೯. ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೧೩೫. ನವಮೇ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾರಬಾಹಾಯ. ಸಾ ಹಿ ಪಿಟ್ಠೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕವಾಟಾನಂ ಸಂ ಏಕತೋ ಘಾಟೋ ಘಟನಂ ಸಮಾಗಮೋ ಏತಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕುರುನ್ದಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತನ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತವಚನಂ. ಏವಂ ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ. ಭಗವತಾಪೀತಿ ನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಏವ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಭಗವತಾಪಿ ಕತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ದ್ವಾರಬನ್ಧೇನ ಅಗ್ಗಳಸ್ಸ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ‘‘ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಗ್ಗಳೇನ ಸಹ ದ್ವಾರಬನ್ಧಟ್ಠಪನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕವಾಟಕದ್ವಾರಬನ್ಧಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿ. ಅಗ್ಗಳೋತಿ ಕವಾಟಫಲಕೋ. ಇಮಮೇವತ್ಥನ್ತಿ ಮಯಾ ವುತ್ತಂ ಇಮಂ ಏವ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿವಚನೇ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಭಗವತೋ ಅಭಿಸನ್ಧಿ. ಹಿ-ಸದ್ದೋ ವಿತ್ಥಾರಜೋತಕೋ. ಕಮ್ಪತೀತಿ ಭುಸಂ ಕಮ್ಪತಿ. ಚಲತೀತಿ ಈಸಂ ಚಲತಿ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಸಿಥಿಲಪತನಹೇತುನಾ. ಮಾತಿಕಾಯಂ, ಪದಭಾಜನೀಯಞ್ಚ ‘‘ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾ’’ತಿವಚನೇ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾಯೇವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಅಧಿಕಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯಂ ಪನ ವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸ. ಉಪರೀತಿ ದ್ವಾರತೋ ಉಪರಿ. ತೀಸು ದಿಸಾಸೂತಿ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು, ಉಪರೀತಿ ತೀಸು ದಿಸಾಸು. ತತ್ರಾಪೀತಿ ಖುದ್ದಕೇ ವಿಹಾರೇಪಿ. ಸಾತಿ ಭಿತ್ತಿ. ಅಪರಿಪೂರಉಪಚಾರಾಪೀತಿ ಸಮನ್ತಾ ಕವಾಟಪಮಾಣೇನ ಅಪರಿಪೂರಉಪಚಾರಾಪಿ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸಪಮಾಣೇನ. ಹತ್ಥಪಾಸತೋ ಅತಿರೇಕಂ ನ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೀಸು ದಿಸಾಸು ಏವ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತಿ, ಲೇಪೋಕಾಸೇ ಸತಿ ಅಧೋಭಾಗೇಪಿ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಹಾರಸ್ಸ. ಆಲೋಕಂ ಸನ್ಧೇನ್ತಿ ಪಿದಹನ್ತೀತಿ ‘‘ಆಲೋಕಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ. ವಾತಂ ಪಿವತೀತಿ ವಾತಪಾನಂ, ದ್ವಾರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಠಿತಾ ಕವಾಟಕಾ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾ. ತೇತಿ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾ ಪಹರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಆಲೋಕಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ. ಸಬ್ಬದಿಸಾಸೂತಿ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು, ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರೀತಿ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು. ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ವಾ ಲೇಪಾಪೇತಬ್ಬೋ ವಾ’’ತಿಪದದ್ವಯೇ ಹೇತು. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಆಲೋಕಸನ್ಧಿಪರಿಕಮ್ಮಾಯಾ’’ತಿಪದೇ.

ಇಮಿನಾತಿ ಸೇತವಣ್ಣಾದಿನಾ. ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸೇತವಣ್ಣಾದಿಕಂ.

ಯನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚಂ. ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸದ್ದನ್ತರಬ್ಯವಹಿತೋಪಿ ದ್ವತ್ತಿಸದ್ದೋ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೇನ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛದನಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ. ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪರಿಯಾಯಾ ಸಮಾಹಟಾತಿ ದ್ವತ್ತಿಪರಿಯಾಯಂ, ಸಮಾಹಾರೇ ದಿಗು, ತಿಸದ್ದೇ ಪರೇ ದ್ವಿಸ್ಸ ಅಕಾರೋ ಹೋತಿ. ಪರಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಪತ್ಯೂಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಅಹರಿತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಪಹರಿತೇ’’ತಿ ಪದೇ. ‘‘ಹರಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆದಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ಅಪರಣ್ಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಅನ್ನಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ, ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಂ ಅನ್ನಂ ಅಪರಣ್ಣಂ, ನಕಾರದ್ವಯಸ್ಸ ಣಕಾರದ್ವಯಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಏವ.

ವುತ್ತನ್ತಿ ವಪಿತಂ, ಯಥಾ ‘‘ಸುಮೇಧಭೂತೋ ಭಗವಾ’’ತಿಏತ್ಥ ಬೋಧಿಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತೋಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಸುಮೇಧಭೂತೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವಿಯತ್ತಾ, ಏವಂ ಹರಿತಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಖೇತ್ತಂ ‘‘ಹರಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವಿಯತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಖೇತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಅಹರಿತೇಯೇವಾತಿ ಹರಿತವಿರಹೇ ಏವ ಖೇತ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ರಾಪೀತಿ ಅಹರಿತಖೇತ್ತೇಪಿ. ‘‘ಪಿಟ್ಠಿವಂಸಸ್ಸಾ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಪಸ್ಸೇ’’ತಿಪದೇ ಸಾಮ್ಯತ್ಥಛಟ್ಠೀ, ಇಮಿನಾ ಪಕತಿಗೇಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಕೂಟಾಗಾರಕಣ್ಣಿಕಾಯಾ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಉಪರಿ, ಥೂಪಿಕಾಯಾ’’ತಿಪದೇ ಸಾಮ್ಯತ್ಥಛಟ್ಠೀ, ಇಮಿನಾ ಏಕಕೂಟಯುತ್ತೇ ಮಾಳಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಠಿತಂ ಭಿಕ್ಖುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿಸಿನ್ನಕಂ ಯಂಕಞ್ಚಿ ಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಠಿತಟ್ಠಾನಸ್ಸ. ಅನ್ತೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ, ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಓಕಾಸೋ ಪತನೋಕಾಸೋತಿ ಯೋಜನಾ.

೧೩೬. ಛಾದಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಛಾದಿತಸದ್ದೋ ಭಾವತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಛಾದನ’’ನ್ತಿ. ಉಜುಕಮೇವಾತಿ ಛದನುಟ್ಠಾಪನತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಜುಕಂ ಏವ. ತನ್ತಿ ಛಾದನಂ. ಅಪನೇತ್ವಾಪೀತಿ ನಾಸೇತ್ವಾಪಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ, ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಪರಿವಾರೇನ ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಧಾಪೀತಿ ಪರಿಯಾಯಛಾದನೇಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತುಣ್ಹೀಭೂತೇನಾತಿ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ. ಛದನುಪರೀತಿ ಛದನಸ್ಸ ಉಪರಿ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ. ‘‘ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತತೋ ದ್ವತ್ತಿಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪರೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೩೭. ಕರೇನ ಹತ್ಥೇನ ಲುನಿತಬ್ಬೋ, ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಲಾತಬ್ಬೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ವಾ ಕರಳೋತಿ ಕತೇ ಅತ್ಥಪಕರಣಾದಿತೋ ತಿಣಮುಟ್ಠಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಣಮುಟ್ಠಿಯ’’ನ್ತಿ. ನವಮಂ.