೭. ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦೪. ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ವಿದಿತಾನಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ವೇದನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಜಾನನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮನೋ ಸವಿಸೇಸಂ ಉಪವಿಚರತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾನುಮಜ್ಜನೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಸಹ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಬ್ಬಿರಹಿತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ’’ತಿಆದಿ. ಸತ್ತಾ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವಟ್ಟಂ ವಿವಟ್ಟಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ತಪದಾ, ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಾ ವಟ್ಟಪದಾ. ಯೋಗ್ಗಾನಂ ದಮನಆಚರಿಯಾ ಯೋಗ್ಗಾಚರಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಮೇತಬ್ಬದಮಕಾನ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಏಕಸತ್ತತಿವಿಧವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಫಸ್ಸರೂಪಕಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ.

೩೦೫. ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯದೇಸನಾಯಂ. ಮನೋಧಾತುತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಮೇವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಯಥಾ ಕೇವಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕೇವಲೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಮುಖೇನ ನಿಸ್ಸಿತಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ‘‘ಉಪವಿಚರತಿ’’ಚ್ಚೇವ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಬ್ಯಾಪಾರೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ತಗ್ಗತಿಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿತಕ್ಕೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಚಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಉಪವಿಚರಣಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂಯೇವೇತ್ಥ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖಾತಾ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತೋ ಉಪವಿಚಾರೋ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಆಜಞ್ಞರಥೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೩೦೬. ಉಪವಿಚಾರಾನಂ ಉಪಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ ಗೇಹಂ ವಿಯಾತಿ ಗೇಹಂ, ರೂಪಾದಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ, ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಪರಿಯಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತಾನ’’ನ್ತಿ. ಪಿಯಭಾವೋ ಪನ ಕನ್ತಸದ್ದೇನೇವ ಕಥಿತೋತಿ ಕಾಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಮನೋ ರಮೇತೀತಿ ಮನೋರಮಾನಂ. ಲೋಕೇನ ಆಮಸೀಯತೀತಿ ಲೋಕಾಮಿಸಂ, ತಣ್ಹಾ. ತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಇಟ್ಠಭಾವಾಪಾದನೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖತತಾಯ ಚ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ. ಅತೀತೇ ಕತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಿಕಅನುಭವನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏದಿಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಾನುಸ್ಸರೇನ ಚ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಥಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರನ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರಂ. ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧನ್ತಿ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಞ್ಚೇವ, ತತೋ ಏವ ಪಲೋಕಿತಂ ಭಙ್ಗಞ್ಚ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಕತಿಂ ವಿಜಹತಿ, ವಿಜಹಿತಞ್ಚ ಜರಾವತ್ಥಾಯ ತತೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ವಿಗಚ್ಛನ್ತಞ್ಚ ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಪಕತಿವಿಜಹನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪವಿಚಾರನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಛಸುದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ’’ತಿಆದಿ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭೇದಂ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಗತಮ್ಹಿ ತಿಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಗತಮ್ಹೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ವಿಸಯಭೂತೇ. ತಿಕ್ಖೇತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮತಾಯ ತಿಬ್ಬೇ. ಸೂರೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಅಭಿಭವನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಸದೇ ಪಟುಭೂತೇ ಪವತ್ತನ್ತೇ.

ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನತೋ ಭಿಕ್ಖುನೋ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅಮಾನುಸೀ ರತೀತಿ ವಿವೇಕರತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮರತಿ. ಯತೋ ಯತೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಯೇನ ಯೇನ ಸಮ್ಮಸನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ಭಙ್ಗಞ್ಚ. ಅಮತನ್ತಂ ವಿಜಾನತನ್ತಿ ವಿಜಾನನ್ತಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ತಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಅಮತಾಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ ಅಮತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಯಥಾರಹಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಗತೇ. ವಿಸಯೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ.

೩೦೭. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಅನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ. ಕಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಿ, ನ ಹಿ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪಿಹಾ ಪವತ್ತತೀತಿ? ಕೋ ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ. ಅನುಸ್ಸುತಿಲದ್ಧಂ ಪನ ಪರಿಕಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ಅರಹತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪತ್ಥನಂ ಠಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಣಿದಹತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ತದಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಆಯತನನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮಾದಿಕಾರಣಭಾವತೋ, ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಭಾವತೋ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನೇತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪತ್ಥನಾಯ ಸಹಾವತ್ತನತೋ. ನ ಹಿ ಲೋಭದೋಸಾನಂ ಸಹ ವುತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ಪತ್ಥನಾಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಪದಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥಜೋತಕತಮಾಹ. ಏವನ್ತಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸುನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ. ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತಿ, ಏವಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ.

೩೦೮. ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸಹಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಪವತ್ತಾ. ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೋಧಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಕಿಲೇಸೋಧಿಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಜಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಓಧಿಜಿನೋ ನಾಮ; ತದಭಾವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅನೋಧಿಜಿನೋ ನಾಮ; ಸೇಖೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಓಧಿಜಿನೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ, ‘‘ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ಜಿನಿತ್ವಾತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಾಕಜಿನೋ ನಾಮ; ತದಭಾವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅವಿಪಾಕಜಿನೋ ನಾಮ; ಸೇಖೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಾಕಜಿನೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ರೂಪನ್ತಿ ಪಾಳಿತೋ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣವತ್ಥುಂ ಅಪೇಕ್ಖಸ್ಸೇವ, ನ ನಿರಪೇಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ತತ್ಥ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗುಳಪಿಣ್ಡಕೇ’’ತಿಆದಿ.

ಇಟ್ಠೇ ಅರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಇಟ್ಠೇ ರಜ್ಜನಂ, ಅನಿಟ್ಠೇ ದುಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಯೋನಿಯೋಮನಸಿಕಾರೋ ಹಿ ತಂತಂಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಜವನನಿಯಮಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತವಿಪರೀತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಪಿಸ್ಸ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇತಿ ಅಸಮಂ ಅಯುತ್ತದಸ್ಸನೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಪುಬ್ಬಕಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣೇ.

೩೦೯. ಪವತ್ತನವಸೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಚೇವ ಬಹುಲೀಕರಣವಸೇನ ಚ. ನಿಸ್ಸಾಯ ಚೇವ ಆಗಮ್ಮ ಚಾತಿ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಚ ಕತ್ವಾ. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಉಸ್ಸಾರೇನ್ತಾ ಸಮುಸ್ಸಾರೇನ್ತಾ.

ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಸರಿಕ್ಖಕೇನೇವ ಸರಿಕ್ಖಕಂ ಜಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧಾಪಿ ಪಹಾಯಕಂ ನಾಮ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ ಬಲವಮೇವ, ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಪನ ಬಲವಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಾನಿ ಬಲವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಲವಭಾವತೋ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಹೇತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ಜೋತಿತಂ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಹಾಯಕಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಸ್ಸ ಅಲಾಭಿನೋ ಚ ಲಾಭಿನೋ ಚ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಮಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಪಾದಕೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಗುಣಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮ ಕದಾಚಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಸೇನ, ಸಮ್ಮಸಿತಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಆಗಮನವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಬಹುಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಭಾವತೋ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುರಿಮಸದಿಸಾವಾತಿ ಪುರಿಮಸದಿಸಾ ಏವ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಾ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದಿಪಾದಕತೋ ಏವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಪಹಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಮತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತಂ ವಿಸೇಸಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಭೂತಂ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಆಸನ್ನೇ ಸಮಾಪನ್ನಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ, ಸಮ್ಮಸಿತಧಮ್ಮೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ. ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಚ ಭೇದೇ ಸತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯ್ಹಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ ಚತುರಙ್ಗಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ. ಅಯಮೇವ…ಪೇ… ನಿಯಮೇತಿ ತತೋ ತತೋ ದುತಿಯಾದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾ ವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವತೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತಬ್ಭಾವತೋ. ಏತೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ ಅಪಾದಕಪಠಮಜ್ಝಾನಪಾದಕಮಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಮಗ್ಗಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಾವ. ಏವಂ ಸೇಸವಾದೇಸುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇ ಅಯಮೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ. ವುತ್ತಾವ, ತಸ್ಮಾ ನ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೧೦. ನಾನತ್ತಾದಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ನಾನಾವಿಧಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ’’ತಿ. ನಾನತ್ತಸಿತಾತಿ ರೂಪಸದ್ದಾದಿನಾನಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಾ. ಏಕತ್ತಾ ಏಕಸಭಾವಾ ಜಾತಿಭೂಮಿಆದಿವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಬಾಲಸ್ಸ ಮುಳ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮). ಉಪರಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೧೧). ದ್ವೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಾ, ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ, ನಾನತ್ತಸಿತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಕಾಸಿತಭಾವತೋ ಚ.

ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ಅಞ್ಞಾ ಸದ್ದಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ರೂಪೇಸೂತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ರೂಪಾಯತನವಿಸೇಸಾ ಏವ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಸಿಣರೂಪಾನಿಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರೂಪೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವಞ್ಚ ಅಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕತ್ತಸಿತಭಾವೋಪಿ ಇಧ ಏಕತ್ತವಿಸಯಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನಿಸ್ಸಯತೀತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಖನ್ಧನಿಸ್ಸಿತಾ. ಸೇಸಾಸುಪೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾದೀಸುಪಿ.

ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಾಯ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭೇದಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಮ್ಮಯಾ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತಮ್ಮಯತಾ, ತಣ್ಹಾ ಯಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಸದ್ದನಿವೇಸೋ, ತದಭಿಧಾನಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ತಮ್ಮಯತಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ. ಅತಮ್ಮಯತಾ ತಮ್ಮಯತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಕತ್ವಾ. ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖನ್ತಿ, ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೭೧; ಅ. ನಿ. ೭.೫೫) ಏವಮಾಗತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ.

೩೧೧. ಯದರಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಉಪಯೋಗಪುಥುವಚನೇ ಚ ಯ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಆಹ. ಕಾಮಂ ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಪನ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕತ್ತಾ, ‘‘ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅಯಮಾನುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ. ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಪಟಿಪನ್ನಾಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ತೀಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು. ಸತಿಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋತಿ ಪಟಿಘಾನುನಯೇಹಿ ಅನವಸ್ಸುತತ್ತಾ ತದುಭಯನಿವತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಾ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ. ಬುದ್ಧಾನಮೇವ ಸಾ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾ, ನ ಇತರೇಸಂ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ. ಆದರೇನ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ ಇಧ ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಸೋತುಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಅಞ್ಞಾತಿ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಯಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಜಾನನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಸತ್ಥು ಓವಾದಸ್ಸ ಅನಾದಿಯನಮೇವ ವೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ…ಪೇ… ಮಞ್ಞನ್ತೀ’’ತಿ.

ಗೇಹಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಇಧ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಮತ್ತದಸ್ಸನಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ಥು ಪಸಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ನ ಚೇವ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ತಮನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನತ್ತಮನತಾ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಪ್ಪತೀತೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಸೇತುಘಾತೋ ಹಿ ತಥಾಗತಾನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅತ್ತಮನತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸು ಪನ ಅನತ್ತಮನತಾಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಘಅವಸ್ಸವೇನಾತಿ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪಟಿಘವಿಸ್ಸನ್ದನೇನ, ಪಟಿಘಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತೋತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಪಹೀನತ್ತಾ. ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸೂತಿ ಇದಂ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸುಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನತ್ತಮನತಾಕಾರಣಂ ನತ್ಥೇವ. ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ಅತ್ತಮನೋ ಚೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ಥು ಅನವಜ್ಜಾಯ ಚಿತ್ತಾರಾಧನಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ.

೩೧೨. ದಮಿತೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಿತೋ. ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಅಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕದಿಸಾಯ ಏವ ಸತ್ತದಿಸಾವಿಧಾವನಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸಾರಿತಾನಂ ಹತ್ಥಿದಮ್ಮಾದೀನಂ ಏಕದಿಸಾಧಾವನಮ್ಪಿ ಅನಿವತ್ತನವಸೇನೇವ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಧಾವನ್ತೋ ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀ’’ತಿ. ಕಾಯೇನ ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾವಾತಿ ಕಾಯೇನ ಅಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏವ. ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ವಿಧಾವತಿ, ನ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾವಸೇನ. ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾತಿ ಏಕನೀಹಾರೇನೇವ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ದಿವಸೇ ಏಕಭಾಗೇನ. ‘‘ಪಹಾರೋ’’ತಿ ಹಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಧಾವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಕಲಙ್ಕಮಪ್ಪತಿಸಾತಂ ಜವನಚಿತ್ತಪವತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.