಣತ್ಥಂ, ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದಘಟ್ಟನಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಾ ಪಸ್ಸೇನ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣಂ. ಯಾವ ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ, ತಾವ ಆಹರಣಂ ಅತಿಹರಣಂ, ತತೋ ಪರಂ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣನ್ತಿ ಅಯಂ ವಾ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಆಪೋಧಾತು ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ. ಗರುತರಸಭಾವಾ ಹಿ ಆಪೋಧಾತೂತಿ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ…ಪೇ… ಬಲವತಿಯೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಪಥವೀಧಾತು ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇಪಿ ತಸ್ಸಾ ಸಾತಿಸಯಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಥಾ ಘಟ್ಟನಕಿರಿಯಾಯ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭನಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ತತ್ಥಾಪಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆಪೋಧಾತುಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಥಾ ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಸನ್ನಿರುಮ್ಭನೇಸೂ’’ತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನೇ, ತೇಸು ವಾ ವುತ್ತೇಸು ಉದ್ಧರಣಾದೀಸು ಛಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು. ಉದ್ಧರಣೇತಿ ಉದ್ಧರಣಕ್ಖಣೇ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಉದ್ಧರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚ. ಅತಿಹರಣಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಖಣಮತ್ತಾವಟ್ಠಾನತೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವಾತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನ್ತರಸಙ್ಕಮನಂ ಅತ್ಥಿ. ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬನ್ತಿಆದಿ ಉದ್ಧರಣಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತಿಇತ್ತರೋ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೋ, ಗಮನಸ್ಸಾದಾನಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಿರಸಿ ಪಾದೇ ಚ ಬದ್ಧಖುರಧಾರಾಸಮಾಗಮತೋಪಿ ಸೀಘತರೋ. ಯಥಾ ತಿಲಾನಂ ಭಜ್ಜಿಯಮಾನಾನಂ ತಟತಟಾಯನೇನ ಭೇದೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಟತಟಾಯನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ.

ಸದ್ಧಿಂ ರೂಪೇನಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝನಕರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಂ ತತೋ ಸತ್ತರಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯದಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಕ್ಖಣಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ರೂಪಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ ದನ್ಧನಿರೋಧ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ. ತಥಾ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮) ಏವಮಾದಿಪಾಳಿಯಾ ಚ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವಾ ಯಥಾಬಲಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಾಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ತಂಸಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ, ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ತೇಸಂ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಸೋಳಸಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತೀತಿ ತಙ್ಖಣಾಯುಕತಾ ತೇಸಂ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಲಹುಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಸಙ್ಗತಿಮತ್ತಪಚ್ಚಯತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ವಿಸಯಸಙ್ಗತಿಮತ್ತತಾಯ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾ, ದನ್ಧಮಹಾಭೂತಪಚ್ಚಯತಾಯ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾ. ನಾನಾಧಾತುಯಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಖೋ ಪನ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ, ತೇನ ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋವ ವುತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಕ್ಖಣತಾ ನ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಅಞ್ಞಂ, ತಂ ಪನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ ಅಪರಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ಏವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ತಥಾಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವೀಚಿಮನುಪಬನ್ಧೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ವೀಚಿ ಅನ್ತರೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ‘‘ತದೇವೇತ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಿದೂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನು ಅನು ಪಬನ್ಧೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೋ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ ಚ ನದೀಸೋತೋವ ನದಿಯಂ ಉದಕಪ್ಪವಾಹೋ ವಿಯ ವತ್ತತಿ.

ಅಭಿಮುಖಂ ಲೋಕಿತಂ ಆಲೋಕಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರತೋಪೇಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಯಂದಿಸಾಭಿಮುಖೋ ಗಚ್ಛತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ನಿಸೀದತಿ ವಾ, ತದಭಿಮುಖಂ ಪೇಕ್ಖನಂ ಆಲೋಕಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದನುಗತಂ ವಿದಿಸಾಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಲೋಕಿತಂ ನಾಮ ಅನುದಿಸಾಪೇಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಜ್ಜನಪರಿಭಣ್ಡಾದಿಕರಣೇ ಓಲೋಕಿತಸ್ಸ, ಉಲ್ಲೋಕಾಹರಣಾದೀಸು ಉಲ್ಲೋಕಿತಸ್ಸ, ಪಚ್ಛತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಅಪಲೋಕಿತಸ್ಸ ಚ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮಿನಾ ವಾ ಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವಾ’’ತಿ.

ಕಾಯಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತವನ್ತಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋಹಾಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ಏವ ‘‘ಯಮೇವಾಹಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಾಸನೇ ಅನಭಿರತಿಆದಿವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಪತ್ತೋ, ತಮೇವ ಸುಟ್ಠು ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಬಲವಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋ, ತತ್ಥ ಚ ಕತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ, ತೇನೇವ ನಂ ಸತ್ಥಾ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರಾನಂ ಯದಿದಂ ನನ್ದೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೩೦) ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ.

ಸಾತ್ಥಕತಾ ಚ ಸಪ್ಪಾಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಸ್ಸಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾವಿಜಹನಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಆಲೋಕನವಿಲೋಕನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಖನ್ಧಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಉಪಾಯೋ ನ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಆಲೋಕಿತಾದಿಸಮಞ್ಞಾಪಿ ಧಮ್ಮಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಪಜಾನನಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರವಸೇನಾತಿ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚಲನಾಕಾರಪವತ್ತಿವಸೇನ. ಅಧೋ ಸೀದತೀತಿ ಥೋಕಂ ಓತರತಿ. ಉದ್ಧಂ ಲಙ್ಘೇತೀತಿ ಲಙ್ಘನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪರಿ ಗಚ್ಛತಿ.

ಅಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಂ ಅಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಂ, ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಠಮಜವನೇಪಿ…ಪೇ… ಸತ್ತಮಜವನೇಪಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ರಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಆವಜ್ಜನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಆವಜ್ಜನವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಇಟ್ಠೇ ಇತ್ಥಿರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಲೋಭಮತ್ತಂ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಪಟಿಘಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ರಜ್ಜನಾದಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಂ ಮೂಲಂ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಭವಙ್ಗಾದಿ. ಏವಂ ಮನೋದ್ವಾರಜವನಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಧಮ್ಮಪರಿಜಾನನವಸೇನೇವ ಮೂಲಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಆಗನ್ತುಕತಾವಕಾಲಿಕತಾ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಸ್ಸೇವ ಅಪುಬ್ಬಭಾವವಸೇನ ಚೇವ ಇತ್ತರಭಾವವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತಿತೇಸೂತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಚ ಅಪರಾಪರಂ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ.

ತನ್ತಿ ಜವನಂ. ತಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಗನ್ತುಕೋ ಅಬ್ಭಾಗತೋ. ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ತಾವತಕೋ ಕಾಲೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಾವಕಾಲಿಕಾನಿ.

ಏತಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸಮವಾಯೇತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಆಲೋಕನವಿಲೋಕನೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೋ – ಕೋ ಏಕೋ ಆಲೋಕೇತಿ, ಕೋ ವಿಲೋಕೇತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭನತೋ.

ಕಾಲೇತಿ ಸಮಿಞ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ಸಮಿಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ತಥಾ ಪಸಾರೇತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಮಣಿಸಪ್ಪೋ ನಾಮ ಏಕಾ ಸಪ್ಪಜಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಲಳನನ್ತಿ ಕಮ್ಪನಂ, ಲೀಳಾಕರಣಂ ವಾ.

ಉಣ್ಹಪಕತಿಕೋ ಪರಿಳಾಹಬಹುಲಕಾಯೋ. ಸೀಲಸ್ಸ ವಿದೂಸನೇನ ಅಹಿತಾವಹತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ. ‘‘ಚೀವರಮ್ಪಿ ಅಚೇತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚೀವರಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾಯೋಪಿ ಅಚೇತನೋತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನೇನ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪರಿದೀಪೇನ್ತೋ ಇತರೀತರಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕಾಹತೋತಿ ಆಹತಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕೋ, ಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕಾಹಿ ವಾ ಹತಸೋಭೋ.

ಅಟ್ಠವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಟ್ಠವಿಧೋಪಿ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸೋ. ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರವಾದವಸೇನ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ನೇವ ದವಾಯಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಪನ ಇದಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಙ್ಗದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಜಲಸ್ಸ ತಂಸನ್ಧಾರಕವಾಯುನಾ ವಿಯ ಪರಿಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಾಯೋಧಾತುಯಾವ ಆಸಯೇ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ವಾಯೋಧಾತುವಸೇನೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಅತಿಹರತೀತಿ ಯಾವ ಮುಖಾ ಅಭಿಹರತಿ. ವೀತಿಹರತೀತಿ ತತೋ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ವಿಮಿಸ್ಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ಹರತಿ. ಅತಿಹರತೀತಿ ವಾ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತೋ ಹರತಿ. ವೀತಿಹರತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಪಸ್ಸತೋ ಹರತಿ. ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಚಾರೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಹಾರಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿವತ್ತನಸಞ್ಚುಣ್ಣನವಿಸೋಸನಾನಿ ಪಥವೀಧಾತುಸಹಿತಾ ಏವ ವಾಯೋಧಾತು ಕರೋತಿ, ನ ಕೇವಲಾತಿ ತಾನಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಸಾ ಏವ ಧಾರಣಾದೀನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಲ್ಲತ್ತಞ್ಚ ಅನುಪಾಲೇತೀತಿ ಯಥಾ ವಾಯೋಧಾತುಆದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಸೋಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅನುಪಾಲೇತಿ ಅಲ್ಲಭಾವಂ. ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತಾ ತೇಜೋಧಾತು. ಸಾ ಹಿ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠಂ ಆಹಾರಂ ಪರಿಪಾಚೇತಿ. ಅಞ್ಜಸೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪವಿಸನಾದೀನಂ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ. ಆಭುಜತೀತಿ ಪರಿಯೇಸನವಸೇನ, ಅಜ್ಝೋಹರಣಜಿಣ್ಣಾಜಿಣ್ಣತಾದಿಪಟಿಸಂವೇದನವಸೇನ ಚ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂತಂವಿಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋಯೇವ ಹಿ ಪಯೋಗೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯೇನ ಹಿ ಪಯೋಗೇನ ಪರಿಯೇಸನಾದಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಬ್ಬಿಸಯವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ ನಾಮ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನ್ವಾಯ ಆಗಮ್ಮ ಆಭುಜತಿ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ. ಆಭೋಗಪುಬ್ಬಕೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ.

ಗಮನತೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವಸೇನ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮನತೋ. ಪರಿಯೇಸನತೋತಿ ಗೋಚರಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖತ್ಥಂ ಆಹಿಣ್ಡನತೋ. ಪರಿಭೋಗತೋತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ. ಆಸಯತೋತಿ ಪಿತ್ತಾದಿಆಸಯತೋ. ಆಸಯತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕಮ್ಮಬಲವವತ್ಥಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಮರಿಯಾದವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸಯತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಸಯೋ, ಆಮಾಸಯಸ್ಸ ಉಪರಿ ತಿಟ್ಠನಕೋ ಪಿತ್ತಾದಿಕೋ. ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಮಾಕಾರೋ. ನಿಧೇತಿ ಯಥಾಭುತ್ತೋ ಆಹಾರೋ ನಿಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಧಾನಂ, ಆಮಾಸಯೋ, ತತೋ ನಿಧಾನತೋ. ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೇನ ಅವಿಪಕ್ಕತೋ. ಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಯಥಾಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಿಪಕ್ಕಭಾವತೋ. ಫಲತೋತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ. ನಿಸ್ಸನ್ದತೋತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಸ್ಸನ್ದನತೋ. ಸಮ್ಮಕ್ಖನತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಕ್ಖನತೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೨೯೪) ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸರೀರತೋ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇಗಸನ್ಧಾರಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಳಾಹತೋ ಸರೀರತೋ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಚ ರೋಗಾ ಕಣ್ಣಸೂಲಭಗನ್ದರಾದಯೋ. ಅಟ್ಠಾನೇತಿ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಖೇತ್ತದೇವಾಯತನಾದಿಕೇ. ಕುದ್ಧಾ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಮನುಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ ನೇವ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅತ್ತನೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ಚ ನ ಪರಸ್ಸ, ಉದಕತುಮ್ಬತೋತಿ ವೇಳುನಾಳಿಆದಿಉದಕಭಾಜನತೋ. ತನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತಉದಕಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಏಕೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಆಗತೋ, ಸೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಗಹಣೇನ. ‘‘ಗಮನೇಪಿ ಪುರತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಭಿಹರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಗಮನಮೇವ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ. ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಥಾಯಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಮೇವ ಧುರಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರನ್ತರೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಪವತ್ತಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ನಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿತಾ ಗಹಿತಾತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ಏಕೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ಅಞ್ಞಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಏಕೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ, ನಿಸೀದನ್ತೋ, ಸಯನ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ಅಞ್ಞಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ ಸಯತಿ, ಏಕೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಸಯತಿ. ಏತ್ತಕೇನ ಪನ ನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಚಙ್ಕಮನೇನ ದೀಪೇನ್ತಿ. ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಚಙ್ಕಮನಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನಕೋಟಿಯಂ ಠಿತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ – ‘‘ಪಾಚೀನಚಙ್ಕಮನಕೋಟಿಯಂ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಚಙ್ಕಮನಕೋಟಿಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಛಿಮಚಙ್ಕಮನಕೋಟಿಯಂ ಪವತ್ತಾಪಿ ಪಾಚೀನಚಙ್ಕಮನಕೋಟಿಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ಚಙ್ಕಮನಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಾ ಉಭೋ ಕೋಟಿಯೋ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ಚಙ್ಕಮನೇ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ಠಾನೇ ಪವತ್ತಾ ನಿಸಜ್ಜಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ, ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪವತ್ತಾ ಸಯನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಏವ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತಾರೇತಿ, ಉಟ್ಠಹನ್ತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ. ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಗತಾದೀಸು ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ಏವಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಭೂತಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಾವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಾವ ಚಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಮಾನೋ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಯತಿ – ‘‘ಕಾಯೋ ಅಚೇತನೋ ಮಞ್ಚೋ ಅಚೇತನೋ, ಕಾಯೋ ನ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಹಂ ಮಞ್ಚೇ ಸಯಿತೋ’ತಿ, ಮಞ್ಚೋಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ ‘ಮಯಿ ಕಾಯೋ ಸಯಿತೋ’ತಿ, ಅಚೇತನೋ ಕಾಯೋ ಅಚೇತನೇ ಮಞ್ಚೇ ಸಯಿತೋ’’ತಿ, ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಏವ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತಾರೇತಿ, ಪಬುಜ್ಝನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಪಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕಾಯಿಕಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ತಮ್ಮಯತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಚ ಜವನಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾ ಛದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾಮಯಪವತ್ತಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜಾಗರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಜಾಗರಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಜಗ್ಗನ್ತೋಪಿ ಜಾಗರಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಬಾತ್ತಿಂಸತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಪಹಾಯ ದಸಕಥಾವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ ಭಾಸಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತರುಚಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋಪಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋಪಿ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ನಾಮ. ದುತಿಯಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಪ್ಪಹಾನತೋ ವಿಸೇಸತೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ನಾಮಾತಿ. ಓಟ್ಠೇ ಚಾತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೇನ ಕಣ್ಠಸೀಸನಾಭಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತದನುರೂಪಂ ಪಯೋಗನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸಞ್ಞಿತಂ ಪಯೋಗಂ, ಯತೋ ಸಬ್ಬೇ ವಿಚಾರಾದಯೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ. ಉಪಾದಾರೂಪಪವತ್ತಿಯಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಸದ್ದಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಸತ್ತಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾಸತಿಯಾಪಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಅನುರೂಪತ್ತಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನುರೂಪಪುಬ್ಬಭಾಗಂ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತಲೋಕಿಯತ್ತಾ.

ಸತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬೯. ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ದೇಸೇತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಯಾಚಿ, ತಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೇಸನಂ ಯಾಚಸಿ, ತಸ್ಮಾ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣವಿಸೇಸಾ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ.

೪. ಸಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೦. ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ ಅಪಾತನವಸೇನ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ, ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ತದೇವ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ…ಪೇ… ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ ಏಕೋ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಮಾಧಿ ಭೂತೋ ಜಾತೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕೋದಿಭೂತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕೋದಿಭೂತಾತಿ ಏತೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾವಹೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಕೋ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ. ಸಮಾಹಿತಾತಿ ಏತೇನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿ. ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಸುಭಾವಿತೋ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನವಕಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಭಾವಿತಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ. ತೇ ಹಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಾಯ ಭಾವಿತಾ. ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಭಾವಿತಸತಿಪಟ್ಠಾನಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಕತಕರಣೀಯಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾಯ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ, ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೫. ಅಕುಸಲರಾಸಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೧. ಪಞ್ಚಮೇ ಕೇವಲೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ, ತತೋ ಏವ ಸಕಲೋ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೬. ಸಕುಣಗ್ಘಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೨. ಪಾಕತಿಕಸಕುಣಕುಲೇಸು ಬಲವಭಾವತೋ ತೇಸಂ ಹನನತೋ ಸಕುಣಗ್ಘಿ. ಸೇನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ, ಸೇನವಿಸೇಸೋ ಪನ ಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆಮಿಸತ್ಥಾಯ ಪತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಲೋಭಸಾಹಸೇನ ಪತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲೋಭನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಾಹಸಾಕಾರೇನ ಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಙ್ಗಲೇನ ಕಟ್ಠಂ ಕಸಿತಂ ನಙ್ಗಲಕಟ್ಠಂ, ತಂ ಕರೀಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಙ್ಗಲಕಟ್ಠಕರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಧುನಾ ಕಟ್ಠಂ ಖೇತ್ತಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಲೇಡ್ಡುಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಲೇಡ್ಡುಟ್ಠಾನಂ, ಲೇಡ್ಡುನಿಮಿತ್ತಂ ಕಸಿತಟ್ಠಾನಂ. ವಜ್ಜತೀತಿ ವದಂ, ವಚನಂ. ಕುಚ್ಛಿತಂ ವದಂ ಅವದಂ. ಗರಹನೇ ಹಿ ಅಯಂ ಅ-ಕಾರೋ ಯಥಾ – ‘‘ಅಪುತ್ತೋ ಅಭರಿಯಾ’’ತಿ. ಅವದಂ ಮಾನೇತೀತಿ ಅವದಮಾನಾ, ಅತ್ತನೋ ಬಲಮದೇನ ಲಾಪಂ ಅತಿಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಗಚ್ಛ ಖೋ, ತ್ವಂ ಲಾಪ, ತತ್ರಪಿ ಮೇ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಮೋಕ್ಖಸೀ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಬಲಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ತತೋ ಆಪನ್ನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವದಮಾನೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ಅವ್ಹಾಯನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಹಿ ಖೋ ದಾನಿ ಸಕುಣಗ್ಘೀ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಜಿಯಾಮುತ್ತಸರಸ್ಸ ವಿಯ ಸೀಘಪಾತಯೋಗ್ಯತಾಕರಣೇನ ಉಭೋ ಪಕ್ಖೇ ಸಮ್ಮಾ ಠಪೇತ್ವಾ. ಅಯನ್ತಿ ಸಕುಣಗ್ಘಿ. ಞತ್ವಾತಿ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಫಾಲೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಫಾಲಚ್ಛೇದತಿಖಿಣಸಿಖರೇ ಸುಕ್ಖಲೇಡ್ಡುಸ್ಮಿಂ ಭಿಜ್ಜಿತ್ಥ.

೭. ಮಕ್ಕಟಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೩. ಸಞ್ಚಾರೋತಿ ಸಞ್ಚರಣಂ. ಲೇಪನ್ತಿ ಸಿಲೇಸಸದಿಸಂ ಆಲೇಪನಂ. ಕಾಜಸಿಕ್ಕಾ ವಿಯಾತಿ ಕಾಜದಣ್ಡಕೇ ಓಲಗ್ಗೇತಬ್ಬಾ ಸಿಕ್ಕಾ ವಿಯ. ಅಪಿಚ ಚತಸ್ಸೋ ರಜ್ಜುಯೋ ಉಪರಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಂ. ಓಡ್ಡಿತೋತಿ ಓಲಮ್ಬಿತೋ. ಥುನನ್ತೋತಿ ನಿತ್ಥುನನ್ತೋ.

೮. ಸೂದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೪. ಆಹಾರಸಮ್ಪಾದನೇನ ತಂತಂಆಹಾರವತ್ಥುಗತೇ ಸೂದೇತಿ ಪಗ್ಘರೇತೀತಿ ಸೂದೋ, ಭತ್ತಕಾರಕೋ. ದಹರೇಹಿ ಮನಾಪತರಂ ಅಚ್ಚೇತಬ್ಬತೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ ಅಚ್ಚಯಾ, ಭೋಜನೇ ರಸವಿಸೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರರಸವಿಸೇಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಗ್ಗೀಯತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಿಭಜೀಯತೀತಿ ಅಗ್ಗೋ, ಅಮ್ಬಿಲಮೇವ ಅಗ್ಗೋ ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗೇಹೀತಿ ಅಮ್ಬಿಲಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ. ದಾತುಂ ಅಭಿಹರಿತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಿಹಾರಾ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಭಿಹಟಾನಂ ದಾಯಾನ’’ನ್ತಿ. ಇದಂ ಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಲೋಮಂವಾತಿ ಇದಂ ಮಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅನುಲೋಮಾವಸಾನಮೇವ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಏವಂ ಪುನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬಾಲೋ ಅಬ್ಯತ್ತೋ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾವ ಕಥಿತಾ ‘‘ಸಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೯. ಗಿಲಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೫. ಪಾದಗಾಮೋತಿ ನಗರಸ್ಸ ಪದಸದಿಸೋ ಮಹನ್ತಗಾಮೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ವೇಳುವಗಾಮಕೇ’’ತಿ. ಅಹಿತನಿಸೇಧನ-ಹಿತನಿಯೋಜನ-ಬ್ಯಸನಪರಿಚ್ಚಜನ-ಲಕ್ಖಣೋ ಮಿತ್ತಭಾವೋ ಯೇಸು ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಮಿತ್ತಾ. ಯೇ ಪನ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಸಹಾಯಾ, ತೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠಾ. ಯೇ ಸವಿಸೇಸಂ ಭತ್ತಿಮನ್ತೋ, ತೇ ಸಮ್ಭತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಿತ್ತಾತಿ ಮಿತ್ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ. ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಅಟ್ಠಮಿಯಂ ಚಾತುದ್ದಸಿಯಂ ಪಞ್ಚದಸಿಯನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಚತ್ತಾರೋ ವಾರೇ ಕತ್ವಾ ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠವಾರೇ.

ವೇದನಾನಂ ಬಲವಭಾವೇನ ಖರೋ ಫರುಸೋ ಕಕ್ಖಳೋ. ಆಬಾಧೋತಿ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಹೇತುತಾಯ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಬಾಧೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕತ್ತಾ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಭಾಗರೋಗೋ ನಾಮ. ನಾಯಮೀದಿಸೋ ಆಬಾಧೋ, ಅಯಂ ಪನ ಬಹಲತರಬ್ಯಾಧಿತಾಯ ‘‘ವಿಸಭಾಗರೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಸಮೀಪಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮರಣನ್ತಂ ಮರಣಸನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ. ವೇದನಾ…ಪೇ… ಅಕರೋನ್ತೋ ಉಕ್ಕಂಸಗತಭಾವಿತಕಾಯಾದಿತಾಯ. ಅಪೀಳಿಯಮಾನೋತಿ ಅಪೀಳಿಯಮಾನೋ ವಿಯ. ಓವಾದಮೇವ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಪಲೋಕನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಅದತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗವೀರಿಯಂ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಕಮ್ಮಭೂತವಿಪಸ್ಸನಾವೀರಿಯಂ. ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರೋ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ.

‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಖಣಪರಿಚ್ಛೇದವತೀ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಖಣಿಕಸಮಾಪತ್ತಿ. ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ರೂಪಸತ್ತಕಾರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಖಿಲವಿರಹೇನ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ, ಅಬ್ಯಾಕುಲತಾಯ ನಿಜ್ಜಟಂ ಕತ್ವಾ. ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸವಿಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಾದೀನಂ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಮಾಪನ್ನಾ ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ ವೇದನಂ ಮಹಾಬಲವತಾಯ ಪುಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ತಥಾಪವತ್ತಿತವಿಪಸ್ಸನಾವೀರಿಯಸ್ಸ. ಯಥಾ ನಾಮಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೇದನಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾ. ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಕದ್ವಯಸ್ಸ ವಸೇನ ವದತಿ. ಸನ್ನೇತ್ವಾತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಮಾಪನ್ನಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಭೂತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತಿಸಿನೇಹೇನ ತೇಮೇತ್ವಾ. ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ.

ಗಿಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಗಿಲಾನಭಾವತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ. ಸರೀರಸ್ಸ ಗರುಥದ್ಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ಮಧುರಕತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಞ್ಜಾತಗರುಭಾವೋ ಸಞ್ಜಾತಥದ್ಧಭಾವೋ’’ತಿ. ನಾನಾಕಾರತೋತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿಭೇದತೋ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಭಾವಿಯಮಾನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾ. ಪಾಕಟಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಯ. ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ನ ಞಾಯನ್ತಿ.

ಅನನ್ತರಂ ಅಬಾಹಿರನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಚ ಅನ್ತರಬಾಹಿರಂ ಅಕತ್ವಾ. ಏತ್ತಕನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ದಹರಕಾಲೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದಹರಕಾಲೇ. ನ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪರಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಮಾನತಣ್ಹಾಮೂಲಕೋ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ, ನತ್ಥೇವ ಪಗೇವ ತೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಸಙ್ಖರಣೇನ ವೇಠೇನ ಮಿಸ್ಸಕೇನ. ಮಞ್ಞೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖರಣಸಞ್ಞಿತೇನ ವೇಠಮಿಸ್ಸಕೇನ ವಿಯ ಜರಸಕಟಂ. ಅರಹತ್ತಫಲವೇಠೇನಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಞಿತೇನ ಅತ್ಥಭಾವವೇಠೇನ.

ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವೇದನಾನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಾನಂ ವೇದನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತದೀಪಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮೋ ಏವ ವುತ್ತೋ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ. ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಚತೂಹಿ ಓಘೇಹಿ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥರಣೀಯತೋ ‘‘ದೀಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಮಅಗ್ಗೇತಿ ತಮಯೋಗಾಭಾವೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗೇ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾನಂ. ತೇ ‘‘ಧಮ್ಮದೀಪಾ ವಿಹರಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಗೋಚರಾವ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಗ್ಗೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ.

೧೦. ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭೬. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಮ್ಮಿಕಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುತ್ತಾ. ವಿಸೇಸೇತೀತಿ ವಿಸೇಸೋ, ಅತಿಸಯೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಸೇಸೋ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೋತಿ ಕಾಯೇ ಅಸುಭಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಅದಹನ್ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವೀಥಿಯಂ ಅಪಟಿಪನ್ನತಾ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಾರಮ್ಮಣೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ವಾ ಲೀನತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಏವಂ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇ ಚಾತಿಆದಿನಾ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಪರಿಳಾಹಲೀನತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಾ ಏಕಜ್ಝಂ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕಾಯಾರಮ್ಮಣೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋ. ಕಿಲೇಸಾನುರಞ್ಜಿತೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸವಿವಣ್ಣಿತಚಿತ್ತೇನ ಹುತ್ವಾ ನ ವತ್ತಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ ಪನ ವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವಾ’’ತಿ. ನ ಚ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ನ ಚ ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಕಿಲೇಸಸಹಗತೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ನ ಪವತ್ತೇತಿ. ಸುಖಿತೋತಿ ಝಾನಸುಖೇನ ಸುಖಿತೋ.

ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಾವನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಂ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪನ್ಥೇ ಸತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾದಿಅನುಸ್ಸರಣೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಣಿಧಾಯ ಭಾವನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ರಥಂ ವಾಹಯನ್ತೋ ವಿಯ. ಸಮಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಟ್ಠಕಾದಿವಸೇನ ಸುತಚ್ಛಿತಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ. ಸುಖೇನೇವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಓಕಾಸಂ ಅದೇನ್ತೋ ಅನ್ತರಾ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಅಲಗ್ಗನ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಸ್ಸ ಆರದ್ಧವುತ್ತಿತಂ ಅಪರಿಪನ್ಥತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಓಪಮ್ಮದ್ವಯಮಾಹ. ಬ್ಯಾಭಙ್ಗಿಯಾತಿ ಕಾಜದಣ್ಡೇನ. ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾದೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಲೀನತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಾನಂ.

ಗುಳಖಣ್ಡಾದೀನೀತಿ ಗುಳಖಣ್ಡಸಕ್ಖರಖಣ್ಡಾದೀನಿ ಉಚ್ಛುವಿಕಾರಭೂತಾನಿ. ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಮ್ಬಪಾಲಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.