೧. ಬುದ್ಧವಗ್ಗೋ

೧. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ದುತಿಯಸುತ್ತಾದೀನಿಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ರಾತಿ ಪದಂ ಯೇ ದೇಸಕಾಲಾ ಇಧ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸಮಯಂ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಂ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದೇಸಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಅಯಂ ತಾವ ತತ್ರಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ತತ್ರಸದ್ದೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಿಸಿಟ್ಠಂ ದೇಸಂ ಕಾಲಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತೇ ವಾ ದೇಸಕಾಲೇ’’ತಿ. ತೇನ ತತ್ರಾತಿ ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪಿ ಅಭಾಸಿ, ತಾದಿಸೇ ದೇಸೇ, ಕಾಲೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.

ನನು ಚ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಾಹಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ, ತತ್ಥೇವ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಂ ಠಿತೋವ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ. ಅದೇಸೇತಬ್ಬಕಾಲೇ ಅದೇಸನಾಯ ಹಿ ಇದಂ ಉದಾಹರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲಭಾವಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ತದಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಸ್ಸಮೇನ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಅಹೋಸಿ, ಬಲವಪೀತಿವೇಗೇನ ನಾಮಕಾಯೇ. ತದುಭಯಸ್ಸ ವೂಪಸಮಂ ಆಗಮೇನ್ತೋ ಪಪಞ್ಚಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ಅದೇಸೇತಬ್ಬದೇಸೇ ಅದೇಸನಾಯ ಪನ ಉದಾಹರಣಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ, ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಇಧ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ‘‘ಸ ಖೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಬಾಲೋ ಇಧ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮) ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಖೋ-ಸದ್ದೋ, ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಖೋ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೨೧) ಅವಧಾರಣೇ, ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಸತ್ಥು ಪವಿವಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಸಾವಕಾ ವಿವೇಕಂ ನಾನುಸಿಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧) ಆದಿಕಾಲತ್ಥೇ, ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಪದಪೂರಣೇನ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಆದಿಕಾಲತ್ಥೇನ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಉಪಞ್ಞಾಸಮತ್ತಂ, ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ ಪನ ನಿಯಮದಸ್ಸನಂ. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಆಮನ್ತೇಸಿ ಏವಾ’’ತಿ ಆಮನ್ತನೇ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುವಿಸೇಸದಸ್ಸನಪರಂ, ನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ಇಧ ಪನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ಪುನ ಭಗವಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಕಥಾಸವನಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲವಚನನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯ ಸವನಯೋಗ್ಯಪುಗ್ಗಲವಚನಂ. ಚತೂಸುಪಿ ಪರಿಸಾಸು ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ಏದಿಸಾನಂ ದೇಸನಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಭಾಜನಭೂತಾತಿ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಾಸನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖುಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿಪಿ ಅಜ್ಝುಪಗತಂ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಅನುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖು. ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಸೋ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದೀಹಿ ಜೀವಿಕಕಪ್ಪನಂ ಹಿತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನೇವ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖು. ಪರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕತ್ತಾ ವಾ ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇ ಕಾಜಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನೋಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಭಿಕ್ಖು ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಭೋಜನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತತ್ತಾ ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಭಿನ್ನಪಟಧರೋತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ದತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೫೦೯) ಆಗತನಯೇನ. ಞಾಪನೇತಿ ಅವಬೋಧನೇ, ಪಟಿವೇದನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾ, ನ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಜೀವನಸೀಲತಾ. ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತಾ ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೭.೫೯) ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖನಸಭಾವತಾ, ನ ಯಾಚನಾಕೋಹಞ್ಞಸಭಾವತಾ. ಭಿಕ್ಖನೇ ಸಾಧುಕಾರಿತಾ ‘‘ಉತ್ತಿಟ್ಠೇ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೬೮) ವಚನಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತಾ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿಸಭಾವೋ. ಇಧ ಪನ ತಥಾಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವತಂ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸೀಲಂ ನಾಮ ವತವಸೇನ ಸಮಾದಾನಂ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಪವೇಣಿ-ಆಗತಂ ಚಾರಿತ್ತಂ. ಸಾಧುಕಾರಿತಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಆದರಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ.

ಹೀನಾಧಿಕಜನಸೇವಿತವುತ್ತಿನ್ತಿ ಯೇ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತಾಪಿ ಜಾತಿಮದಾದಿವಸೇನ ಉದ್ಧತಾ ಉನ್ನಳಾ, ಯೇ ಚ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಪರೇಸು ಅತ್ಥಿಕಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗತತಾಯ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಪರಮಕಾಪಞ್ಞಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಹೀನಜನೇಹಿ ದಲಿದ್ದೇಹಿ ಪರಮಕಾಪಞ್ಞತಂ ಪತ್ತೇಹಿ ಪರಕುಲೇಸು ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇಹಿ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಉದ್ಧತಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ, ಅಧಿಕಜನೇಹಿ ಉಳಾರಭೋಗಖತ್ತಿಯಕುಲಾದಿತೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಆಜೀವಸೋಧನತ್ಥಂ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ದೀನಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಆಮನ್ತನಭಾವತೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ, ಪಕರಣತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಸುಸ್ಸೂಸಾಜನನಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಮನಸಿಕಾರನಿಯೋಜನಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರೇಪೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಸವನೇ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಚ. ಕಥಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಸವನಾದಯೋ ಸಾಧುಕಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಹತ್ಥಗತಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆದರಗಾರವಯೋಗೇನ ಕಥಾದೀಸು ಅಪರಿಭವಾದಿನಾ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ. ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ನ ಕಥಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಕಥಿಕಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋತಿ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೫೧). ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ. ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸೀಲಾದಿನಿಪ್ಫತ್ತಿ. ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಗಮವಸೇನ. ಸತ್ಥುಚರಿಯಾನುವಿಧಾಯಕತ್ತಾ ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನುಟ್ಠಾನೇನ. ತಿಣ್ಣಂ ಯಾನಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಸಕಲಸಾಸನಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ.

ಸನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಸಮೀಪಭಾವತೋ. ಸನ್ತಿಕಾವಚರತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಂವುತ್ತಿಭಾವತೋ. ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅನುಸಾಸನಿಯಾನುರೂಪಂ, ಅನುಸಾಸನಿಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮೇ ದೇಸನಾಪಸುತಾ, ತೇ. ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಸಬ್ಬಪರಿಸಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏವ ಆಮನ್ತನಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾ. ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಅಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾ. ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾತಿ ಹಿಯ್ಯೋ ತತೋ ಪರದಿವಸೇಸು ವಾ ಸುತಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಮನಸಾ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಾ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇಸನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಚ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇ-ಕಾರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ ಇತೀ’’ತಿ, ಅಯಞ್ಹಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರಾವಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಹೇತುಮ್ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ಪರಿಸಮಾಪನೇ, ‘‘ಇತಿ ವಾ ಏವರೂಪಾ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೩) ಆದಿಅತ್ಥೇ ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೭೩, ೭೫) ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ, ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೪) ಪಕಾರೇ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೬) ಅವಧಾರಣೇ, ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦) ನಿದಸ್ಸನೇ. ಇಧಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತನಾಕಾರೋ ತಮೇಸ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಭದ್ದನ್ತೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ ಇಧ ಭಗವತೋತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಮನ್ತನಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಭಗವತೋ ಆಮನ್ತನಂ ಪಟಿಅಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಸ್ಸವಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಯಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ನಿದಾನವಚನಂ, ನನು ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತವಚನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾಯ ಠಿತಿಅಸಮ್ಮೋಸಸದ್ಧೇಯ್ಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ. ಕಾಲದೇಸದೇಸಕನಿಮಿತ್ತಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹಿ ದೇಸನಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾ ಚ, ದೇಸಕಾಲಕತ್ತುಸೋತುನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧೋ ವಿಯ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇನೇವ ಚಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿಪುಚ್ಛಾಸು ಕತಾಸು ತಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ.

ಅಪಿಚ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬರಚನಾನುಮಾನಾಗಮತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬರಚನಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಚ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು. ತಥಾ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಸತ್ಥುಸಾವಕಾನುರೋಧಾಭಾವತೋ ಖೀಣಾಸವತ್ತಸಿದ್ಧಿ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಾ ಚಸ್ಸ ಪರಾನುಗ್ಗಹಪ್ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ದೇಸಕಸಂಕಿಲೇಸಭೂತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೂಸಕಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಾಭಾವಸಂಸೂಚಕೇಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜನಕೇಹಿ ಚ ಸಂಬುದ್ಧವಿಸುದ್ಧಭಾವೇಹಿ ಪುರಿಮವೇಸಾರಜ್ಜದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಪಚ್ಛಿಮವೇಸಾರಜ್ಜದ್ವಯಸಿದ್ಧೀತಿ ಭಗವತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ನಿದಾನವಚನೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀಪನತೋ, ಇಧ ಪನ ಮೂಲದ್ವಯವಸೇನ ಅನ್ತದ್ವಯರಹಿತಸ್ಸ ತಿಸನ್ಧಿಕಾಲಬನ್ಧಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧನಯಸಙ್ಖೇಪಗಮ್ಭೀರಭಾವಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಬೋಧಿಯಾ ನಿದಸ್ಸನತೋ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ.

ತಥಾ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ. ಞಾಣಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಪವತ್ತಿ, ಅತ್ತಹಿತತ್ಥಾ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಪರೇಸಂ ಏವ ಅತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಸಾಸನಟ್ಠೇನ ಸಾಸನಂ, ನ ಕಬ್ಬರಚನಾ. ತಯಿದಂ ಸತ್ಥುಚರಿತಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸೀಯತಿ, ಇಧ ಪನ ದ್ವಾದಸಪದಿಕಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಾವನೇನ ತೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಸತ್ಥು ಪಮಾಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾದಿ-ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲದುಚ್ಚರಿತಾದಿದೋಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನೇನ ವಚನೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸುಪರಿಸುದ್ಧಞಾಣಕರುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗಪರಿದೀಪನೇನ ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಭಾವದೀಪನೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇ ಪಯೋಜನನಿದಸ್ಸನಂ.

ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ. ದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ನಿಕ್ಖಿಪನತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ತಾವ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥಾಯಂ ದೇಸನಾ ಏವಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿದಾನಪರಿಜಾನನೇನ ವಣ್ಣನಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಚೋದನಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಪರಜ್ಝಾಸಯೋಯಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾರೋ ಸುಕಥಿತೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನೇಕಸತಅನೇಕಸಹಸ್ಸಭೇದಾನಿಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಪಧಾನನಯೇನ ಸೋಳಸವಿಧತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಸಮ್ಭವತೋ, ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನಪಿ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದೀಹಿ ಪನ ಪುರತೋ ಠಿತೇಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಂಸಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ. ನಯಿಧ ನಿರವಸೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಸೇಸನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಮೂಲನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥಾದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಯಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಂ ಏವ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಕಾರಣಭೂತೋತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರಜ್ಝಾಸಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಧಮ್ಮೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ. ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಸುತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿ ಏವ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಂ, ತದೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತದೇಸನತ್ತಾ. ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ಪನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನಂ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅನವರೋಧೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೇ ಅನವರೋಧೋತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಪರೇಸಞ್ಹಿ ಅಭಿನೀಹಾರಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸೇವ ಸುತ್ತದೇಸನಾಕಾರಣುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತಾದೀನಂ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಆಮಿಸುಪ್ಪಾದಾದಿದೇಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರೇಸಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಏವ ದೇಸಿತೋ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋತಿ ಪಾಕಟೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇತಿ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದಸಬಲಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋತಿ ದಸಬಲವಗ್ಗೇ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಆವಲಿ, ತಥಾ ಚನ್ದೋಪಮಹಾರಕಾದಯೋ.

ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋ. ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ. ಖನ್ತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ. ಮನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಅಭಿನೀಹಾರನ್ತಿ ಪಣಿಧಾನಂ. ಬುಜ್ಝನಭಾವನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಸಭಾವಂ, ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾಕಾರಂ ವಾ.

ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಉಗ್ಘಟನಂ ನಾಮ ಞಾಣುಗ್ಘಟನಂ, ಞಾಣೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಮತ್ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಉದ್ದೇಸಾದೀಹಿ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಂ ಪರಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪದಪರಮೋ. ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯಾತಿ ಉದಾಹಾರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೇ ಉದಾಹಟಮತ್ತೇ ಏವ. ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿಸಮಾಯೋಗೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ಠಪಿಯಮಾನಾಯ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉದ್ದೇಸತೋತಿ ಉದ್ದೇಸಹೇತು, ಉದ್ದಿಸನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಉದ್ದಿಸತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ಪರಿಪುಚ್ಛತೋತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ. ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ನ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಮೇವ ಪರಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪದಪರಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏಕಚರಾತಿ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಏಕವಿಹಾರಿನೋ. ದ್ವಿಚರಾತಿ ದ್ವೇ ಏಕಜ್ಝಾಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ಞಾಣಚರಿಯಾದಿವಸೇನ ವಿಚರನ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು. ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇನ ಸುಞ್ಞತಂ. ತತೋ ಏವ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ. ‘‘ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಭಗವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆರಭೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇ ಪನ ‘‘ಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾ ಅಪರಿಕಮ್ಮಿಕಾ ಸುಪರಿಸೋಧಿತಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾ, ತದುಭಯೇಸು ಸತ್ಥು ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಪಮಾಮುಖೇನ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಲಿಖನವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಅಕತಾನುಯೋಗಂ. ಸೀಲ…ಪೇ… ಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ, ಅನುಜುಕತದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿಟ್ಠಿ ಚೇವ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ. ತಿವಿಧೇನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ವಿಸಯಭಾವತೋ ತಿಪ್ಪಕಾರೇನ. ಯಥಾವುತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಂ ಸೀಲಂಯೇವ ಭಾವನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ.

ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಂ ಅಪಗತಸಬ್ಬಕಾಳಕಂ. ಚತುರಸ್ಸಾದಿಧೋತೋ ಸುಪರಿಮಜ್ಜಿತಮಣಿಕ್ಖನ್ಧೋ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಮಂ ವೋ-ಸದ್ದೋ ಪದಪರಟ್ಠಿತೋ ಪಟಿಯೋಗೀಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕೋ, ನಾಮಪರಭೂತೋ ಪನ ತಂ ತಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಕರಣಾದಿಸಾಧನವಿಸಿಟ್ಠಮೇವ ಪಬೋಧೇತಿ, ಹಿ-ನಿಪಾತಪರಭೂತೋ ಪನ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೋತಿ…ಪೇ… ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಂದೇಸನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದೇಸನಂ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ತ-ಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸೀಯತಿ. ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾವಚನತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ.

ಏಕತ್ಥಮೇತಂ ಪದಂ ಕ-ಸದ್ದೇನ ಪದವಡ್ಢನಮತ್ತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಧುಸದ್ದಸ್ಸ ಕತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಸಾಧುಕಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಕತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಾಧು ಭನ್ತೇತಿ ಯಾಚಾಮಹಂ ಭನ್ತೇತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಾಚನೇ’’ತಿ. ಪುನ ಸಾಧು ಭನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಭನ್ತೇತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ’’ತಿ. ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಅಹೋ ಅಹೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ’’ತಿ. ಸಾಧು ಧಮ್ಮರುಚೀತಿ ಪುಞ್ಞಕಾಮೋ ಸುನ್ದರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾಣವಾತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಅದ್ದುಬ್ಭೋತಿ ಅದೂಸಕೋ. ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮೇತಿ ಥಿರೀಕರಣೇ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಂ. ಆಣತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಣಾಪನೇ. ‘‘ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಸಾಧುಕಸದ್ದೇನ ಸವನಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ವಿಯ ತದಾಣಾಪನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಯಾಚನತ್ಥತಾ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ಆಣಾಪನತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನೇತ್ಥ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪನಿವಾರಣಂ ಸವನೇ ನಿಯೋಜನವಸೇನ ಕಿರಿಯನ್ತರಪಟಿಸೇಧನಭಾವತೋ, ಸೋತಂ ಓದಹಥಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪನಿವಾರಣಂ ಅಞ್ಞಚಿನ್ತಾಪಟಿಸೇಧನತೋ. ಪುರಿಮನ್ತಿ ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಪದಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸುಣಾಥ, ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಕಾರೇ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹನಿವಾರಣಂ ಸೋತದ್ವಾರೇ ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಯಾಥಾವತೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ. ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹನಿವಾರಣಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ವಿದಹನತೋ. ಧಾರಣೂಪಪರಿಕ್ಖಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಪರಿಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತುಲನತೀರಣಾದಿಕೇ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ. ಸಹ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹೀತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥೋ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿಕೋ. ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರೋತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ತನ್ತಿ. ದೇಸನಾ ನಾಮ ತಸ್ಸಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಪಿತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾ ಕಥನಂ. ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಅತ್ಥಪಟಿವೇಧಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಳ್ಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದೇಸನಾಯ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ, ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದೇಸನಂ ನಾಮ ಉದ್ದಿಸನಂ ಸಙ್ಖೇಪದಸ್ಸನಸದಿಸಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಭಾಸನನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋಪಿ ನಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ಕಥನಂ ವಾ ಭಾಸನಂ.

ಸಾಳಿಕಾಯಿವ ನಿಗ್ಘೋಸೋತಿ ಸಾಳಿಕಾಯ ಆಲಾಪೋ ವಿಯ ಮಧುರೋ ಕಣ್ಣಸುಖೋ ಪೇಮನೀಯೋ. ಪಟಿಭಾನಂ ಸದ್ದೋ. ಉದೀರಯೀತಿ ಉಚ್ಚಾರೀಯತಿ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನಪಿ ಭಾಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತುಸ್ಸಾಹಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ.

ಕತಮೋತಿ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೋ ಞಾಯತಿ, ನ ವಿಸೇಸತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನೇವ ಪಸಙ್ಗೇನ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ. ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ. ಸಂಸನ್ದನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ. ವಿಮತಿಂ ಛಿನ್ದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ. ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛನಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ‘‘ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ. ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ.

ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ. ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಭಾವಮಾಹ. ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ನ ದಿಟ್ಠತಂ. ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ತುಲನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ನ ತುಲಿತತಂ. ಅತೀರಿತನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನತಂ. ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವಂ. ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಭಾವಂ.

ಪಞ್ಚಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬತೋ ನ ಸನ್ತಿ, ತಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಪುಚ್ಛಂ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಯದಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಕಥೇತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಕಥಿತಭಾವತೋ. ಆಹಾರವಗ್ಗಸ್ಸಾತಿಆದಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪರತೋ ವುತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಿಂ ಕತಾತಿ ವಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವಾ ನ ಞಾಯೇಯ್ಯ. ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಲೋಮತೋ ಪಟಿಲೋಮಕಥಾ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ, ಮಗ್ಗೋ. ಅಸೇಸನಿರೋಧಾತಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾ. ಏವಂ ನಿರೋಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಾ. ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ನಿರೋಧವಚನೇನ ಅರಹತ್ತಂ ವದತಿ. ಸಕಲಸ್ಸಾತಿ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ. ಸತ್ತವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಜೀವರಹಿತಸ್ಸ. ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ವಿಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ.

ಅತ್ತಮನಾತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಗಹಿತಚಿತ್ತಾ. ತಥಾಭೂತಾ ಚ ಹಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿನನ್ದನಸದ್ದೋ ಅನುಮೋದನತ್ಥೋ. ‘‘ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ಉಭಯತ್ಥೋಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಮೋದಿಂಸು ಚೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು ಚಾ’’ತಿ.

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ದುತಿಯೇಪೀತಿ ದುತಿಯಸುತ್ತೇಪಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತೇಸುಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾ ಏವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ತದೇಕದೇಸಂ ಇಧ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತನ್ತಿ ಮೂಲಂ. ವಿತ್ಥಾರದೇಸನನ್ತಿ ‘‘ವಿಭಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಭಙ್ಗದೇಸನಂ. ಉದ್ದೇಸದೇಸನಾ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ಅನುಲೋಮದೇಸನಾಸದಿಸಾವ. ಪುನ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ಪಠಮಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜನವಸೇನ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಬ್ಯತಿರೇಕನಯೇನ ವಿವಟ್ಟಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪುನಗ್ಗಹಣಂ.

ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಕಾರತೋ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ…ಪೇ… ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಗತಿಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಗತಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಏಕೇಕಾಯ ಗತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭುಮ್ಮದೇವಾದಿಹತ್ಥಿಆದಿಜಾತಿವಸೇನ ಚ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಮಾನಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮಾನೇ ಅತ್ಥೇ ಸದ್ದವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಪಣ್ಡರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಗುಣವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಚೇತಸಿಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವತ್ಥಾಭಾವವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಅಲುಬ್ಭನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಭಾವವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತಾವಿಸೇಸನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ವಾ ದೀಪನಾ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಜೀರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನಾಕಾರೋ ಜೀರಣತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ.

ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಕಲಲಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಪುರಿಮರೂಪಾನಂ ಜರಾಪತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮರೂಪಾನಿ ಪರಿಪಕ್ಕರೂಪಾನುರೂಪಾನಿ ಪರಿಣತಪರಿಣತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸುಪರಿಣತರೂಪಾನಂ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಖಣ್ಡಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಯೋ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಜರಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾ. ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಫಲವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸಾ, ಜರಾಯ ವಾ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಫಲಮೇವ ಪಕತಿ, ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸಾ, ನ ಚ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀನೇವ ಜರಾತಿ ಉದಕಾದಿಗತಮಗ್ಗೇಸು ತಿಣರುಕ್ಖಸಂಭಗ್ಗತಾದಯೋ ವಿಯ ಪರಿಪಾಕಗತಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇಸು ಪರಿಪುಣ್ಣರೂಪೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಯೋ ಜರಾಯ ಗತಮಗ್ಗಾಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಜರಾತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಯು ಹಾಯತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಜಜ್ಜರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯುಹಾನಾದಯೋ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರತ್ತಾ ಅವೀಚಿಜರಾ ಮಣಿಆದೀಸು ಮನ್ದದಸಕಾದೀಸು ಏಕೇಕದಸಕೇಸು ಚ ಖಣೇ ಖಣೇ ಜಿಣ್ಣವಿಕಾರಾದೀನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸೂತಿ ಮಣಿಆದಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಾದೀಸು, ಪಾಣೀನಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸಕಲಆಯುಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತತರುಣಯುವಾಜರಾಕಾಲೇಸು, ಏಕದ್ವಿತ್ತಿದಿವಸಾತಿಕ್ಕಮೇಸು ಪುಪ್ಫಾದೀಸು ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಜರಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸವೀಚಿಜರಾ ನಾಮ.

ಚವನಕವಸೇನಾತಿ ಚವನಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ. ಏಕಚತುಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಯ ಚುತಿಯಾ ಚವನಮೇವ ಚವನತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವವಚನೇನ ಲಕ್ಖಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ, ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚುತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಸಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ. ತೇನ ‘‘ಭೇದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಭೇದಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಠಾನಾಭಾವಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಕೇನಚಿಪಿ ಆಕಾರೇನ ಅವಟ್ಠಾನಾಭಾವದೀಪನಂ. ಘಟಸ್ಸೇವಾತಿ ಹಿ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ. ಯಥಾ ಘಟೇ ಭಿನ್ನೇ ಕಪಾಲಾದಿಅವಯವಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಭಙ್ಗೇಸು, ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಚ್ಚುಸಙ್ಖಾತಂ ಮರಣನ್ತಿ ಮಚ್ಚುಸಞ್ಞಿತಂ ಮರಣಂ. ‘‘ಕಾಲಮರಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದಭೂತಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಮರಣಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖಣಿಕಮರಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾತಿ ಅನ್ತಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ, ಯಾ ಲೋಕೇ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮಚ್ಚೂ’’ತಿ, ಮರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚವನಕಾಲೋ ಏವ ವಾ ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಲೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥತೋ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಪವತ್ತಿಯೇವ. ‘‘ಮಚ್ಚು ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯೋ ‘‘ಮಚ್ಚೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಭೇದೋ, ತಮೇವ ಮರಣಂ ‘‘ಪಾಣಚಾಗೋ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಚತುವೋಕಾರವಸೇನಾತಿ ಚತುವೋಕಾರಭವವಸೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಕಾಯಸಞ್ಞಿತೋ ಕಳೇವರೋ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೇಪಿ ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕವೋಕಾರವಸೇನ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಚತುವೋಕಾರವಸೇನ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸೇಸದ್ವಯವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಖನ್ಧಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ. ಸೇಸದ್ವಯವಸೇನಾತಿ ಸೇಸಭವದ್ವಯವಸೇನೇವ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಯದಿಪಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಕಾಯೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಕಳೇವರಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಳೇವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮರಣಂ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ, ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣಮತ್ತೇನ.

ಜಾಯನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿ ಆಯತನವಸೇನ ಯೋನಿವಸೇನ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಜಾತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕತ್ತುಭಾವವಸೇನ ಪದದ್ವಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತೀ’’ತಿ ಪನ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ. ಪಾಕಟಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಸತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವೋಹಾರದೇಸನಾ.

ತತ್ರ ತತ್ರಾತಿ ಏಕಚತುವೋಕಾರಭವೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇಸರೂಪಧಾತುಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಂ ವಿಕಲಾವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ ನವನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುನ ದಸನ್ನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸನ್ತತಿಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ, ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತಸನ್ತತಿಯಂ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಕಮ್ಮಭವೋ ‘‘ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಕಮ್ಮೇನ ನಿಯ್ಯಾದಿತಅತ್ತಭಾವುಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ತಥಾ ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತವಿಪಾಕೋ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಭವೋ’’ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಫಲವೋಹಾರೇನ ಭವೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಥಿತಂ.

ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಏತೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ. ನ ಕೇವಲಂ ಇಧ ಕರಣಸಾಧನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಕತ್ತುಸಾಧನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಯಂ ವಾ’’ತಿ. ತನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಂ. ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಕಾಮನಟ್ಠೇನ, ಉಪಾದಾನಞ್ಚ ಭುಸಮಾದಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ಏತನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪದಂ. ಪುನ ಏತನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತಂ.

ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯಮಾನಂ ಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಳ್ಹೀಕರಣವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ಉತ್ತರಾ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಪೀತಿ. ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅತ್ತಗ್ಗಹಣವಿನಿಮುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಭೂತಂ ಇಧ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿವಚನೇಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದಿಂ ಸಮಾದಿಯತಿ ಚೇವ ಅನುತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಸೋ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗೋಸೀಲ…ಪೇ… ಸಯಮೇವ ಉಪಾದಾನಾನೀ’’ತಿ. ಅಭಿನಿವೇಸತೋತಿ ಅಭಿನಿವೇಸನತೋ.

ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಮತ್ತಮೇವ. ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ ಛದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿನಿಯತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ಜವನವೀಥಿಯಾ ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ. ಸಭಾವೇನೇವ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ವೇಳು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ಓಲುಮ್ಭಕಭಾವೇನ ಭಾವೋ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತಂಸದಿಸಂ ವುತ್ತಂ. ರೂಪೇತಿ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಸಾ ತಿವಿಧಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಧುವಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ. ಭವಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಭವತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ಹಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಭವಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಭವತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಏವಂ ತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಯಾ ಛ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಛ ಭವತಣ್ಹಾ, ಛ ವಿಭವತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ, ಏತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯೋ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಸಕಸನ್ತತಿಯಂ. ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ. ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ಇತರಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ, ಸಯಂ ಪನ ಅತೀತಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಾನಿ ಅಪರೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ. ಅಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ಯದೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಮುದಾಯಗ್ಗಾಹತೋ ಅಸ್ಮೀತಿ ಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತ್ಥಮಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಾದೀಸು ‘‘ಇದಂಪಕಾರೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ತಾವ ಅನುಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಂ.

ಏವಮಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಏವಮಸ್ಮಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮಿ, ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಇತ್ಥಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಅಸಸ್ಮಿ, ಸತಸ್ಮಿ, ಅಹಂ ಸಿಯಂ, ಇತ್ಥಂ ಸಿಯಂ, ಏವಂ ಸಿಯಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಇತ್ಥಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಏವಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಉಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸಮತೋ ಅಸಮತೋ ವಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಮಸ್ಮಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಮಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ಸಮತೋ ಉಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಂ, ಯಥಾ ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯೋ, ಏವಂ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಸಮತೋ ಗಹಣಂ, ಯಥಾಯಂ ಖತ್ತಿಯೋ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹಂ ಹೀನೋ ವಾ ಅಧಿಕೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಾನಿ ತಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಅನಾಗತವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಸ್ಮೀತಿ ಸಸ್ಸತೋ ಅಸ್ಮಿ, ನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸತಸ್ಮೀತಿ ಅಸಸ್ಸತೋ ಅಸ್ಮಿ, ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಇತೋ ಪರಾನಿ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಂಸಯಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಪಾಹಂ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮಾಹಂ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥನಾಕಪ್ಪನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿಪಿ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏವಮೇತೇಸು –

ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಸುದ್ಧಸೀಸಾ ಸೀಸಮೂಲಕಾ;

ತಯೋ ತಯೋತಿ ಏತಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿಭಾವಯೇ.

ಏತೇ ಹಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಾ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸಾ ನಾಮ, ‘‘ಅಸ್ಮಿ, ಭವಿಸ್ಸಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸುದ್ಧಸೀಸಾ ನಾಮ, ‘‘ಇತ್ಥಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ತಯೋತಿ ದ್ವಾದಸ ಸೀಸಮೂಲಕಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ತಣ್ಹಾ ಆಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಸೇಕಸೇನಾಪಚ್ಚಾದಿನಾ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಮೂಲಭಾವತೋ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಗಹೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಸ್ಸ ಸಂಖಿಪನವಸೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ. ‘‘ಛಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ರೂಪೇ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ನಿದ್ದೇಸತ್ಥೋ. ‘‘ಕಾಮರಾಗಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸುಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಚ ನಿದ್ದೇಸವಿತ್ಥಾರೋ. ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಛಳೇವಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಸಙ್ಗಹೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ವಿಯ ಅನೇಕಾ ಏವ ವೇದನಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ರಾಸಿವಸೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ವೇದನಾಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾಸಮೂಹಾ’’ತಿ. ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಭಾವೇನ ನಾನಾಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ, ತಾ ಕುಚ್ಛಿನಾ ಧಾರೇನ್ತಿಯೋ ವಿಯ ಪೋಸೇನ್ತಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾಸಂ ಮಾತುಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಹೇತೂತಿ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾಪದೇ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ. ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತನಯೇನ ಸಾಧಾರಣತೋ ವತ್ವಾಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತವೇದನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪಾಕವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಫಸ್ಸೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು. ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ, ಆಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಸೇಸತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾವಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ…ಪೇ… ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ನಮನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ಹುತ್ವಾ ನಮನಸಭಾವಂ ತೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪನ ಏಕಾವ ವೇದನಾ. ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಚಿತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ನನು ತತ್ಥ ಜೀವಿತಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚ ಸನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಾಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ತಥಾ ಪಾಕಟಂ, ಯಥಾ ಚೇತನಾದೀನನ್ತಿ ತೇ ಏವೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ಧಟಾ. ಯೇನ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಭೂತನಿದ್ದೇಸೇ. ಅಞ್ಞೋ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋತಿ ‘‘ವಚನತ್ಥತೋ ಕಲಾಪತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಕ್ಖಣಾದಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ. ನನು ಸೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತೋ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇತಿ? ತತ್ಥ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಅತಿದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ. ಭೂತಾನಿ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ‘‘ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಪಿ ಏಕೇ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಏಕಂಸತೋ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಿನಾ ಏವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮೂಹತ್ಥೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮೂಹಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಮೂಹತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ (ಧ. ಸ. ೫೮೪) ಆಗತನಯೇನ ‘‘ತೇವೀಸತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥು ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾನ. ೧.೧.೮) ಆಗತತ್ತಾ ಹದಯವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾತಿರೂಪಭಾವೇನ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಯೋ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇವೀಸತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣೇನ ಚಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆಯೂಹನಸಭಾವೋ. ಚೋಪನವಸೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಂಚೋಪನವಸೇನ, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚನಭೇದವಸೇನಾತಿ ವಚೀಭೇದುಪ್ಪಾದವಸೇನ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಚೋಪನಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರಹೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕೂನತಿಂಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ಏವ ಏಕೂನತಿಂಸ ಚೇತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ.

ದುಕ್ಖೇತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಸಂಸಿಲೇಸನನಿಸ್ಸಯವಿಸಯಬ್ಯಾಪನವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕೋಪಿ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೋ ಅನೇಕಧಾ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾ ತದ್ಧಿತತ್ಥೇ ಉತ್ತರಪದಸಮಾಹಾರೇತಿ. ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ. ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪನ ತಂಸಹಜಾತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪಯೋಗಏಕವಚನಂ. ಏತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ. ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಥಾವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ಏಕದೇಸೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಯಾಥಾವಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧನಿವಾರಣೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಞಾಣಪವತ್ತಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಪ್ಪದಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುರಿಮಂ ಪನ ಪಟಿವೇಧಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಸೇಧಕಥಾದಸ್ಸನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅನುಬೋಧಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ.

ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವತ್ಥು ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುತೋ’’ತಿ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಯಸ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ ಏಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಕಿಂ ಪನ ಏತಂ ಏಕಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ’’ತಿ. ಇದಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ನಿರೋಧಪಟಿಪದಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತದಾರಬ್ಭಾತಿ ತಂ ಆರಬ್ಭ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ಪಚ್ಛಿಮಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚದ್ವಯನ್ತಿ ನಿರೋಧೋ ಮಗ್ಗೋ. ತಞ್ಹಿ ನಯಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ. ದುದ್ದಸನ್ತಿ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ದುದ್ದಸಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ದುರವಗ್ಗಾಹಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪುರಿಮೇ ಸಚ್ಚದ್ವಯೇ. ಅನ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅನ್ಧಕಾರಭೂತಂ. ನ ಪವತ್ತತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ನ ವಿಸಹತಿ. ವಚನೀಯತ್ತೇನಾತಿ ವಾಚಕಭಾವೇನ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ. ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುದ್ದಸತ್ತಾತಿ ಪೀಳನಾದಿಆಯೂಹನಾದಿವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಂ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೪೮೪; ೩.೧೦೪) ಯಾಥಾವತೋ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುದ್ದಸತ್ತಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪುರಿಮದ್ವಯಂ ಗಮ್ಭೀರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯೇ. ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದುಕ್ಖೇ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನ. ಸಙ್ಗಹತೋತಿ ಸಮೋಧಾನತೋ. ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚತೋ. ಅಞ್ಞಾಣಮಿವಾತಿ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಕಿಚ್ಚಮಿವ. ‘‘ದುಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪವತ್ತತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ತಥಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವದಸ್ಸನಂ ಇದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಖಣಿಕನಿರೋಧಸ್ಸ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವಿರಾಗಗ್ಗಹಣತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪಟಿಬಾಹನಂ ಇಧ ‘‘ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಏತೇಹಿ ನಿರೋಧಪದೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದೇಸಿತತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ವಟ್ಟಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟಞ್ಚ. ‘‘ದ್ವಾದಸಹೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಅನುಲೋಮತೋ ದ್ವಾದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ವಟ್ಟಂ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ದ್ವಾದಸಹಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಇಧ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ.

ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ, ವಟ್ಟಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖಾವಹತ್ತಾ. ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ಸೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಕಥಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ ಹೋತೀತಿ? ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಸುಖಾವಹೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಟ್ಟಸೀಸತ್ತಾತಿ ವಟ್ಟಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗಭಾವತೋ. ಅನ್ತಮಸೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ ಅವಕಂಸಪರಿಯನ್ತತೋ. ‘‘ಇದಂ ಮೇ ಪುಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಂ. ಪಣ್ಣಮುಟ್ಠಿದಾನಮತ್ತನ್ತಿ ಸಾಕಪಣ್ಣಮುಟ್ಠಿದಾನಮತ್ತಂ. ಅಪ್ಪತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋಗಧಹೇತು ಏಸ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಗ್ಗೇನ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತದಾವಹಾ ಪಟಿಪದಾಪಿ ಪತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಲೋಮವಸೇನಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ಪಟಿಲೋಮವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಟಿಪದಾ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಪದಾ ದೇಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಯ ಇಧಾಗತತ್ತಾ. ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯಮ್ಪೇತ್ಥ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಿರೋಧಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭಾಜಿತ’’ನ್ತಿ. ಸರೂಪೇನ ಪನ ತಾಯ ವಟ್ಟಮೇವ ಪಕಾಸಿತಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ. ನಿಯ್ಯಾತನೇತಿ ನಿಗಮನೇ. ಫಲೇನಾತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲೇನ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುನೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ತಿವಿಧೋ ಹೇತು ಞಾಪಕೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ, ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ, ಏವಂ ತಿವಿಧಂ ಫಲಂ ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ಸಮ್ಪಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭೂತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಫಲೇನ ಹೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಫಲಾ ಅಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸೇಸವಿರಾಗಾ ಅಸೇಸನಿರೋಧಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸವಿರಜ್ಜನತೋ ಅಸೇಸನಿರುಜ್ಝನತೋ ಚ. ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಮೇವ ವದತಿ. ತಞ್ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಅಸೇಸನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸನಿರೋಧೋ ಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಪದಭಾಜನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪದತ್ಥೇ ಸತಿ. ಸಾನುಭಾವಾ ಪಟಿಪದಾ ವಿಭತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸನಿರೋಧಹೇತುಪಟಿಪದಾ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಸಾಮತ್ಥಿಯಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾನುಭಾವಾ ವಿಭತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಗಹಣೇನೇತ್ಥ ವಟ್ಟಸ್ಸಪಿ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ.

ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ವಿಪಸ್ಸೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪. ವಿಪ್ಫನ್ದನ್ತೀತಿ ನಿಮಿಸನವಸೇನ. ಅನಿಮಿಸೇಹೀತಿ ವಿಗತನಿಮಿಸೇಹಿ ಉಮ್ಮೀಲನ್ತೇಹೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಮಹಾಪದಾನೇ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಪದೇ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ‘‘ಅನಿಮಿಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಯಥಾಗತೇ ಸುತ್ತನ್ತೇ.

ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನಿಮಿಸಲೋಚನತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಮಹಾಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಅನಿಮಿಸಲೋಚನತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಮೇವ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಲಾಳಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತೋಸೇನ್ತಸ್ಸ. ಅನಾದರೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಟ್ಟಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ.

ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಭಗೋ ಅಸ್ಸ ಅತಿಸಯೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗವಾತಿ ‘‘ಭಾಗ್ಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಯಾಥಾವತೋ, ಞಾಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಯೇನ ಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಸಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಾಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇನಾ’’ತಿ, ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮಾ, ಸಾಮಂ ಬುಜ್ಝಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ‘‘ಬುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ಬೋಧಿಮಾ ಸತ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ, ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾಕಪತ್ಥವೋ’’ತಿ. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾನಪಟಿಪದಾಯ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ ಚ ಸೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಸತ್ತೋ ಚಾತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ. ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮ ಮಹನ್ತಂ ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಚ್ಛನ್ದೋ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಕಾಮಂ ಚುತುಪಪಾತಾಪಿ ಮರಣಜಾತಿಯೋ, ‘‘ಜಾಯತಿ ಮೀಯತೀ’’ತಿ ಪನ ವತ್ವಾ ‘‘ಚವತಿ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇದಂ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಜಿಣ್ಣಬ್ಯಾಧಿಮತೇ ದಿಸ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಮೇವ ಆದಿತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ.

ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಉಪಾಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಞಾಯೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಥೇನ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಮಾಯೋಗೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಸಮಾಗಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನೇನ ಆಹ. ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಕಿಮ್ಹಿ ನು ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಜರಾಮರಣೇ ಕಾರಣಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಯಂ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಜಾತಿಕಾರಣಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಕಾರಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ. ಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಇದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗಹಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಮಿದ’’ನ್ತಿ. ಇಧ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಾದಸಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಯಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಮುದಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಅನೇಕವಾರಞ್ಹಿ ಸಮುದಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಏವಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನಪರಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಇಧ ಸಮುದಯಸದ್ದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಮುಖೇನ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ವದತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ ಯಾವನ್ತೋ ಇಧ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಅವೋಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಭಾವೋ ಚಕ್ಖು. ಞಾತಟ್ಠೇನಾತಿ ಞಾತಭಾವೇನ. ಪಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿತಂತಂಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಪವತ್ತಿಯಾ ಏತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಪಕಾರತೋ ವಾ ಜಾನನಟ್ಠೇನ. ಪಟಿವೇಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ. ಓಭಾಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮುದಯಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಮೋಹನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಧಮನವಸೇನ ಅವಭಾಸನವಸೇನ. ತಂ ಪನೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ನಿರೋಧವಾರೇತಿ ಪಟಿಲೋಮವಾರೇ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಕಿಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಜರಾಮರಣನಿರೋಧೋ’’ತಿ ನಿರೋಧಕಿತ್ತನವಸೇನ ಆಗತೋ.

ವಿಪಸ್ಸೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೧೦. ಸಿಖೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫-೧೦. ನ ಏವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಿಖಿಸ್ಸಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಏವಂ ನ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಕಸ್ಮಾತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದತಿ. ಏಕಾಸನೇ ಅದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಾನಾಠಾನೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಭಾವೇನ ದೇಸಿತಾನಿ, ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಪನ ಏಕಸದಿಸಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ. ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಜಾತಾ’’ತಿ ನ ಅಞ್ಞೋ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಪರೋಪದೇಸೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ. ಗತಮಗ್ಗೇನೇವಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ಗತಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಚ್ಛಿಮಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾ. ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಯಾಥಾವತೋ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪಠಮವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬುದ್ಧಭಾವಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಬುದ್ಧತ್ಥಾಯ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾ.

ಸಿಖೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬುದ್ಧವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.