೫. ಕಚ್ಚಾನಗೋತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾಪಿ ಬಾಹಿರಕಾಪಿ ಸಾಸನಿಕಾಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನಪಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೇನಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಬಹೂನಂ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಆಮೇಡಿತವಸೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಯಂ ಆಮೇಡಿತಪಯೋಗೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಅಪರೇಹಿಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಪನಾಯಂ ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವಚನೇ ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞೂ ಏವ ಪಮಾಣಂ, ನ ಅವಿಞ್ಞೂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಯಂ, ದುವಿಧಂ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹವತ್ಥು, ದ್ವಯಂ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹವಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಪಸ್ಸಿತೋತಿ ದ್ವಯನಿಸ್ಸಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ನಿಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ. ಯಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋಯಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ಏವ ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಗಾಹತಾಯ ಸಸ್ಸತೋ, ತಂ ಸಸ್ಸತಂ. ಯಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ ನ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ಏವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಗಾಹತಾಯ ಉಚ್ಛೇದೋ, ತಂ ಉಚ್ಛೇದಂ. ಲೋಕೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ತಮ್ಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ. ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅವಿಪರೀತಪಞ್ಞಾಯ ಯಥಾಭೂತಪಞ್ಞಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು. ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೇ ಸ್ವೇವಾತಿ ಸನ್ತಾನನಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೇಸು ಏವ. ಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ ವಿನಸ್ಸನತೋ ಕೋಚಿ ಠಿತೋ ನಾಮ ಸತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ತಥಾಪವತ್ತಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾವ. ಸಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಭೇದಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದಯನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ, ಸಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ, ನ ಹೋತಿ, ನಪ್ಪವತ್ತತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಖಣಿಕನಿರೋಧಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗ’’ನ್ತಿ. ಯಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ಯಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನವನವಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತಿ.

ಲೋಕೋ ಸಮುದೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಲೋಕಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂತಂಹೇತುನಿರೋಧತೋ ತಂತಂಫಲನಿರೋಧೋ ಹಿ ಪಟಿಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಯೋ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಸೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಲೋಕಸಮುದಯೋ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಸ್ಸ. ಅನುಚ್ಛೇದಂ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಅನುಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಸ್ಸ ಹೇತು. ಅಯಮ್ಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಖಣತೋ ಉದಯವಯನೀಹರಣನಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯವಯನೀಹರಣನಯೋಪಿ.

ಉಪಗಮನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಉಪಯೋ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠುಪಯೋ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಯೇಹಿ ಉಪಾದಾನಾದೀನಂ ಅನತ್ಥನ್ತರತಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ತಥಾ ಚ ಪನ ತೇಸು ದುವಿಧತಾ ಉಪಾದೀಯತಿ. ನನು ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ದ್ವೇ ಏವಾತಿ ಇಧ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಂ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಅಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾನುಕ್ಕಮಂಯೇವ ಪನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರೋಪರಸ್ಸ ಸುಭಂ ಅಸುಭನ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ. ವಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ವಿರೂಪಂ ನಿವಿಸನ್ತಿ, ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾಹೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ. ವಿನಿಬದ್ಧೋತಿ ವಿರೂಪಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತುಂ ವಾ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಬದ್ಧೋ.

‘‘ಅಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ಉಪಯುಪಾದಾನಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಞ್ಚಾಯನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಉಪಯುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತನ್ತಿ ಆಧಾರಭೂತಂ. ದೋಸಮೋಹವಸೇನಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಏವಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇ. ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿನಿವೇಸನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ. ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಥಾಮಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹಾನಭಾವೇನ ಅನುಸೇನ್ತಿ. ತದುಭಯನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿದ್ವಯಂ. ನ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗತಿಯಾ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ. ನ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ನ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗಾಹೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತತಿ. ಅತ್ತನಿಯಗಾಹೋ ನಾಮ ಸತಿ ಅತ್ತಗಾಹೇ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಮೇ’’ತಿ. ಇದಂ ದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾಪಸ್ಸಯಂ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಮೇವಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೨೦; ೩.೩೭೩; ವಿಭ. ೧೯೦) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಕಙ್ಖಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಸಂಸಯಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ.

ನ ಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಅಸದ್ದಹನೇನ. ಮಿಸ್ಸಕಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಆಹಾತಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅವೋಚ. ನಿಕೂಟನ್ತೋತಿ ನಿಹೀನನ್ತೋ. ನಿಹೀನಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿಕೂಟ-ಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಾಮಕನ್ತೋ’’ತಿ. ಪಠಮಕನ್ತಿ ಚ ಗರಹಾಯಂ ಕ-ಸದ್ದೋ. ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖತಂ ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಏವ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಚ ಯಥಾ ಅಸಙ್ಖತಂ ಅತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ವಿಯ. ತಞ್ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನೇ. ಕಿಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ? ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥಿತ’’ನ್ತಿ ನಿಚ್ಚತಂ. ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೋ ಹಿ ಇಧ ಪಠಮೋ ಅನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೋ ದುತಿಯೋತಿ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಾ ಚ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನನಿರೋಧಕಥನತೋ ಸಸ್ಸತತಂ, ನಿರುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಅಸತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪುನೂಪಗಮನಕಥನತೋ ಉಚ್ಛೇದತಞ್ಚ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾನಯೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇ…ಪೇ… ಅನ್ತೇ’’ತಿಆದಿ.

ಕಚ್ಚಾನಗೋತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.