೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೫೩. ಏವಂನಾಮಕೇತಿ ‘‘ಗಜಙ್ಗಲಾ’’ತಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮಕೇ ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸಸ್ಸ ಮರಿಯಾದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ನಿಗಮೇ. ಸುವೇಳು ನಾಮ ನಿಚಲರುಕ್ಖೋತಿ ವದನ್ತಿ. ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಏವಾತಿ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಏಕಾ ರುಕ್ಖಜಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಂ ಯಥಾಸಕವಿಸಯತೋ ನಿವಾರಣಂ ದಮನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಅದಸ್ಸನೇನ ಅಸವನೇನಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ನ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ. ಸತಿ ಹಿ ದಸ್ಸನೇ ಸವನೇ ಚ ತಾನಿ ಅದನ್ತಾನಿ ಅಭಾವಿತಾನೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಚ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹಿತಾಯ ದುರಕ್ಖಿತಾನೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತೇಸಂಯೇವ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ಅಸದಿಸಾಯಾತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸಮಯೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಯ. ಆಲಯನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೫೪. ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ದಿಟ್ಠೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಭಾವಾದಿವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಾರೇಹಿ ಸನ್ತಾ ಚೇವ ಪಣೀತಾ ಚ, ಪಗೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಹಗತಾಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಏಸಾ ಸನ್ತಾ ಏಸಾ ಪಣೀತಾ’’ತಿ. ಅತಪ್ಪಿಕಾತಿ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವನಾರಸವಸೇನ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಜನೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೩);

ಇತೀತಿ ಏವಂ ವಕ್ಖಮಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅಯಂ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೋಜನಾ. ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮ್ಹೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಗತೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ. ಮನಾಪನ್ತಿ ಮನಾಪಭಾವೇನ ಪವತ್ತನಕಂ. ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಮನಾಪಾಮನಾಪನ್ತಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಮನಾಪಭಾವೇನ ಅಮನಾಪಭಾವೇನ ಚ ಪವತ್ತನಕಂ ಮನಾಪಾಮನಾಪಂ ನಾಮಾತಿ. ತೇನಾಹ (‘‘ನೇವ ಮನಾಪಂ ನ ಅಮನಾಪ’’ನ್ತಿ). ಇಮಿನಾ ಮನಾಪಭಾವೋ ಗಹಿತೋ, ‘‘ನೇವ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮನಾಪಭಾವೋ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಚ ಉಭಯಂ ಏಕದೇಸತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ, ‘‘ಮನಾಪಾಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕತಿಕಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಪ್ಪಟಿಸೇಧೇನ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಅನುತ್ತರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತಸ್ಸ ರಜ್ಜಿತುಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಇಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ಅನಿಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ದುಸ್ಸಿತುಂ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಮುಯ್ಹಿತುಂ ವಾ. ಅದತ್ವಾತಿ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ. ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಞಾಣೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಞಾತತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಠಪೇತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇತಿ. ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ನ ಪಸಾದಚಕ್ಖುನೋ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಜೋತನಂ; ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಅತಿಸಯೇನ ಅತ್ಥಿತಾಜೋತನಂ, ‘‘ಸೀಲವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಚಕ್ಖು ವಿಸುದ್ಧನೇತ್ತೋ’’ತಿ.

೪೫೬. ಈಸಕಂ ಪೋಣೇತಿ ಮಜ್ಝೇ ಉಚ್ಚಂ ಹುತ್ವಾ ಈಸಕಂ ಪೋಣೇ, ನ ಅನ್ತನ್ತೇನ ವಙ್ಕೇ. ತೇನಾಹ – ‘‘ರಥೀಸಾ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಿತೇ’’ತಿ.

೪೬೧. ಪಟಿಕೂಲೇತಿ ಅಮನುಞ್ಞೇ ಆರಮ್ಮಣೇ. ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀತಿ ನ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ. ತಂ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಮೇತ್ತಾಫರಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅನಿಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಮೇತ್ತಾಫರಣೇನ ವಾ ಧಾತುಸೋ ಉಪಸಂಹಾರೇನ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಸಞ್ಞಿತೇ ಪನ ಧಾತುಸೋ ಉಪಸಂಹಾರೇನ ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತೀತಿ ಹಿತೇಸಿತಾಯ ಧಮ್ಮಸಭಾವಚಿನ್ತನಾಯ ಚ ನಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಇಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಕೇಸಾದಿಅಸುಚಿಕೋಟ್ಠಾಸಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಸುಭಫರಣೇನ ವಾತಿ ಅಸುಭತೋ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ. ಇದಂ ರೂಪಾರೂಪಮತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಸಂಹಾರೇನ ವಾ. ತತೋ ಏವ, ‘‘ದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ, ‘‘ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇಸು ಸೇಸೇಸು ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು. ತತ್ಥ ಹಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವತ್ಥೂನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಠಮಂ ಪಟಿಕೂಲತೋ ಉಪಟ್ಠಿತಮೇವ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಣಾಕಾರವಸೇನ ಅವತ್ಥನ್ತರೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಯಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲತೋ ಉಪಟ್ಠಿತಮೇವ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕೂಲತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದುಭಯೇಪಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ, ವುತ್ತನಯೇನ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಾತಿ.

ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಭಾವನಾನುಭಾವತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಕೂಲಸಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಭಾವಂ ವಾತಿ ತಂ ಉಭಯಂ ಪಹಾಯ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪನ, ‘‘ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ ಕಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ, ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಪಜ್ಜನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು…ಪೇ… ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ, ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ. ಸತೋತಿ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿಮಾ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ. ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಕಾರಣವಸೇನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಸಮತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ, ಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಕರಣಭೂತೇನ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಕ್ಖಿಕಾಯ ಕಿರಿಯಾಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಯ.

ಇಮೇಸು ಚಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಪನಾನನ್ದ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಅನುತ್ತರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೫೩), – ‘‘ಕಥಞ್ಚಾನನ್ದ, ಸೇಖೋ ಹೋತಿ ಪಟಿಪದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೬೦); – ‘‘ಕಥಞ್ಚಾನನ್ದ, ಅರಿಯೋ ಹೋತಿ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೬೧) ಚ ಆಗತೇಸು ತಿವಿಧೇಸು ನಯೇಸು. ಮನಾಪಂ ಅಮನಾಪಂ ಮನಾಪಾಮನಾಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮನಾಪಗ್ಗಹಣೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ, ಅಮನಾಪಗ್ಗಹಣೇನ ದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಅಕುಸಲಾನಂ, ಮನಾಪಾಮನಾಪಗ್ಗಹಣೇನ ತಬ್ಬಿಧುರುಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಠಮನಯೇ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತಿ, ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮನಯೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸಂಕಿಲೇಸಕಿಲೇಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ‘‘ಸೋ…ಪೇ… ಅಡ್ಡೀಯತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ‘‘ಪಠಮಂ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸವಸೇನ, ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತಿಯನಯೇ ಅರಹತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ‘‘ತತಿಯಂ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಕ್ಖವಾರೇ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಉಪಮಾ ಏಕಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ಆಹ. ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ರಾಗಾದಿಕೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾತಿ. ಪಠಮನಯೋ ವಿಪಸ್ಸಕವಸೇನ ಆಗತೋ, ದುತಿಯೋ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ವಸೇನ, ಪಠಮದುತಿಯೋ ಚ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ, ತತಿಯೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅರಿಯವಿಹಾರವಸೇನ ಆಗತೋ. ಪಠಮನಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಸೇನ, ದುತಿಯನಯೇ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ವಸೇನ ಕುಸಲಂ ವುತ್ತಂ, ತತಿಯನಯೇ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಳಾಯತನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ.

ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ.