೪. ವಿಭಙ್ಗವಗ್ಗೋ

೧. ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೨. ಏಕಾ ರತ್ತಿ ಏಕರತ್ತೋ, ಭದ್ದೋ ಏಕರತ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಂ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ’’ತಿ. ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪನ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸಹಚರಣತೋ ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸ್ಸ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಉದ್ದಿಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉದ್ದೇಸೋ, ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ ಏವ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಂ ಜನನಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾಹ ‘‘ಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ಮಾತಿಕ’’ನ್ತಿ. ಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ವಿಭಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಭಙ್ಗೋ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿತ್ಥಾರಭಾಜನಿಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾಜೇತಿ ವಿಭಜತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ.

ಉಪ್ಪಾದಾದಿಖಣತ್ತಯಂ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತೀತಂ. ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವಿಗತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಹಿ ನಾನುಭವೇಯ್ಯ, ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅತೀತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮಿಚ್ಛಾಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ; ಏವಂ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅನಾಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮಿಚ್ಛಾಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ಥನಾತಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಯದತೀತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಅಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ನಾಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ, ತಥಾ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ನ ಪತ್ಥೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಅತೀತಂ ನಾಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿನನ್ದನಾಯ ನಿಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ, ಅನಾಗತಪತ್ಥನಾ ಪನ ಸಫಲಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸವಿಘಾತಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪಹೀನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಸಭಾವಂ. ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಭಗ್ಗಂ. ಅತ್ಥಙ್ಗತನ್ತಿ ವಿನಾಸಂ. ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ. ಅಜಾತನ್ತಿ ನ ಜಾತಂ. ಅನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಯತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ. ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ. ತೇನ ಅರಞ್ಞೇ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾ ಪಬ್ಬತಕನ್ದರಾದೀಸು ವಾತಿ ಠಾನನಿಯಮಾಭಾವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಮಕಾದಿವಸೇನ ಪರಿಬ್ರೂಹಿಯಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕೋಪನಿಯಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಗಾಥಾಯಮಯಮತ್ಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಂ ಏತಾಯ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಥಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುಬ್ರೂಹನಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಬ್ರೂಹನಾಯ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಬ್ರೂಹಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಬಹುಲಂ ಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಆದಿತೋ ತಾಪನಂ ಆತಾಪನಂ, ತೇನ ಆರಮ್ಭಧಾತುಮಾಹ. ಪರಿತೋ ತಾಪನಂ ಪರಿತಾಪನಂ, ತೇನ ನಿಕ್ಕಮಧಾತುಪರಕ್ಕಮಧಾತುಯೋ ಚಾತಿ. ತಸ್ಸ ಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಮಚ್ಚುನೋ ಸಹಕರಣಟ್ಠೇನ ಸೇನಾ ವಿಯಾತಿ ಸೇನಾ. ಸಙ್ಗರೋತಿಆದೀಸು ಮಿತ್ತಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಪಯೋಗಮಾಹ. ಲಞ್ಜಗ್ಗಹಣೇನ ಲಞ್ಜದಾನಂ, ತೇನ ದಾನಪ್ಪಯೋಗಂ. ಬಲರಾಸೀತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಬಲಕಾಯೋ. ತೇನ ದಣ್ಡಭೇದಾನಿ ವದತಿ. ಭೇದೋಪಿ ಹಿ ಬಲವತೋ ಏವ ಇಜ್ಝತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಉಪಾಯಯೋಗೇನ ಸಮ್ಪವತ್ತೀಯತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಗಂ ಆಸತ್ತಿಂ ಅರತಿ ದೇತೀತಿ ಸಙ್ಗರೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಸಙ್ಗರಣವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ.

ಉಟ್ಠಾಹಕಂ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಂ. ಸಪರಹಿತಸೀವನಲಕ್ಖಣೇನ ಅಸಾಧುಭಾವಪರಮ್ಮುಖಭಾವಗಮನೇನ ವಾ ಸನ್ತೋ.

೨೭೩. ಮನುಞ್ಞರೂಪವಸೇನೇವ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸೀನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಅನ್ವಾಗಮೇತಿ ತತ್ಥ ನನ್ದಿಯಾಸಮನ್ವಾನಯನತೋ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕುಸಲಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನಾತಿ ಕುಸಲವೇದನಾವಸೇನ ಸುಖವೇದನಾವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವೇದನಾಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಏವಾತಿ – ‘‘ತಣ್ಹಂ ಸಮನ್ವಾನೇತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಹೀನರೂಪಾದಿ…ಪೇ… ನ ಮಞ್ಞತಿ ಅಮನುಞ್ಞೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಸಮನುಞ್ಞಭಾವಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಮಞ್ಞನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ. ನಾನುಪವತ್ತಯತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ನನ್ದಿಯಾ ದೂರೀಕತತ್ತಾ.

೨೭೪. ಉಳಾರಸುನ್ದರಭಾವಮುಖೇನೇವ ಅನಾಗತೇಸುಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂರೂಪೋ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

೨೭೫. ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾ ನನ್ದಿಯಾ ಅಸಮನ್ವಾನಯನಜೋತನಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪತಿಟ್ಠಪೇತುಂ, ‘‘ಅತೀತಂ ನ ನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತೀತಂ ಅನ್ವಾಗಮೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೩) ವಿಭಙ್ಗೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಯಿದಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸತ್ಥುದೇಸನಾನಯಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಚೋದಿತಂ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸೂ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಏವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ. ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಂಹೀರತೀತಿ ಮಾತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುತವಾ ಸುತವಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವಿತತಾಯ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತಾಯ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಪತ್ತೇಹಿ ವಿಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಪನಾಯ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಸಯೇ ತತೋ ಏವ ಅಪಾಯಸಮುದ್ದಂ ಸಂಸಾರಸಮುದ್ದಂ ಆನೀಯತಿ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೨. ಆನನ್ದಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೬. ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಲಯನಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಂ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೋ, ಇಧ ಪನ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ’’ತಿಆದಿ. ಜಾನನ್ತೋವ ಭಗವಾ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಾನನ್ತಾಪಿ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೧೬).

೨೭೮. ಸಾಧುಕಾರಮದಾಸೀತಿ ಸಾಧುಸದ್ದಂ ಸಾವೇಸಿ. ತಂ ಪನ ಪಸಂಸಾ ಹೋತೀತಿ ಪಸಂಸತ್ಥೋ ಸಾಧುಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ’’ತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ವಣ್ಣೇಹಿ ಗುಣವನ್ತೇ ಉದಗ್ಗತಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ, ಕೇವಲಂ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನವಸೇನ ಥೋಮನಾ ಪಸಂಸಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಆನನ್ದಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೩. ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೯. ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ತಪನತೋ ತಪಂ ಉದಕಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಪೋದಾ, ರಹದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ತೋದಕಸ್ಸ ರಹದಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ವೇಭಾರಪಬ್ಬತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಉದಕರಹದತೋ, ತಂ ರಹದಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಗಭವನಾಗತೋಪಿ ಹಿ ಸೋ ರಹದೋ ತತೋ ಉಪರಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಜಲಾಸಯೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಪೋದಾ ನಾಮ ನದೀ ಸನ್ದತೀ’’ತಿ. ಏದಿಸಾತಿ ಕುಥಿತಾ ಉಣ್ಹಾ, ಅನ್ವತ್ಥನಾಮವಸೇನ ತಪೋದಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೇತಲೋಕೋತಿ ಪೇತಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕನಿರಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಆರಾಮಸ್ಸಾತಿ ತಪೋದಾರಾಮಸ್ಸ. ತತೋತಿ ತಪೋದಾಸಙ್ಖಾತನದಿತೋ. ಮಹಾಉದಕರಹದೋತಿ ಮಹಾಉದಕಭರಿತಂ ಪಲ್ಲಲಂ.

೨೮೦. ಸಮಿದ್ಧೋತಿ ಉಳಾರೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆದಿಮ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಸ್ಸಾತಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ, ಸೋ ಏವ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತೋ’’ತಿ. ‘‘ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಅದ್ಧಭೇದಮುಖೇನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಬೋಧವಚನಂ.

೨೮೨. ಕಾಮಂ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜನಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಪಠಮದುತಿಯಚತುತ್ಥಸುತ್ತೇಸು ಪನ ಖನ್ಧವಸೇನ ವಿಭಜನಂ ಕತ್ವಾ ಇಧ ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ ಏವಂ ದೇಸನಾಯ ಠಪನಂ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಆಯತನವಸೇನ ವಿಭಜನತ್ಥಂ. ಏವಂ ವಿಭಿನ್ನಾ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರತೋ ಅನವಸೇಸಾ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ; ಅಯಂ ಕಿರೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಥೇರೇನ ನಯತೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನೇವ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸಿ, ಯಥಾ ತೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಖನ್ಧವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಏವಂ ಯದಿ ಭಗವತಾ ಇಧಾಪಿ ವಿಭಜನಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ವಿಭಜೇಯ್ಯ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಥಾ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾವ ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನೇವೇತ್ಥ ವಿಭಜನಂ ಭಗವತಾ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ನಯಗ್ಗಾಹೇ ಠತ್ವಾ ಥೇರೋ ವಿಭಜಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ನಯಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ. ಭಾರಿಯಂ ಕತನ್ತಿ ದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ. ಅಪದೇ ಪದಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಆಕಾಸೇ ಪದಂ ಕತಂ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯತಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ನಿಕನ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಕನ್ತಿತಣ್ಹಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ‘‘ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ದ್ವಾರಭೂತಂ.

೨೮೩. ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಠಪೇಸೀತಿ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಸಿ.

ಮಹಾಕಚ್ಚಾನಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ

ಸಮತ್ತಾ.

೪. ಲೋಮಸಕಕಙ್ಗಿಯಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮೬. ಘನನಿಚಿತಲೋಮೋ ಲೋಮಸೋ, ಅಯಂ ಪನ ಅಪ್ಪತಾಯ ಲೋಮಸಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಈಸಕಲೋಮಸಾಕಾರತಾಯಾ’’ತಿ, ಲೋಮಸಕೋ ಅಙ್ಗಿಕೋ ಲೋಮಸಕಕಙ್ಗಿಯೋ, ಪಠಮೋ ಕ-ಕಾರೋ ಅಪ್ಪತ್ಥೋ, ದುತಿಯಂ ಪನ ಪದವಡ್ಢನಮೇವ. ರತ್ತಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯನ್ತಿ ರತ್ತಕಮ್ಬಲವಣ್ಣಸಿಲಾಯಂ. ಓರುಯ್ಹಾತಿ ಆಕಾಸತೋ ಓತರಿತ್ವಾ. ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ದಿನ್ನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸ್ಸ ಅಸಾದಿಯನತೋ ಮನುಸ್ಸಪಥೇ ನ ವಸನ್ತಿ.

ದಸಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸನ್ನಿಪತಿತಾಹಿ ದೇವತಾಹೀತಿ ಕರಣವಚನಂ. ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಂ ದೇವಾನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜೇತುಂ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ…ಪೇ… ಅಭಾಸಿ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಸನ್ನಿಪಾತೇ, ತಿಸ್ಸಂ ವಾ ದೇಸನಾಯಂ. ದೇವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇವಭಾವಸ್ಸ, ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಏತಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಿಯಾ.

ಸವನಮುಖೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಅತ್ಥಸೋ ಚ ಉಪಧಾರಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುಣನ್ತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಪರಿಯಾಪುಣನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಗನ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಹಣಂ ಧಾರಣಂ, ತಂ ಪನ ಪರೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾಚೇನ್ತೋ ಧಾರೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಲೋಮಸಕಕಙ್ಗಿಯಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ

ಸಮತ್ತಾ.

೫. ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮೯. ಅಙ್ಗಸುಭತಾಯಾತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಸರೀರಾವಯವಾನಂ ಸುನ್ದರಭಾವೇನ. ಯಂ ಅಪಚ್ಚಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಮುದ್ಧಂ ವಾ, ತತ್ಥ ಲೋಕೇ ಮಾಣವವೋಹಾರೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾ ದಹರಕಾಲೇ ಸುದ್ಧಧಾತುಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತರುಣಕಾಲೇ ವೋಹರಿಂಸೂ’’ತಿ. ಅಧಿಪತಿತ್ತಾತಿ ಇಸ್ಸರಭಾವತೋ.

ಸಮಾಹಾರನ್ತಿ ಸನ್ನಿಚಯಂ. ಪಣ್ಡಿತೋ ಘರಮಾವಸೇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪತರೇಪಿ ಬ್ಯಯಮಾನೇ ಭೋಗಾ ಖೀಯನ್ತಿ, ಅಪ್ಪತರೇಪಿ ಸಞ್ಚಯಮಾನೇ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಬ್ಯಯಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಯಮೇವ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಘರಾವಾಸಂ ಅನುತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಲೋಭಾದೇಸಿತಮತ್ಥಂ ವದತಿ.

ಧನಲೋಭೇನ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಲೋಭವಸಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಗತಿ ನಿರಯೋ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ವಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಥಿತಂ ವಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಲಙ್ಕರೇಯ್ಯ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಗತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಗತಿಂ ವದಾಮಿ – ನಿರಯಂ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ವಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೫). ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ ಕತೋಕಾಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವತೋ.

ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಅಧೋಮುಖಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓನಾಮೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಚಾರಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಸುತಮೇತಂ ಮಯಾ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪಿತಾ ಸುನಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ, ಏತಂ ಭೋತಾ ಗೋತಮೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಕಿಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿ.

ತಥೇವ ವತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಸುನಖಸ್ಸ ವುತ್ತಂ, ತಥೇವ ವತ್ವಾ. ಅವಿಸಂವಾದನತ್ಥನ್ತಿ, ‘‘ತೋದೇಯ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸುನಖೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತ್ಥಂ, ವಿಸಂವಾದನಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಞಾತೋಮ್ಹಿ ಇಮಿನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮಮ ಪುತ್ತೇನ ಮಯ್ಹಂ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ ಪಿತಾತಿ ಏವಂ ಞಾತೋ ಅಮ್ಹೀತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಕಿರ ಸುನಖೋ ತಥಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಜಾತಿಸ್ಸರತಾಯ. ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭುಕ್ಕರಣಂ ಪನ ಪುರಿಮಜಾತಿಸಿದ್ಧವಾಸನಾಯ. ಭವಪಟಿಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ಭವನ್ತರಭಾವೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ. ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನ್ತರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಜಾತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಜಾತಂ ಗತಿಂ. ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕೋ ಕಿರೇಸ, ತೇನ ಅಪ್ಪಾಯುಕದೀಘಾಯುಕತಾದಿವಸೇನ ಚುದ್ದಸ ಪಞ್ಹೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿ; ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಾಯುಕತಾದಯೋ ವಿಸೇಸಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಸೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿಯನ್ತಿ. ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಯುತ್ತಂ ‘ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಯಾವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕಾರಣ’ನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕಾರಣೇನ. ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ತಂ ಕಾರಣಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಏವಾಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ನಿಚ್ಛಯೋ ಮೇ ಅಪಣ್ಣಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ, ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಂ ಮನುಸ್ಸಂ ವಾ ಆವಿಸಿತ್ವಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಕಸಾವನಂ ನಾಮ ಮಹಾಮನ್ತವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಹೋತಿ; ತಸ್ಮಾ ನ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಸುನಿಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ. ಯಂ ನೂನಾಹಂ ಕಮ್ಮಫಲಮಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ತತ್ಥ ಚ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇನ್ತೋ ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸತಿ. ಏವಾಯಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ತೇ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ಭಣ್ಡಕನ್ತಿ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ, ಸನ್ತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮುನಾ ದಾತಬ್ಬಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ, ಅತ್ತನಾ ಕತೂಪಚಿತಕಮ್ಮಫಲಭಾಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮದಾಯಜ್ಜಂ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ವದನ್ತೋ, ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ದಾಯಜ್ಜಂ ಭಣ್ಡಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ – ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦). ಯವತಿ ಫಲಂ ಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ಏತೇನಾತಿ ಯೋನೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಯೋನಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಮಮತ್ತವಸೇನ ಬಜ್ಝತಿ ಸಂಬಜ್ಝತೀತಿ ಬನ್ಧು, ಞಾತಿ ಸಾಲೋಹಿತೋ ಚ. ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಏಕನ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಬನ್ಧೂ’’ತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅವಸ್ಸಯೋ. ಕಮ್ಮಸದಿಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅವಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಇಸ್ಸರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ನ ಕರೋತಿ ತಾದಿಸಂ ಕತ್ತುಂ ಸಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮಮೇವಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಅವಧಾರಿತಂ, ನನು ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹೀನಪಣೀತಭಾವಕಾರಣಂ, ನ ಕೇವಲನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಕಿಲೇಸಪಯೋಗೇನ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪವತ್ತಿತಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಥಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನ ಸಞ್ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವತ್ವಾ ನನು ಭಗವಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ ಪರೇಸಂ ಞಾಪನತ್ಥಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಾನನಿಸ್ಸಿತೋ ಕಿರೇಸಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೯೦. ಸಮತ್ತೇನಾತಿ ಪರಿಯತ್ತೇನ, ಯಥಾ ತಂ ಫಲಂ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕತೇನ, ಉಪಚಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾದಿಸಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇ ಅನೂನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣೇನಾ’’ತಿ. ಸಮಾದಿನ್ನೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾದಾನಂ ನಾಮ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಗಹಣಂ ಪರಾಮಸನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಗಹಿತೇನ ಪರಾಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀತಿ ಪಟಿಪದಾ, ಕಮ್ಮಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏಸಾತಿ ಪಟಿಪದಾ. ದುಬ್ಬಲಂ ಉಪಘಾತಕಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಉಪಪೀಳಕಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಬಲವಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಲವಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ. ವದತಿ ನಾಮಾತಿ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಉಪಪೀಳಕಸಭಾವಂ ಕಮ್ಮಂ ಜನಕಸಭಾವಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪರಿಕಪ್ಪನವಚನಂ, ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಪಿ ಕೇಚಿ ಆಲಮ್ಬನವಸೇನ ಸಮತ್ಥಾ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ಯಸ್ಸಿದಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸವಿಪಾಕಂ ಪೀಳೇತಿ, ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅನೋಕಾಸೇ ಏವ ಸಯಂ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಓಕಾಸಂ ಲಭೇಯ್ಯ, ಅಪಾಯೇಸು ಏವ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇಯ್ಯ, ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಬಲವಂ ಹುತ್ವಾ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇನ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಆರದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಇತರಂ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ವಿಬಾಧೇನ್ತಂ ಉಪಪೀಳಕಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ಏತದತ್ಥಮೇವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಬಲವಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ ಬಲವಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಹಿ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಏತಾ ಸಮಞ್ಞಾ, ಯದಿದಂ ಉಪಪೀಳಕಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕಂ ಜನಕಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕನ್ತಿ, ನ ಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ಥಾಯ. ಪೀಳೇತ್ವಾತಿ ವಿಹೇಠೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಾಟನಾದಿವಸೇನ ಉಚ್ಛುತೇಲಯನ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಉಚ್ಛುತಿಲಾದಿಕೇ ವಿಬಾಧೇತ್ವಾ. ನಿರೋಜನ್ತಿ ನಿತ್ತೇಜಂ. ನಿಯೂಸನ್ತಿ ನಿರಸಂ. ಕಸಟನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಾರಂ. ಪರಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಂ.

ಇದಾನಿ ಪರಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಉಪನಯನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ತತ್ಥ, ‘‘ದಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಭೋಗಾನಂ ವಿನಾಸನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ಪುನ ‘‘ದಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಮ್ಭದೋಹನಾತಿ ಕುಮ್ಭಪೂರಖೀರಾ. ಗೋಮಣ್ಡಲೇತಿ ಗೋಯೂಥೇ.

ಅಟ್ಠುಸಭಗಮನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಟ್ಠಉಸಭಪ್ಪಮಾಣಂ ಪದೇಸಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಧನುಗ್ಗಹೋ ಅನುಯಾಯಿಂ ಕತ್ವಾ. ತನ್ತಿ ಸರಂ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ. ತತ್ಥೇವ ಪಾತೇಯ್ಯ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಸರಸ್ಸ ಖಿತ್ತತ್ತಾ. ವಾಳಮಚ್ಛೋದಕನ್ತಿ ಮಕರಾದಿವಾಳಮಚ್ಛವನ್ತಂ ಉದಕಂ.

ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಜನಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಾಕದಾಯಿಭಾವತೋ, ನ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ. ಭೋಗಸಮ್ಪದಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರೋಗ್ಯಸಮ್ಪದಾದಿ-ಪರಿವಾರಸಮ್ಪದಾದೀನಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ದೀಘಾಯುಕತಾದೀನಿ ಹಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನಿಕೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ; ಅಞ್ಞಂ ದೀಘಾಯುಕತಾಕರಣೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ; ನ ಅತಿದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಂ ನೀಚಕುಲೀನಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಂ ವಾ ವಣ್ಣವನ್ತತಾದಿವಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ’’ತಿಆದಿ, ತಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪುರಿಮಾನೀತಿ ಉಪಪೀಳಕೋಪಚ್ಛೇದಕಾನಿ. ಉಪಪೀಳಕುಪಘಾತಾ ನಾಮ ಕುಸಲವಿಪಾಕಪಟಿಬಾಹಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದ್ವೇ ಅಕುಸಲಾನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಕುಸಲಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಜನಕಂ ಉಭಯಸಭಾವಂ, ಏವಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಉಭಯಸಭಾವತಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ. ದೇವದತ್ತಾದೀನಞ್ಹಿ ನಾಗಾದೀನಂ ಇತೋ ಅನುಪ್ಪವಚ್ಛಿತಾನಂ ಪೇತಾದೀನಞ್ಚ ನರಕಾದೀಸು ಅಕುಸಲಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನುಪಪೀಳನುಪಘಾತನಾನಿ ನ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಬಹೂಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಏಕೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಇತರೇಸಂ ತಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಿತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾಪಿ ಸಮತ್ಥಿತಾ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಕತೇ ಜನಕನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕುಸಲಫಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಫಲಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿಧಾತುಸಮತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಬಾಧೀಯತಿ, ತಮುಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕತೇ ಜಾತಿಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ಜನಕಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕತೇ ಅಞ್ಞೇನ ಜನಿತಸ್ಸ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ವಿಬಾಧಾವಿಚ್ಛೇದಪಚ್ಚಯಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಬ್ರೂಹನಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯಾನುರೂಪಂ ಪರಿವುತ್ತಿಚಿರತರಪಬನ್ಧಾ ಹೋತಿ, ಏತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ. ತಥಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಜನಕನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕುಸಲಫಲಂ ಅಕುಸಲಫಲಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿಧಾತುಸಮತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಬಾಧೀಯತಿ, ತಂ ಉಪಪೀಳಕಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕತೇ ಜನಕಸಾಮತ್ಥಿಯವಸೇನ ಚಿರತರಪಬನ್ಧಾರಹಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಫಲಂ ವಿಚ್ಛೇದಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಉಪಘಾತಕನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಾರೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು. ಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಆಯುನೋ ಉಪಘಾತಕಕಮ್ಮೇನ. ಸ್ವಾಯಮುಪಘಾತಕಭಾವೋ ದ್ವಿಧಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮುನಾ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ತಥಾಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತತಾ ಅವಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿನಿಬನ್ಧನತೋ. ಏತೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ತಾದಿಸಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯುಪಘಾತಂ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತತೋ ಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಫಲಂ ಹೋತಿ. ‘‘ದೀಘಾಯುಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಘಾತಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಖೇತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸಸ್ಸಂ ವಿಯ ಉಪಪತ್ತಿನಿಯಾಮಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪಪತ್ತಿ ನಿಯತವಿಸೇಸೇ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಓಕಾಸೇ ಕರೋನ್ತೇ ಏವ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇ ಆಕಡ್ಢಿಯಮಾನಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಾಯುಕತ್ಥಾಯ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ವಾ ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಕಟುಕವಿಪಾಕತ್ತಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾಯ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಖೀಣಾಭಾವತೋ; ಇತರೇ ಪನ ನ ತಥಾ ಭಾರಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪುಬ್ಬಾ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ಇಧ ಪನ ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಮಾನುಸಕಾ ಅಮಾನುಸಕಾ ಚ ಉಪದ್ದವಾ. ಪುರತೋತಿ ಪುಬ್ಬದ್ವಾರತೋ. ಪಚ್ಛತೋತಿ ಪಚ್ಛಿಮವತ್ಥುತೋ. ಪವಟ್ಟಮಾನಾತಿ ಪರಿಜನಸ್ಸ, ದೇವತಾನಂ ವಾ ದೇಸೇನ ಪವಟ್ಟಮಾನಾ. ಪರೇಹೀತಿ ಪುರಾತನೇಹಿ ಪರೇಹಿ. ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವನ್ತಿ ಸಾಮಿಭಾವವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಂ. ಆಹರಿತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ ಇಣಾಯಿಕಾ. ಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ವಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಾನಿ. ಅಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ; ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೀಘಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಹೋತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಭಾವತೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಾಯುಕದೀಘಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತಂ ಸಂವತ್ತನಿಕವಿಭಾವನನಯೇನ.

ವಿಹೇಠನಕಮ್ಮಾದೀನಿಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಕೋಧಇಸ್ಸಾಮನಕಮಚ್ಛೇರಥದ್ಧಅವಿದ್ದಸುಭಾವವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಕಮ್ಮಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಥೇವಾತಿ ಯಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದತಿ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥೇವ ವದಮಾನಾನಿ ವಿಯ. ‘‘ಯಂ ಯದೇವಾತಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೮.೧೦) ವಚನತೋ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಪತ್ತೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ, ‘‘ಉಪಪೀಳನೇನ ನಿಬ್ಭೋಗತಂ ಆಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅವಿಹೇಠನಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಕ್ಕೋಧನ-ಅನಿಸ್ಸಾಮನ-ದಾನ-ಅನತಿಮಾನ-ವಿದ್ದಸುಭಾವೇನ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೨೯೩. ಇಸ್ಸಾ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇಸ್ಸಾಮನಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಸ್ಸಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಉಪಕ್ಕೋಸನ್ತೋತಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋ. ಇಸ್ಸಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಇಸ್ಸಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ ಇಸ್ಸಾಸಹಿತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪವತ್ತೇತಿ. ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖೋತಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವೋ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾ ಪರಿವಾರಾಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಪರಿವಾರೋ’’ತಿ.

೨೯೪. ಮಚ್ಛರಿಯವಸೇನ ನ ದಾತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ನ ದಾತಾ ನ ಹೋತಿ. ಅಮಚ್ಛರೀ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಯಥಾರಹಂ ದೇತಿಯೇವ.

೨೯೫. ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬಂ ಖೇತ್ತವಸೇನ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಬುದ್ಧಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮಾತುಪಿತುಜೇಟ್ಠಭಾತರಾದಯೋ ಅಭಿವಾದನಾದಿಅರಹಾ ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಥದ್ಧಾದಿವಸೇನ ಕರಣಂ ನೀಚಕುಲಸಂವತ್ತನಿಕಮೇವ. ನ ಹಿ ಪವತ್ತೇ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇನ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯಿನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಏಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೯೬. ಅಪರಿಪುಚ್ಛನೇನಾತಿ ಅಪರಿಪುಚ್ಛಾಮತ್ತೇನ ನಿರಯೇ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ; ಅಪರಿಪುಚ್ಛಾಹೇತು ಪನ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಾದೀಹಿ ಸಿಯಾ ನಿರಯನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ, ‘‘ನ ಪರಿಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಅಪರಿಪುಚ್ಛಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಪಾಪೇಸೀತಿ ದೇಸನಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪೇಸಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೬. ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯೮. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮೋಘಭಾವೋ ನಾಮ ಫಲೇನ ತುಚ್ಛತಾ ಫಲಾಭಾವೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮೋಘನ್ತಿ ತುಚ್ಛಂ ಅಫಲ’’ನ್ತಿ. ತಥಂ ಭೂತನ್ತಿ ಸಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಪನ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಮೇವ ಸಫಲನ್ತಿ ವದತಿ. ಸಫಲಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ಥು ಅಭಿಮತಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಞ್ಚ ‘‘ಮೋಘಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ. ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ. ಏಸಾತಿ ಪೋತಲಿಪುತ್ತೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ. ಅಭಿಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಕಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಸಾಪಿ ಹಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಪಾಕಟಾ ಜಾತಾತಿ. ಥೇರೋತಿ ಸಮಿದ್ಧಿತ್ಥೇರೋ. ಯಥಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಚ ಅಞ್ಞಥಾವ ದೋಸಾರೋಪನಭಯೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಥೇರೋ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ, ‘‘ಪರಿರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅವೋಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪರಿರಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಗರಹತೋ ಮೋಚನೇನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಂ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯೇ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ವುತ್ತಂ.

ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರತಾಯ ರೂಪಮೇವ ‘‘ತಿಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾವ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸಮಾಗಮದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ನ ಪರಿಞ್ಞಾದಸ್ಸನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಕುತೋ ಪನೇವರೂಪಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪ’’ನ್ತಿ.

೨೯೯. ವಟ್ಟದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ. ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಭವರಾಗಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖಂ. ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತದುಕ್ಖಂ. ಸಚೇ ಭಾಸಿತಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಂ ಈದಿಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಮಿದ್ಧಿನಾ ಭಾಸಿತಂ ಸಿಯಾ ನು ಭಗವಾ, ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೦೦. ಉಮ್ಮಙ್ಗನ್ತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ, ಕಥಾಮುಳ್ಹೇನ ಅನ್ತರಾ ಅಞ್ಞಾಣವಿಸಯಪಞ್ಹಾ ಉಮ್ಮಙ್ಗಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಞ್ಹಾಉಮ್ಮಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ನೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಿಸಯನ್ತಿ? ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಿಸಯಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಭಣ್ಡಞಾವಿಸಯಂ ಪನ ಸಿಯಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವಾತಿ ಉದಾಯಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ಗಯ್ಹಮಾನೇನ ತಂ ಅಯೋನಿಯೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಸನ್ನಿಸೀದಿತುಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಸಿನ್ನಾಕಾರೇನ ಸನ್ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸಮಿದ್ಧಿತ್ಥೇರೇನ ಅನಭಿಸಙ್ಖತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ, ‘‘ಯಂ ಅಭೂತಂ, ತದೇವ ಕಥೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ವೇದಿಯತೀ’’ತಿ ಅವಿಭಾಗೇನ ವೇದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಜಾತಿತತ್ತಾ. ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಹಿತನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಿಯಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸೇಸೂತಿ, ‘‘ದುಕ್ಖವೇದನಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು.

ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಕಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏತ್ಥ, ‘‘ಕುಸಲತೋ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಕಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಸುಖವೇದನಿಯಕಮ್ಮೇಸು. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸುಖಮ್ಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ.

ಯದಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಜನೇತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ, ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಜನನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಾ ಪನ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಲಾಭಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಮನಸಾ ಸುಖವೇದನಿಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಿಯನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸುಖಮ್ಪಿ ಜನೇತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ ಸೋಳಸವಿಪಾಕಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ, ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾತಿ ಇದಾನಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪುನ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖವೇದನಿಯಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸುಖವೇದನಿಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಿಯಞ್ಚ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಆಲಯೋತಿ ಅಭಿರುಚಿ. ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣನ್ತಿ ಮಹತಿ ಕಮ್ಮವಿಭಜನೇ ಞಾಣಂ, ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಕಮ್ಮವಿಭಜನಞಾಣಂ. ಭಾಜನಂ ನಾಮ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಯಂ ಪನ ಉದ್ದೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ…ಪೇ… ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಪನ’’ನ್ತಿ.

೩೦೧. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾಜನಭಾವತೋ, ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧೀಸು ಚ ಅನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಇಧ, ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಿಂ ಅದಿನ್ನಾದಾಯಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಂ ಆರಬ್ಭ. ಇಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಇದಂ ದಸ್ಸನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಇದಂ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಿರ, ಭೋ, ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಕಿರ, ಭೋ, ಪಾಪಕಾನಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀನಿ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕಅನ್ಧಾವಿಯ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ಏವ ಠತ್ವಾ ಅಚಿತ್ತಕದಸ್ಸನಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ವೀರಿಯಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನವಸೇನ ಆತಪ್ಪಂ, ತದೇವ ಪದಹವಸೇನ ಪಧಾನಂ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯುಞ್ಜನವಸೇನ ಅನುಯೋಗೋ, ತಥಾ ಭಾವನಾಯ ನಪ್ಪಮಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ, ಸಮ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ, ‘‘ಪಞ್ಚಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪ್ಪಮಾದೋ ವಾ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಇಜ್ಝತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚೇತೋಸಮಾಧಿನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಕರಣತೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಂ ಪನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಕರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇ ದಸ್ಸನ್ನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಪೂರಿತತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಥಾಮೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಬಲೇನ. ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಾಮಾಸೇನ. ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ. ಆದಿಯಿತ್ವಾತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ವೋಹರತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಂ ಪರೇಸಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ವೋಹರತಿ.

೩೦೨. ತತ್ರಾನನ್ದಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ಇದಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ. ‘‘ತತ್ರಾನನ್ದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಚನಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಭಾಜನಂ ತಸ್ಸ ಅನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಪನಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಉದ್ದೇಸಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ‘‘ತತ್ರಾನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇ. ಏತೇಸಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸುಪಿ ವಾರೇಸು ಆಗತಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾನಂ. ಏತ್ತಕಾತಿ ಏಕಚ್ಚಿಯಾ ಸಚ್ಚಗಿರಾ. ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಅನುಜಾನಿತಾ. ಅನನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಿತಾ. ಇಧ ಅನನುಞ್ಞಾತಮುಖೇನ ದೀಪಿತಂ ಅನನುಞ್ಞಾತಭಾವಮತ್ತಂ. ತತ್ರಾನನ್ದಾತಿಆದಿಕೇ ತತ್ರಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ಇದಂ ವಚನಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಿರ, ಭೋ…ಪೇ… ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ತಥಾವಾದಿನೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ. ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ಯೋ ಕಿರ, ಭೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ. ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಿರ, ಭೋ…ಪೇ… ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಅಪಾಯಂ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಉಪಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಾಠಪದೇಸೇಸು. ಅನುಞ್ಞಾತಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ. ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ‘‘ಯೋ ಕಿರ, ಭೋ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ’’, ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಸೋ…ಪೇ… ತೇ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ’’, ‘‘ಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಯದೇವ…ಪೇ… ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಪಾಠಪದೇಸೇಸು. ಅನನುಞ್ಞಾತಾ ತದತ್ಥಸ್ಸಾನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸತೋ ಚ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ, ಆನನ್ದ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ತೇ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪದೇಸಞಾಣಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಂ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾವ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ತಥಾ ಆಗಮನಾದಿಅತ್ಥೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೦೩. ಇಮಿನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಯೋಜನಾ. ತತೋತಿ ತತೋ ಕರಿಯಮಾನಕಮ್ಮತೋ ಪುಬ್ಬೇ. ಖನ್ದೋತಿ ಕುಮಾರೋ. ಸಿವೋತಿ ಇಸ್ಸರೋ. ಪಿತಾಮಹೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ. ಇಸ್ಸರಾದೀಹೀತಿ ಇಸ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಪಜಾಪತಿಆದೀಹಿ. ವಿಸಟ್ಠೋತಿ ನಿಮ್ಮಿತೋ. ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನವಸೇನ. ಯನ್ತಿ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಕಮ್ಮೇಸು. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ದುತಿಯಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ. ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯೇತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇ.

ಏಕಂ ಕಮ್ಮರಾಸಿನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಭೇದೇನ ಏಕಂ ಕಮ್ಮಸಮುದಾಯಂ. ಏಕಂ ವಿಪಾಕರಾಸಿನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅಙ್ಗೇನ ಏಕಂ ವಿಪಾಕಸಮುದಾಯಂ. ಇಮಿನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ಸಮಣೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ಅದಿಟ್ಠಾ. ತಯೋತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ ತಯೋ. ದ್ವೇ ವಿಪಾಕರಾಸೀತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನಿಯೋ ಅಪರಾಪರಿಯಾಯವೇದನಿಯೋತಿ ದ್ವೇ ವಿಪಾಕರಾಸೀ. ಉಪಪಜ್ಜವೇದನಿಯಂ ಪನ ತೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠೋ ಏಕೋ, ಅದಿಟ್ಠಾ ತಯೋತಿ ದಿಟ್ಠೇ ಚ ಅದಿಟ್ಠೇ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಕಮ್ಮರಾಸೀ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠೋ ಏಕೋ, ಅದಿಟ್ಠಾ ದ್ವೇತಿ ತಯೋ ವಿಪಾಕರಾಸೀ. ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಸತ್ತ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಾನಿ. ‘‘ಇಮಸ್ಸ ನಾಮ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಫಲಸ್ಸ ವಾ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ‘‘ದುತಿಯವಾರೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮಂ ವುತ್ತನಯೇನ ತಯೋ ಕಮ್ಮರಾಸೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಇಧ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಭವತಿ ವಡ್ಢತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭಬ್ಬಂ, ವಡ್ಢಿನಿಮಿತ್ತಂ. ನ ಭಬ್ಬಂ ಅಭಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂತವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ತನೋ ಫಲೇ ಭಾಸನಂ ದಿಬ್ಬನಂ ಆಭಾಸನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಆಭಾಸತಿ ಅಭಿಭವತಿ ಪಟಿಬಾಹತೀ’’ತಿ. ಬಲವಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಕಮ್ಮಂ ಗರುಸಮಾಸೇವಿತಾದಿಭೇದಂ. ಆಸನ್ನೇತಿ ಮರಣೇ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ಉಪಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ತಸ್ಸ ಮರಣಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನೇ. ಬಲವಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗರುಸಮಾಸೇವಿತತಾದಿವಸೇನ ಬಲವಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ. ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ. ಆಸನ್ನೇ ಕುಸಲಂ ಕತನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಆಸನ್ನತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರೇಸು ಅಕುಸಲತಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕಅನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಿನೋತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ…ಪೇ… ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಭಬ್ಬಾಭಾಸಞ್ಚ, ಭಬ್ಬಂ ಅಭಬ್ಬಾಭಾಸನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಪಠಮದುತಿಯಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಯೋಜನಾನಯೋ ವುತ್ತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರವಸೇನ. ಅಯಮೇವ ತತಿಯಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಯೋಜನಾನಯೋ. ತತಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕುಸಲತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಚ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಭೂತಂ ಕುಸಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ; ತಥಾ ಚತುತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕುಸಲತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಪನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಕುಸಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೭. ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦೪. ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ವಿದಿತಾನಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ವೇದನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಜಾನನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮನೋ ಸವಿಸೇಸಂ ಉಪವಿಚರತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾನುಮಜ್ಜನೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಸಹ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಬ್ಬಿರಹಿತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ’’ತಿಆದಿ. ಸತ್ತಾ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವಟ್ಟಂ ವಿವಟ್ಟಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ತಪದಾ, ಗೇಹನಿಸ್ಸಿತಾ ವಟ್ಟಪದಾ. ಯೋಗ್ಗಾನಂ ದಮನಆಚರಿಯಾ ಯೋಗ್ಗಾಚರಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಮೇತಬ್ಬದಮಕಾನ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಏಕಸತ್ತತಿವಿಧವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಫಸ್ಸರೂಪಕಸ್ಸೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ.

೩೦೫. ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯದೇಸನಾಯಂ. ಮನೋಧಾತುತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಮೇವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಯಥಾ ಕೇವಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕೇವಲೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ನಿಸ್ಸಯಮುಖೇನ ನಿಸ್ಸಿತಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ‘‘ಉಪವಿಚರತಿ’’ಚ್ಚೇವ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಬ್ಯಾಪಾರೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ತಗ್ಗತಿಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿತಕ್ಕೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಚಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಉಪವಿಚರಣಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂಯೇವೇತ್ಥ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖಾತಾ ಮನೋಪವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತೋ ಉಪವಿಚಾರೋ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಆಜಞ್ಞರಥೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೩೦೬. ಉಪವಿಚಾರಾನಂ ಉಪಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ ಗೇಹಂ ವಿಯಾತಿ ಗೇಹಂ, ರೂಪಾದಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿನಿಕ್ಖಮನತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ, ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಪರಿಯಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತಾನ’’ನ್ತಿ. ಪಿಯಭಾವೋ ಪನ ಕನ್ತಸದ್ದೇನೇವ ಕಥಿತೋತಿ ಕಾಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಮನೋ ರಮೇತೀತಿ ಮನೋರಮಾನಂ. ಲೋಕೇನ ಆಮಸೀಯತೀತಿ ಲೋಕಾಮಿಸಂ, ತಣ್ಹಾ. ತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಇಟ್ಠಭಾವಾಪಾದನೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖತತಾಯ ಚ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ. ಅತೀತೇ ಕತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಿಕಅನುಭವನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏದಿಸಂ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಾನುಸ್ಸರೇನ ಚ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಥಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರನ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರಂ. ವಿಪರಿಣಾಮವಿರಾಗನಿರೋಧನ್ತಿ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಞ್ಚೇವ, ತತೋ ಏವ ಪಲೋಕಿತಂ ಭಙ್ಗಞ್ಚ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಕತಿಂ ವಿಜಹತಿ, ವಿಜಹಿತಞ್ಚ ಜರಾವತ್ಥಾಯ ತತೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ವಿಗಚ್ಛನ್ತಞ್ಚ ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಪಕತಿವಿಜಹನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪವಿಚಾರನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಛಸುದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ’’ತಿಆದಿ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭೇದಂ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಗತಮ್ಹಿ ತಿಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಗತಮ್ಹೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ವಿಸಯಭೂತೇ. ತಿಕ್ಖೇತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮತಾಯ ತಿಬ್ಬೇ. ಸೂರೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಅಭಿಭವನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಸದೇ ಪಟುಭೂತೇ ಪವತ್ತನ್ತೇ.

ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನತೋ ಭಿಕ್ಖುನೋ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅಮಾನುಸೀ ರತೀತಿ ವಿವೇಕರತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮರತಿ. ಯತೋ ಯತೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಯೇನ ಯೇನ ಸಮ್ಮಸನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಞ್ಚ ಭಙ್ಗಞ್ಚ. ಅಮತನ್ತಂ ವಿಜಾನತನ್ತಿ ವಿಜಾನನ್ತಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ತಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಅಮತಾಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ ಅಮತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಯಥಾರಹಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಗತೇ. ವಿಸಯೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ.

೩೦೭. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಅನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ. ಕಥಂ ಪನ ತತ್ಥ ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಿ, ನ ಹಿ ಅಧಿಗತಂ ಅರಹತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪಿಹಾ ಪವತ್ತತೀತಿ? ಕೋ ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ. ಅನುಸ್ಸುತಿಲದ್ಧಂ ಪನ ಪರಿಕಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ಅರಹತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪತ್ಥನಂ ಠಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಣಿದಹತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ತದಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಆಯತನನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮಾದಿಕಾರಣಭಾವತೋ, ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಭಾವತೋ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನೇತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪತ್ಥನಾಯ ಸಹಾವತ್ತನತೋ. ನ ಹಿ ಲೋಭದೋಸಾನಂ ಸಹ ವುತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ಪತ್ಥನಾಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಪದಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥಜೋತಕತಮಾಹ. ಏವನ್ತಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸುನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ. ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುನ್ತಿ ಯಥಾ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತಿ, ಏವಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತುಂ.

೩೦೮. ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸಹಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಪವತ್ತಾ. ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೋಧಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಕಿಲೇಸೋಧಿಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಜಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಓಧಿಜಿನೋ ನಾಮ; ತದಭಾವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅನೋಧಿಜಿನೋ ನಾಮ; ಸೇಖೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಓಧಿಜಿನೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ, ‘‘ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ಜಿನಿತ್ವಾತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಾಕಜಿನೋ ನಾಮ; ತದಭಾವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅವಿಪಾಕಜಿನೋ ನಾಮ; ಸೇಖೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಾಕಜಿನೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಅಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ರೂಪನ್ತಿ ಪಾಳಿತೋ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣವತ್ಥುಂ ಅಪೇಕ್ಖಸ್ಸೇವ, ನ ನಿರಪೇಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ತತ್ಥ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗುಳಪಿಣ್ಡಕೇ’’ತಿಆದಿ.

ಇಟ್ಠೇ ಅರಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅದುಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಇಟ್ಠೇ ರಜ್ಜನಂ, ಅನಿಟ್ಠೇ ದುಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಯೋನಿಯೋಮನಸಿಕಾರೋ ಹಿ ತಂತಂಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಜವನನಿಯಮಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತವಿಪರೀತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಪಿಸ್ಸ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಸಮಪೇಕ್ಖನೇತಿ ಅಸಮಂ ಅಯುತ್ತದಸ್ಸನೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಪುಬ್ಬಕಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣೇ.

೩೦೯. ಪವತ್ತನವಸೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಚೇವ ಬಹುಲೀಕರಣವಸೇನ ಚ. ನಿಸ್ಸಾಯ ಚೇವ ಆಗಮ್ಮ ಚಾತಿ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಚ ಕತ್ವಾ. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಉಸ್ಸಾರೇನ್ತಾ ಸಮುಸ್ಸಾರೇನ್ತಾ.

ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಸರಿಕ್ಖಕೇನೇವ ಸರಿಕ್ಖಕಂ ಜಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧಾಪಿ ಪಹಾಯಕಂ ನಾಮ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ ಬಲವಮೇವ, ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಪನ ಬಲವಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಾನಿ ಬಲವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಲವಭಾವತೋ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಹೇತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ಜೋತಿತಂ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಹಾಯಕಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಸ್ಸ ಅಲಾಭಿನೋ ಚ ಲಾಭಿನೋ ಚ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಮಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಪಾದಕೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಗುಣಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮ ಕದಾಚಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಸೇನ, ಸಮ್ಮಸಿತಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಆಗಮನವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಬಹುಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಭಾವತೋ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುರಿಮಸದಿಸಾವಾತಿ ಪುರಿಮಸದಿಸಾ ಏವ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಾ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದಿಪಾದಕತೋ ಏವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಪಹಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಮತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತಂ ವಿಸೇಸಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಭೂತಂ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಆಸನ್ನೇ ಸಮಾಪನ್ನಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ, ಸಮ್ಮಸಿತಧಮ್ಮೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ. ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಚ ಭೇದೇ ಸತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯ್ಹಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ ಚತುರಙ್ಗಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ. ಅಯಮೇವ…ಪೇ… ನಿಯಮೇತಿ ತತೋ ತತೋ ದುತಿಯಾದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾ ವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವತೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತಬ್ಭಾವತೋ. ಏತೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ ಅಪಾದಕಪಠಮಜ್ಝಾನಪಾದಕಮಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಮಗ್ಗಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಾವ. ಏವಂ ಸೇಸವಾದೇಸುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇ ಅಯಮೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ. ವುತ್ತಾವ, ತಸ್ಮಾ ನ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೧೦. ನಾನತ್ತಾದಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ನಾನಾವಿಧಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ’’ತಿ. ನಾನತ್ತಸಿತಾತಿ ರೂಪಸದ್ದಾದಿನಾನಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಾ. ಏಕತ್ತಾ ಏಕಸಭಾವಾ ಜಾತಿಭೂಮಿಆದಿವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ. ಏಕಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಬಾಲಸ್ಸ ಮುಳ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮). ಉಪರಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೧೧). ದ್ವೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಾ, ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ, ನಾನತ್ತಸಿತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಕಾಸಿತಭಾವತೋ ಚ.

ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ಅಞ್ಞಾ ಸದ್ದಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ರೂಪೇಸೂತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ರೂಪಾಯತನವಿಸೇಸಾ ಏವ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಸಿಣರೂಪಾನಿಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರೂಪೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವಞ್ಚ ಅಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕತ್ತಸಿತಭಾವೋಪಿ ಇಧ ಏಕತ್ತವಿಸಯಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನಿಸ್ಸಯತೀತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಖನ್ಧನಿಸ್ಸಿತಾ. ಸೇಸಾಸುಪೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾದೀಸುಪಿ.

ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ. ರೂಪಾವಚರವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಾಯ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭೇದಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ತಮ್ಮಯಾ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತಮ್ಮಯತಾ, ತಣ್ಹಾ ಯಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಸದ್ದನಿವೇಸೋ, ತದಭಿಧಾನಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ತಮ್ಮಯತಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ. ಅತಮ್ಮಯತಾ ತಮ್ಮಯತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಕತ್ವಾ. ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖನ್ತಿ, ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೭೧; ಅ. ನಿ. ೭.೫೫) ಏವಮಾಗತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ.

೩೧೧. ಯದರಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಉಪಯೋಗಪುಥುವಚನೇ ಚ ಯ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಆಹ. ಕಾಮಂ ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಪನ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕತ್ತಾ, ‘‘ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅಯಮಾನುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ. ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ನ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಸುಸ್ಸೂಸನ್ತೀತಿ ವಾ, ಪಟಿಪನ್ನಾಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ತೀಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು. ಸತಿಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋತಿ ಪಟಿಘಾನುನಯೇಹಿ ಅನವಸ್ಸುತತ್ತಾ ತದುಭಯನಿವತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಾ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ. ಬುದ್ಧಾನಮೇವ ಸಾ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾ, ನ ಇತರೇಸಂ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ. ಆದರೇನ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ ಇಧ ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಸೋತುಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಅಞ್ಞಾತಿ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಯಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಜಾನನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಸತ್ಥು ಓವಾದಸ್ಸ ಅನಾದಿಯನಮೇವ ವೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ…ಪೇ… ಮಞ್ಞನ್ತೀ’’ತಿ.

ಗೇಹಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಇಧ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಮತ್ತದಸ್ಸನಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ಥು ಪಸಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ನ ಚೇವ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ತಮನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನತ್ತಮನತಾ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಪ್ಪತೀತೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಸೇತುಘಾತೋ ಹಿ ತಥಾಗತಾನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಅತ್ತಮನತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸು ಪನ ಅನತ್ತಮನತಾಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಘಅವಸ್ಸವೇನಾತಿ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪಟಿಘವಿಸ್ಸನ್ದನೇನ, ಪಟಿಘಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತೋತಿ ನ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಪಹೀನತ್ತಾ. ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸೂತಿ ಇದಂ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕೇಸುಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅನತ್ತಮನತಾಕಾರಣಂ ನತ್ಥೇವ. ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ಅತ್ತಮನೋ ಚೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ಥು ಅನವಜ್ಜಾಯ ಚಿತ್ತಾರಾಧನಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ.

೩೧೨. ದಮಿತೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಿತೋ. ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಅಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏಕದಿಸಾಯ ಏವ ಸತ್ತದಿಸಾವಿಧಾವನಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸಾರಿತಾನಂ ಹತ್ಥಿದಮ್ಮಾದೀನಂ ಏಕದಿಸಾಧಾವನಮ್ಪಿ ಅನಿವತ್ತನವಸೇನೇವ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಧಾವನ್ತೋ ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀ’’ತಿ. ಕಾಯೇನ ಅನಿವತ್ತಿತ್ವಾವಾತಿ ಕಾಯೇನ ಅಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಏವ. ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ವಿಧಾವತಿ, ನ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾವಸೇನ. ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾತಿ ಏಕನೀಹಾರೇನೇವ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾ ದಿವಸೇ ಏಕಭಾಗೇನ. ‘‘ಪಹಾರೋ’’ತಿ ಹಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಧಾವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಕಲಙ್ಕಮಪ್ಪತಿಸಾತಂ ಜವನಚಿತ್ತಪವತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸಳಾಯತನವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೮. ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧೩. ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ವಿಭಜನಂ ವಿಭಙ್ಗೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಾತಿಕಞ್ಚ ವಿಭಜನಞ್ಚಾ’’ತಿ ತುಲೇಯ್ಯಾತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನಿ. ಅಥ ವಾ ತುಲೇಯ್ಯಾತಿ ತುಲನಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹಾದಿವಿಧಿನಾ ಪರಿತುಲೇಯ್ಯ. ತೀರೇಯ್ಯಾತಿ ತೀರಣಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನವಸೇನ ತೀರೇಯ್ಯ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ತಥಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಆನಿಸಂಸೇ ಅಸ್ಸಾದಆದೀನವೇ ಚ ವಿಚಿನೇಯ್ಯ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಜಾನೇಯ್ಯ. ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ರೂಪಾದಿಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಸು. ನಿಕನ್ತಿವಸೇನಾತಿ ನಿಕಾಮನವಸೇನ ಅಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ. ತಿಟ್ಠಮಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ. ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇತಿ ಝಾನಾರಮ್ಮಣಭೂತೇ. ತಞ್ಹಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇನಾಭಿಭುಯ್ಯ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಾವನಂ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯದಿ ಭಾವನಾರಮ್ಮಣೇ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಾಯ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಉಪರಿ ಭಾವನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಂಕೋಚವಸೇನ ಸಣ್ಠಿತಂ ನಾಮ, ತದಭಾವೇನ ಅಸಣ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಸಣ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಅಸಣ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಹಿ ಅತಿಟ್ಠಮಾನಂ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ನ ಹೋತಿ, ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ತಣ್ಹಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತಥಾ ಅಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ತಣ್ಹಾಪರಿತಾಸಾದಿವಸೇನ ನ ಪರಿತಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಸೋಕಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸ. ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸೀಸೇನ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇವ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧೬. ರೂಪಮೇವ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವತೋ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ. ರಾಗಾದಿವಸೇನ ತಂ ಅನುಧಾವತೀತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾನುಸಾರೀ.

೩೧೮. ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಅಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸಣ್ಠಿತಂ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪಹಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾವಹತೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

೩೨೦. ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪರಿತಸ್ಸನಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ, ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಉಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಪರಿತಾಸಾದಿವಸೇನ ಪರಿತಸ್ಸನಾ, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪರಿತಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ ಪನೇಸಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರಿತುಂ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತಿ? ಉಪಾದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಭಾವೇ ಕಾರಣವಚನಂ. ಯದಿ ಹೀತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ. ಉಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾವ ಅಸ್ಸ ತಥಾ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಸ್ಸ ತಥೇವ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಾ. ಏವನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರೇನ. ಉಪಾದಿನ್ನಾಪೀತಿ ಗಹಿತಪರಾಮಟ್ಠಾಪಿ. ಅನುಪಾದಿನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹಿತತ್ತಾ, ವಿಞ್ಞೂಸು ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ. ದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಾಕಾರವಸೇನ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅಯಥಾಭೂತಗಾಹಿತಾಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ಚ ಅಭಾವತೋ. ಅತ್ಥತೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ. ಅನುಪಾದಾಪರಿತಸ್ಸನಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ತಂ ಅನುಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಏವ ಪರಿತಸ್ಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ.

ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ನ ತದೇವ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಪವತ್ತಂ ಪರಿವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಕತಿಜಹನೇನ ಸಭಾವವಿಗಮೇನ ನಸ್ಸತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ. ವಿಪರಿಣತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಗತಂ ವಿನಟ್ಠಂ. ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ. ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ರೂಪಭೇದೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ವಿಪರಿವತ್ತನತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತಂ; ತತೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪರಿವತ್ತಜಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿತಸ್ಸನಾ’’ತಿ. ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಚಾತಿ, ‘‘ಯಂ ಅಹು ವತ ಮೇ, ತಂ ವತ ಮೇ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ. ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಖೇಪೇತ್ವಾ. ಭಯತಾಸೇನಾತಿ ಭಾಯನವಸೇನಪಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೇನ. ತಣ್ಹಾತಾಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸನೇನ. ಸವಿಘಾತೋತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತನವಿಘಾತೇನ ಸವಿಘಾತೋ. ತತೋ ಏವ ಚೇತೋದುಕ್ಖೇನ ಸದುಕ್ಖೋ. ಮಣಿಕರಣ್ಡಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ರಿತ್ತಕರಣ್ಡಂಯೇವ ಮಣಿಪರಿಪುಣ್ಣಕರಣ್ಡೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾಯ. ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಗಹಣಮ್ಪಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಿಯಮೇವಾತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿತಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

೩೨೧. ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ನತ್ಥಿ ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ರೂಪಭೇದಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಉದ್ದೇಸವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೯. ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨೩. ಗೇಹಸ್ಸಿತವಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸನಿಸ್ಸಿತವಸೇನ ಅನುರೋಧವಸೇನ. ನೇವ ಉಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ನ ಅವಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತವಸೇನ ವಿರೋಧವಸೇನ ನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ. ಅನುರೋಧೇನ ವಿನಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನವಸೇನ ಯಥಾಭೂತಗುಣಕಥನಂ ನೇವುಸ್ಸಾದನಾ ವಜ್ಜಾಭಾವತೋ; ತಥಾ ವಿರೋಧೇನ ವಿನಾ ವಿವೇಚನವಸೇನ ಯಥಾಭೂತದೋಸಕಥನಂ ನ ಅಪಸಾದನಂ. ಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಮೇವ ಕಸ್ಸಚಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾದೇಸಕರಣವಸೇನ ಕಥೇಯ್ಯ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ. ವಿನಿಚ್ಛಿತಸುಖನ್ತಿ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅನವಜ್ಜ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸತೋ ವಿನಿಚ್ಛಿತಸುಖಾಯ ಹೋತಿ. ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅವಣ್ಣನ್ತಿ ಸ್ವಾಯಂ ರಹೋವಾದೋ ಪೇಸುಞ್ಞೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಸುಣವಾಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಖೀಣಾತೀತಿ ಖೀಣೋ, ಯೋ ಭಾಸತಿ, ಯಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಭಾಸತಿ, ದ್ವೇಪಿ ಹಿಂಸತಿ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಖೀಣವಾದಂ. ಸ್ವಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಕಿಣ್ಣೋ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಏವ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಆಕಿಣ್ಣಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವಾಚ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಮಾಹ. ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ. ಆದಾಯಾತಿ ಪಗ್ಗಯ್ಹ. ವೋಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮುದಾಚರೇಯ್ಯ. ಲೋಕಸಮಞ್ಞನ್ತಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಂ.

೩೨೪. ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಕಾಮೇಹಿ ಪಟಿಸಂಹಿತತ್ತಾ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಕಾಮಸುಖಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತೇನ ಸುಖೇನಾ’’ತಿ. ಸದುಕ್ಖೋತಿ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖೇನ ಸಂಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ಸದುಕ್ಖೋ. ತಥಾ ಸಪರಿಳಾಹೋತಿ ವಿಪಾಕಪರಿಳಾಹೇನ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇನ ಚ ಸಪರಿಳಾಹೋ.

೩೨೬. ವಟ್ಟತೋ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಸೀದಾಪನತೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಭಾವೇನ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಂ, ವಿಸೇಸತೋ ಭವಸಂಯೋಜನಂ ತಣ್ಹಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ನ ತಣ್ಹಾಯೇವ ಮಾನಾದಯೋಪಿ ಸಂಯೋಜನತ್ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಂಯೋಜನತೋ ಸುಟ್ಠು ಬನ್ಧನತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೫-೧೨೬).

ಇಮಂ ಚತುಕ್ಕನ್ತಿ, ‘‘ಯೇ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಸುಖಿನೋ ಸೋಮನಸ್ಸಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಾ, ಯೇ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಂ ಇಮಂ ಚತುಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ‘‘ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ’’ತಿ, ವತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಪಿತಭಾವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಭಗವತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉಸ್ಸಾದನಾಅಪಸಾದನಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ತಥಾಗತೇನ ವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ. ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಆಚಾರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ ಪರೇಸಂ ಅನುದ್ದೇಸಕವಸೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ.

೩೨೯. ಪರಮ್ಮುಖಾ ಅವಣ್ಣನ್ತಿ ನಿನ್ದಿಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ನಿನ್ದನಂ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ನಿನ್ದಿಯೋ ಪಸಂಸಿಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪನ ಕಾಲಂ ಞತ್ವಾವ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ, ‘‘ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲಂ ಞತ್ವಾವಾ’’ತಿ. ಖೀಣವಾದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ತಸ್ಸ ರಹೋವಾದೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತ್ತಾ.

೩೩೦. ಘಾತೀಯತೀತಿ ವಧೀಯತಿ. ಸದ್ದೋಪಿ ಭಿಜ್ಜತಿ ನಸ್ಸತಿ, ಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗೇಲಞ್ಞಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಖೇದಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ಪತ್ತೋ. ಅಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತಿ ದೋಸೇಹಿ ಅನನುಪತಿತಂ.

೩೩೧. ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರತೀತಿ ಏವಮೇತಂ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ತಂ ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಸಮುದಾಚರತಿ. ಅತಿಧಾವನನ್ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ನಾಮೇತಂ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಥಾಮಸಾ ಪರಾಮಸ್ಸ ವೋಹರಣಂ.

೩೩೨. ಅಪರಾಮಸನ್ತೋತಿ ಅನಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತತೋವ ವೋಹರತಿ.

೩೩೩. ಮರಿಯಾದಭಾಜನೀಯನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಯ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಕರಭಾವವಿಭಾಜನಂ. ರಣನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇಹಿ ಕನ್ದನ್ತಿ ಅಕನ್ದನ್ತಾಪಿ ಕನ್ದನಕಾರಣಭಾವತೋತಿ ರಣಾ; ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ, ದಸಪಿ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಾ, ತೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಾ ಸತ್ತಾ ಕನ್ದನ್ತಿ; ಸಹ ರಣೇಹೀತಿ ಸರಣೋ. ರಣಸದ್ದೋ ವಾ ರಾಗಾದಿರೇಣೂಸು ನಿರುಳ್ಹೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸರಜೋ ಸಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಸದುಕ್ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತತ್ತಾ ಕಾಮಸುಖಾನುಯೋಗಾದಯೋಪಿ ‘‘ಸರಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ರಣಭಾವೋ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಭಾವಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸರಣತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅರಣೋತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವತ್ಥುಂ ಸೋಧೇತೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯವತ್ಥುಭೂತಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ; ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುವಿಸೋಧನಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಂ ದಿನ್ನದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಥೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಮುದುಭೂತಚಿತ್ತಬಹುಮಾನಪುಬ್ಬಕಂ ದೇನ್ತೀತಿ, ‘‘ಸುಭೂತಿತ್ಥೇರೋ ದಕ್ಖಿಣಂ ವಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ದಾಯಕತೋಪಿ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವತ್ಥುಸೋಧನಂ ಪನ ಪಟಿಭಾಗತೋ. ಏವಂ ಪನ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಕಿಮೇವಂ ಲಹುವುಟ್ಠಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಸಾವಕೇಸು ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇತರೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಮಹಾಸಾವಕೇಸು ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಕತಿಸಾವಕೇಸುಪಿ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ‘‘ಆಮ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೧೦. ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪೨. ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾಯುಕಂ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಕುಲಪುತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತುರಿತಗಮನಚಾರಿಕ’’ನ್ತಿ. ಮಮ ವಾಸುಪಗಮನೇನ ತವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಫಾಸುಕಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ಸಚೇ ನತ್ಥಿ. ಸೋತಿ ಪುಬ್ಬುಪಗತೋ. ದಿನ್ನಂ ದಿನ್ನಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕವಾರಂ ದಿನ್ನಂ ದಿನ್ನಮೇವ ಯುತ್ತಂ, ನ ಪುನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕತಂ ಕತಮೇವಾತಿ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಕತಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತಮೇವ, ನ ತಂ ಪುನ ವಿಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಮ್ಹಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ಕುಲಪುತ್ತಭಾವೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಜಾತಿಕುಲಪುತ್ತೋಪಿ ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತೋಪೀ’’ತಿ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಕ್ಕಸೀಲತೋ ಆಗಮನೇ. ಅಙ್ಕೇ ನಿಪನ್ನದಾರಕಂ ವಿಯ ಜನಂ ತೋಸೇತಿ ತುಟ್ಠಿಂ ಪಾಪೇತಿ. ರತನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸಸ್ಸ. ದಸ್ಸನೀಯನ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನೇವ ಸುಖಾವಹಂ. ಏವರೂಪನ್ತಿ ದಸ್ಸನೀಯಂ ಸವನೀಯಞ್ಚ.

ಅನಗ್ಘಕಮ್ಬಲೇ ಮಹಗ್ಘಕಮ್ಬಲೇ. ಸಾರಕರಣ್ಡಕೇತಿ ಚನ್ದನಸಾರಾದಿಸಾರಮಯಕರಣ್ಡಕೇ. ಲಿಖಾಪೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಿರಾಪೇತ್ವಾ. ಲಾಖಾಯ ವಟ್ಟಾಪೇತ್ವಾತಿ ಮುಖಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಲಾಖಾಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತ್ವಾ.

ಅನ್ತೋ ದುಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ ನಾತಿಗರುಕಭಾವತೋ. ಅನಗ್ಘಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಫಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಪಮಾಣಮಹತ್ತದುನ್ನಿಮ್ಮಾಪಿಯತಾಹಿ ಮಹಗ್ಘಾ ಅಹೇಸುಂ, ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ ರಾಜಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಯದಿ ಏವಂ, ‘‘ಕಿನ್ನು ಖೋ ಪೇಸೇಮೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವೀಮಂಸಂ ಆಪಜ್ಜೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ ರಾಜಾ. ವಿಚಿನಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ ರತನಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ ಉತ್ತರುತ್ತರಿಞ್ಚ ಪಣೀತತರಾದಿಭಾವತೋ. ಸುವಣ್ಣರಜತಾದೀತಿ ಸುವಣ್ಣರಜತಪವಾಳಮಣಿಮುತ್ತಾವೇಳುರಿಯಾದಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧಂ. ಪದೇಸನ್ತಿ ಗುಣವಸೇನ ಏಕದೇಸಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ, ‘‘ಬುದ್ಧರತನಮ್ಪಿ ದುವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬುದ್ಧರತನಸಮಂ ರತನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪರಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪನ ಬುದ್ಧೇನ ಸದಿಸೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ. ಪಠಮಬೋಧಿಯಂಯೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಘೋಸೋಪೀ’’ತಿಆದಿ.

ರಾಜಾ ತುಟ್ಠೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ‘‘ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂಯೇವ ಪೇಸೇತುಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಏಕದಿವಸಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆವಾಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ. ಪುಬ್ಬದಿಸಾಮುಖನ್ತಿ ಪುಬ್ಬದಿಸಾಭಿಮುಖಂ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ. ತೇನಸ್ಸ ಸುವಿಭೂತಾಲೋಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಈದಿಸೋ ಸಮುದಾಗಮೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಏವಂ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸಮುದಾಗಮಸ್ಸ ತದನುರೂಪಾ ಅಯಂ ಫಲಸಮ್ಪದಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತುಸಿತಭವನತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪ್ಪಧಾನೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹೋ, ತೇ ಚ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಲಿಖಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಚೂಳಸೀಲಾದೀನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೮-೯) ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಛದ್ವಾರಸಂವರಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಸಂವರಣವಸೇನ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಕಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ದ್ವಾದಸಪ್ಪಭೇದಂ ಚೀವರಾದಿಚತುಪ್ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಂ. ಅರಞ್ಞರುಕ್ಖಮೂಲಾದೀನಞ್ಚ ವಿಭಙ್ಗಂ ಭಾವನಾನುಕೂಲಂ ಸೇನಾಸನಂ. ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ. ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಸಿಣಾದಿಪರಿಕಮ್ಮಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನಯೇನ ಅಟ್ಠತಿಂಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯಾವ ಆಸವಕ್ಖಯಾ ಇಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಏಕದೇಸೇನ ಲಿಖಿ. ಸೋಳಸವಿಧನ್ತಿ ಸೋಳಸವಿಧಭಾವನಾಯ ಪಯೋಗಂ.

ಕಿಲಞ್ಜಮಯೇತಿ ನಾನಾವಿಧಭಿತ್ತಿವಿಭತ್ತೇ ಸಣ್ಹಸುಖುಮರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತೇ ಕಿಲಞ್ಜಮಯಸಮುಗ್ಗೇ. ಬಹಿ ವತ್ಥೇನ ವೇಠೇತ್ವಾತಿ ಪಠಮಂ ಸುಖುಮಕಮ್ಬಲೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತೇತ್ತಿಂಸಾಯ ಸಮುಗ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತೋ ಬಹಿ ಸುಖುಮವತ್ಥೇನ ವೇಠೇತ್ವಾ ಛಾದೇತ್ವಾ. ತಿಣಗಚ್ಛಪಹಾನಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿನಾ ಸೋಧಿತಮತ್ತಕಮೇವ ಹೋತು, ಕದಲಿಪುಣ್ಣಘಟಠಪನಧಜಪಟಾಕುಸ್ಸಾಪನಾದಿಅಲಙ್ಕರಣೇನ ಮಾ ನಿಟ್ಠಾಪೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಜಾನುಭಾವೇನ ಪಟಿಯಾದೇಥಾತಿ ಮಮ ರಾಜಾನುರೂಪಂ ಸಜ್ಜೇಥ, ಅಲಙ್ಕರೋಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತರಭೋಗಿಕಾನನ್ತಿ ಅನುಯುತ್ತರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾನಂ. ಜವನದೂತೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛನ್ತಕದೂತಪುರಿಸೇ. ತಾಳೇಹಿ ಸಹ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ತಾಳಾವಚರಾ.

ರಞ್ಞಾ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚತೋ ಸುತತ್ತಾ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ನೀಚಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ. ನಾಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರತನಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಪರಿಹಾರೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮಣಿಮುತ್ತಾದಿಭೇದಸ್ಸ ರತನಸ್ಸ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಮಣಿಮುತ್ತಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ. ಬಲವಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಚಿರತನಕಾಲಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಭಾವಿತಭಾವನತಾಯ ವಾಸಿತವಾಸನತಾಯ ಘಟೇ ದೀಪೋ ವಿಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಸಮುಜ್ಜಲಮಾನಪರಿಪಕ್ಕತಿಹೇತುಕಭಾವತೋ.

ಧಾರೇಮೀತಿ ಇಚ್ಛಾಮಿ, ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇಜ್ಝವಚನನ್ತಿ ದ್ವೇಳ್ಹಕಭಾವೋ. ಅನ್ತರಂ ಕರೋತೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾದಾನಂ ಅನ್ತರಂ ತಂ ಲೇಖಂ ಕರೋತಿ, ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಅತಿಕ್ಕಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾ ಗತಮಗ್ಗೇನಾತಿ ತಾಯ ದೇವಿಯಾ ವಿವಟ್ಟಮಾನಾಯ ನಾಸಿತಾಯ ಗತಮಗ್ಗೇನ. ತಂ ಪನ ಲೇಖನ್ತಿ ಪುಕ್ಕುಸಾತಿನಾ ಕತಲೇಖಂ. ಪಣ್ಣಚ್ಛತ್ತಕನ್ತಿ ತಾಲಪತ್ತಮುಟ್ಠಿಂ.

ಸತ್ಥುಗಾರವೇನಾತಿ ಸತ್ಥರಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪಸಾದಪೇಮಬಹುಮಾನಸಮ್ಭವೇನ. ತದಾ ಸತ್ಥಾರಂಯೇವ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ, ‘‘ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ, ‘‘ಏತ್ಥ ನು ಖೋ ಸತ್ಥಾ ವಸತೀ’’ತಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ; ರಾಜಗಹಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸಿತಸಾಸನವಸೇನ ತತ್ಥ ಚ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಬಹುಭಾವತೋ ಸತ್ಥಾ ಕಹಂ ವಸತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಸತ್ಥು ಏಕಕಸ್ಸೇವ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸ ಯೋಜನಾನಿ ಪದಸಾ ಗಮನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಪೂಜಾವಸೇನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಪೂಜಾಯ ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿತ್ಥಾರಿತೋಯೇವ. ಬುದ್ಧಸೋಭಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾತಕವೇಸೇನ ತತ್ಥ ಗಮನಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸತ್ಥವಸೇನ ಮಗ್ಗದರಥಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭನತ್ಥಂ. ಅಪ್ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಮಗ್ಗದರಥೋ ಹಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಭಾಜನಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ತಥಾಹಿ ವಕ್ಖತಿ, ‘‘ನನು ಚ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಉರುದ್ಧನ್ತಿ ವಿಸಾಲನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಅತಿರೇಕತಿಯೋಜನಸತನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಮಚ್ಛೇರವಿನಯನೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಓವಾದದಾನಂ. ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಾಲೋತಿಆದಿನಾ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಗಾರವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಗಾರವಂ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ಭಗವತೋ ಕತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಸ್ಸ ಠಾನಗತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಭಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಉಚ್ಚಭಾವೇನ. ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಯಥಾ ಸೋ ಸೋತಪಥಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ವೂಪಸಮೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅವಿಬ್ಭನ್ತನ್ತಿ ವಿಬ್ಭಮರಹಿತಂ ನಿಲ್ಲೋಲುಪ್ಪಂ. ‘‘ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿವರಣತ್ಥಂ, ‘‘ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಇರಿಯತೋ’’ತಿಆದಿ. ಅಮನಾಪೋ ಹೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ. ಸೀಹಸೇಯ್ಯಾಯ ನಿಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಸರೀರಾವಯವಾ ಅಧೋಖಿತ್ತವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕಟಿಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಊರುಸನ್ಧೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಜಾಣುಸನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ಚತುಸನ್ಧಿಕಪಲ್ಲಙ್ಕಂ. ನ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ‘‘ಕಂಸಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಪುಚ್ಛಿತೇ ಕಥಾಪವತ್ತಿ ಏವ ನ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾಯ ಕಥಾಯ ನ ಸಞ್ಜಾಯತೀತಿ ತಥಾ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕಥಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ ಉಪರಿ ಧಮ್ಮಕಥಾ ನ ಸಞ್ಜಾಯತಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ. ಕಥಾಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಕಥಾಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿ.

ಸಭಾವಮೇವ ಕಥೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಗವತೋ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಕಂ ಕಥಮಹಂ ಜಾನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಸಭಾವಮೇವ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಮೇವ ಕಥೇತಿ; ನ ಪನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಂ ಬುದ್ಧರೂಪಕಾಯಸಭಾವಂ. ಅಥ ವಾ ಸಭಾವಮೇವ ಕಥೇತೀತಿ ‘‘ಇದಮೇವ’’ನ್ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ತದಾ ಭಗವತೋ ರುಚಿಯಾ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಂ ರೂಪಕಾಯಸಭಾವಮೇವ ಕಥೇತಿ ಅಪ್ಪವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತಥಾ ಹಿ ನ’’ನ್ತಿಆದಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೪೩. ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಅಕಥನೇ ಕಾರಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಞ್ಚ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತಥಾ ನ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ, ಪಗೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಾತಿ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಹಿ…ಪೇ… ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಚ ನಾಮ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ್ನರಸ ಚರಣಧಮ್ಮಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸೀಲಸಂವರಂ…ಪೇ… ಇಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಆಚಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ. ಯಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ ಮಗ್ಗಗಮನೇನ ಅಕಿಲನ್ತಭಾವಸಾಧನತ್ತಾ. ಚಿರಕಾಲಂ ಪರಿಭಾವಿತಾಯ ಪರಿಪಕ್ಕಗತಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಂ ಸಾಮಣೇರಸೀಲಮ್ಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಯಂ ಪುಬ್ಬಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಧಾತುಯೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ಥೋ ಪುರಿಸೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಛಧಾತುರೋ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪ್ಪಧಾನಂ ದೇಸನಂ ಆರಭೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ತೇವಿಜ್ಜೋ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತ್ಥಚಿ – ‘‘ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೧.೧) ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೧೨೧) ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತ್ಥಚಿ – ‘‘ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭೫) ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಛಧಾತುರೋ’’ತಿ ಹಿ ಸಮಾಸತ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅವಯವತ್ಥೋ ಪನ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ಥೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಸೋ ಸದ್ದಕ್ಕಮೇನ ಅಪ್ಪಧಾನೋಪಿ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೇನ ಪಧಾನೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯೇತ್ಥ ದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯಾತಿ – ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿವೇಸೇಯ್ಯ ತಥಾ ಸಞ್ಜಾನೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ದೇಹಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಸತಿ ಪುರಿಸೇ ಕೋ ಕರೋತಿ? ಕೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಧಾತುಯೋ ಏವಾತಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಇದಂ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ಇದನ್ತಿ ಸಂಸಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ? ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನಂ ವಿಯ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಅತ್ಥೇ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತಥಾಭೂತೋ ಚ ದೇಸನಾಯ ಅಭಾಜನಭೂತತ್ತಾ ದೇಸನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಏವಮಾಹಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಛಧಾತುರೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಯಂ ತ್ವಂ ಪುರಿಸೋತಿ ಸಞ್ಜಾನಾಸೀತಿ ಯಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹಂ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠಂ – ‘‘ಪುರಿಸೋ ಸತ್ತೋ ಇತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತ್ವಂ ಸಞ್ಜಾನಾಸಿ, ಸೋ ಛಧಾತುರೋ. ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಛಧಾತುವಿನಿಮುತ್ತೇಸು ಧಾತ್ವನ್ತರೇಸು ಸುಖಾವಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚ ತೇಸಂ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಛಫಸ್ಸಾಯತನೋ’’ತಿಆದಿಪದೇಸುಪಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚತುರಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಯೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತಮತ್ಥಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತೇಸಂ ಪಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ತೋತಿ ವಟ್ಟತೋ. ವಿವಟ್ಟಿತ್ವಾತಿ ವಿನಿವಟ್ಟಿತ್ವಾ ಅಪಸಕ್ಕಿತ್ವಾ. ಏತ್ತೋತಿ ವಾ ಏತೇಹಿ ಛಧಾತುಆದೀಹಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆಯತ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತಮಾಯ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ. ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮವಸೇನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ. ಮಞ್ಞಸ್ಸವಾ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಛಹಿಪಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಸೋತಾಯ ಮಗ್ಗೇನ ವಿಸೋಸಿತಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಗತಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸನ್ದನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಮಾನೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅನುಪಸನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಮುನಿ ಸನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ.

ಪಞ್ಞಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ, ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೨೩; ೨.೨೪; ೩.೭೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೦; ಅ. ನಿ. ೩.೧೫; ವಿಭ. ೫೧೯; ಮಹಾನಿ. ೧೬೧) ಅಪ್ಪಮಾದಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಂ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಮಾಹ. ಸಚ್ಚಮನುರಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಸಚ್ಚಾನುರಕ್ಖನಾಪದೇಸೇನ ಸೀಲವಿಸೋಧನಮಾಹ; ಸಚ್ಚೇ ಠಿತೋ ಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಯತಂ ಕರೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಚೀಸಚ್ಚಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಬ್ರೂಹೇಯ್ಯಾತಿ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನವಿಧಿಂ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ. ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮನಂ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ಯಥಾಸಮುದಾಚಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಾನೇ ಪರಿಳಾಹಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ; ಏವಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೂಪಸಮನವಿಧಿಂ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾದೀನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾದೀನಂ. ಅಧಿಗಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ.

೩೪೭. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನನ್ತಿ, ‘‘ಚತುರಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಯತ್ಥ ಠಿತಂ ಮಞ್ಞಸ್ಸವಾ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೪೩) ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಂ.

೩೪೮. ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಆದೀಹೀತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ. ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಧಾತುಕನ್ತಿ ಅಯಥಾನುಪುಬ್ಬಿಕಂ. ಯಥಾಧಮ್ಮವಸೇನೇವಾತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವೇನೇವ. ಸಪ್ಪಾಯಂ ಧುತಙ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲೇಸನಿಗ್ಗಣ್ಹನಯೋಗ್ಗಂ ಧುತಙ್ಗಂ. ಚಿತ್ತರುಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪಕತಿಯಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವಿರೋಚೇತಬ್ಬಂ, ಚರಿಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಸುತ್ತಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಧಾತುವಿಭಙ್ಗಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೩೫೪. ಅಯಮ್ಪೇತ್ಥಾತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಅಥಾಪರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಯೇವ ಅವಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪರಿದೇಸನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ. ನನು ಚಾಯಂ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಯೋ ವಿಜ್ಜತೀತಿ? ನ, ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ದೇಸನಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠತೋ’’ತಿಆದಿ. ಯಂ ವಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಪನ ದೇಸನಾಯ ಸಾನುಸನ್ಧಿತಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಅನನುಸನ್ಧಿಕಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇನ್ತಿ. ಆಗಮನೀಯವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ. ಕಮ್ಮಕಾರಕವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಕಾರಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಭಾಜನವಸೇನ. ಸತ್ಥು ಕಥನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಉದ್ದೇಸಮೇವ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಕಥನತ್ಥಾಯ. ಅಕಥಿತಭಾವೋ ಏವ ಹಿಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠತಾ ಕಥನತ್ಥಾಯ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಚ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮೇನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸ’’ನ್ತಿ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪನ ಪಹೀನಭಾವತೋ ಪರಿಯೋದಾತಂ. ಸಮುದಯವಸೇನ ಉದಯದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧವಸೇನ ಅತ್ಥಙ್ಗಮದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ಕಾರಣಭಾವೇನ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಹಿತನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತ’’ನ್ತಿ.

೩೬೦. ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ, ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾಮುಖೇನ ಪಗುಣಂ ಜಾತಂ.

ಸತ್ಥು ಕಥನತ್ಥಂಯೇವ ಅವಸಿಸ್ಸತೀತಿ, ‘‘ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಸೇಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇತಿ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಅಧಿಗತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಪಗುಣಂ ತವ ಇದಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುವಣ್ಣತಾಪನಯೋಗ್ಯಂ ಅಙ್ಗಾರಭಾಜನಂ ಇಧ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಙ್ಗಾರಕಪಲ್ಲ’’ನ್ತಿ. ಸಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸುವಣ್ಣಞ್ಚ ತಪ್ಪತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಯಾದಿಯೇಯ್ಯ. ನೀಹಟದೋಸನ್ತಿ ವಿಗತೀಭೂತಕಾಳಕಂ. ಅಪನೀತಕಸಾವನ್ತಿ ಅಪಗತಸುಖುಮಕಾಳಕಂ.

ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮೇನ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ, ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದನಾ ಕತಾ. ವಿನೇಯ್ಯದಮನಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಾವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಯ ವಣ್ಣೋ ಕಥಿತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ವದನ್ತೋ, ‘‘ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೩೬೧. ತದನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಂ, ಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ. ತಗ್ಗಹಣಾತಿ ತಸ್ಸ ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇನ. ಇತೋ ಉತ್ತರಿನ್ತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು.

೩೬೨. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸ. ಏತಂ ಪನ ಸವಿಪಾಕಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಂ. ಪಕಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸವಿಹಿತಂ. ಆಯೂಹಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಂ. ಕರೋನ್ತೇನ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತಿ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ನ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಸಸ್ಸತಂ. ಅಥ ಖೋ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತಾಯ ತಾವಕಾಲಿಕಂ. ತತೋ ಏವ ಚವನಾದಿಸಭಾವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಆದೀನವವಿಭಾವನಂ. ದುಕ್ಖೇ ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಅತಾಣನ್ತಿ ಚವನಸಭಾವಾದಿತಾಯ ತಾಣರಹಿತಂ. ಅಲೇಣನ್ತಿ ತತೋ ಅರಕ್ಖತ್ತಾ ಲೀಯನಟ್ಠಾನರಹಿತಂ. ಅಸರಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣಂ. ಅಸರಣೀಭೂತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣಂ.

ಸಮತ್ತಪತ್ತವಿಸೇ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಗಹಿತೇ ದುತ್ತಿಕಿಚ್ಛಾ ಸಿಯಾತಿ, ‘‘ಖನ್ಧಂ ವಾ ಸೀಸಂ ವಾ ಗಹೇತುಂ ಅದತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಾ – ಛೇಕೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ವಿಸವಿಕಾರೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧೋ, ಭಿಸಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸಂ ಠಾನತೋ ಚಾವೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಆರೋಪನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಭವೇ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇ ಭವನಂ. ಭಿಸಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಪಾತನಂ ವಿಯ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಾಪನಯನಂ.

ಅಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ. ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ವೇವಚನಂ. ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಅಧುವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಆದೀನವಂ. ಏಕಪದೇನೇವ ‘‘ಸಙ್ಖತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಕಥೇಸಿ ಸಙ್ಖತಪದೇನೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನತ್ತಾ.

ನಾಯೂಹತೀತಿ ಭವಕಾರಣಚೇತನಾವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ನ ಸಮೂಹೇತಿ ನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ರಾಸಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ನಾಮ ಚೇತನಾಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಆಹ – ‘‘ನ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯತೀ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ಫಲುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯ ಫಲೇನ ಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ. ಸಚೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಚೇತನಾ ಉಳಾರಾ, ಫಲಮಹತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ವುಡ್ಢಿಯಾ ಹೋತಿ, ಅನುಳಾರಾ ಚ ಅವುಡ್ಢಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ವುಡ್ಢಿಯಾ ವಾ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ವಾ’’ತಿ. ಬುದ್ಧವಿಸಯೇ ಠತ್ವಾತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ಸೀಹಸಮಾನವುತ್ತಿತಾಯ ಚ ದೇಸನಂ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಸಾವಕೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸಂ ಅನವಸೇಸೇನ್ತೋ ತಥಾ ವದತಿ, ನ ಸಾವಕವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧವಿಸಯಮೇವ ದೇಸೇನ್ತೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟಂ ಗಣ್ಹೀ’’ತಿ. ಯದಿ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ…ಪೇ… ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ದೇಸನಾಯ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟಂ ಗಣ್ಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಇತೋ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಾಧಿಗಮತೋ ಉತ್ತರಿ ಉಪರಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ. ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮೇ ನೇವ ಕಙ್ಖಾ ನ ವಿಮತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಕಙ್ಖಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ಏಕಚ್ಚೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ತಥಾ ವಿನೇಯ್ಯಠಾನೇಸು. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಸಞ್ಜಾನಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯತೋ ಅನೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

೩೬೩. ಅನಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ಅನಜ್ಝೋಸನೀಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ.

೩೬೪. ರಾಗೋವ ಅನುಸಯೋ ರಾಗಾನುಸಯೋ, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುಖವೇದನಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ನ ಪನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅತ್ಥಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಾಯೋಗಾಸಮ್ಭವತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಇತರನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಂ. ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕೇನಚಿ ಸಞ್ಞೋಜನೇನ ಅಸಂಯುತ್ತತಾಯ ಏವ ನಿಯತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ. ಕಾಯಸ್ಸ ಕೋಟಿ ಪರಮೋ ಅನ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯಕೋಟಿಕಂ. ದುತಿಯಪದೇತಿ ‘‘ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ. ವಿಸೇವನಸ್ಸಾತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ. ಸೀತೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಕಥಂ ಪನ ವೇದಯಿತಾನಂ ದ್ವಾದಸಸು ಆಯತನೇಸು ನಿರುಜ್ಝನಂ ಸೀತಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಮುದಯಪಞ್ಹೇನಾತಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩) ಸಮುದಯಸಚ್ಚನಿರೋಧಪಞ್ಹೇನ. ನನು ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವಿಗಮೇ ಸೀತಿಭಾವೋ ನಾಮ ವೇದನಾನಿರೋಧಮತ್ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ; ತೇನ ಇಧ ವೇದಯಿತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಕಿಲೇಸಾತಿ ವೇದಯಿತಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ಸೀತಿಭಾವೋಪಿ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದಯಿತಾನಿಪೀ’’ತಿಆದಿ.

೩೬೫. ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞೋಜನಾ ದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಕಪಲ್ಲಿಕಾ ವಿಯ ವೇದನಾಯ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ತೇಲಂ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಾ, ವಟ್ಟಿ ವಿಯ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ, ಉಪಹರಣಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ವಟ್ಟಗಾಮೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ತಸ್ಸ ಸೀಸಚ್ಛೇದಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದಕರಣತೋ, ಅನಾಹಾರಾಯ ದೀಪಸಿಖಾಯ ನಿಬ್ಬಾಯನಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತೋ ಅನಾಹಾರಾಯ ವೇದನಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾಯನಂ.

ಆದಿಮ್ಹಿ ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಹೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಭೂತಾ ತಯಾ ಪಗುಣಸಮಾಧಿತೋ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾತೋ ಚ. ಉತ್ತರಿತರಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠತರಾ. ಏವಂ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಇದಂಸದ್ದತ್ಥವಚನೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಉತ್ತಮೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಖೇಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ, ತಂಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತತ್ಥ ಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೇ ಸನ್ತೇ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಞಾಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ತಸ್ಸಾತಿ, ‘‘ಏವಂ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಿನಾ ಪರಮೇನ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುನೋ.

೩೬೬. ಹೀತಿ ಯಸ್ಮಾ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಕಾಮಂ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕೋಪನೀಯತಾಯ ಅಕುಪ್ಪಾ, ‘‘ಸಚ್ಚೇ ಠಿತಾ’’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ, ‘‘ಅಕುಪ್ಪಾರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ವಿತಥನ್ತಿ ನಟ್ಠಂ, ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತಾಯ ಯಾದಿಸಂ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಜಾತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ಪರಿಮುಸಿತಬ್ಬರೂಪತಾಯ ‘‘ಮುಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಮೋಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ನಸ್ಸನಸಭಾವ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಅವಿತಥನ್ತಿ ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಿತಥಂ ನಾಮ, ತಂ ಸಭಾವೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ತೇನೇವ ಲಬ್ಭನತೋ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಚೀಸಚ್ಚತೋತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮತ್ತಂ ವಚೀಸಚ್ಚಂ, ತತೋ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಮುದಯಸಚ್ಚೇಹಿ ತಚ್ಛವಿಪಲ್ಲಾಸಭೂತಸಭಾವೇಹಿ. ಇತಿ ನೇಸಂ ಯಥಾಸಕಂ ಸಭಾವೇನ ಅವಿತಥಭಾವೇ ಅಮೋಸಧಮ್ಮತಾಯ ತೇಹಿಪಿ ಅವಿತಥಭಾವಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಉತ್ತರಿತರಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಉತ್ತರಿತರಭಾವತೋ.

೩೬೭. ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪಧೀ, ಖನ್ಧಾ ಕಾಮಗುಣಾ ಚ. ಉಪದಹನ್ತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪಧೀ, ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ. ಪರಿಪೂರಾ ಗಹಿತಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಭಾವೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಗಹಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗತೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನತೋ. ಉತ್ತರಿತರೋ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸ ಪಹಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ.

೩೬೮. ಆಘಾತಕರಣವಸೇನಾತಿ ಚೇತಸಿಕಾಘಾತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪತ್ತಿಭಾವವಸೇನ. ಸಮ್ಪದುಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದುಸ್ಸನವಸೇನ. ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯದಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನೇವ ನೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಸಮ್ಪಜಹನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಂ ಚಾಗೋ, ತಥಾ ಪನ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಯೋ ಸೋ ನೇಸಂ ತದಾ ವೂಪಸನ್ತತಾಯ ಅಭಾವೋ, ಅಯಂ ಉಪಸಮೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

೩೬೯. ಮಞ್ಞಿತನ್ತಿ ಮಞ್ಞನಾ, ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಪ್ಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಾವಿಬನ್ಧನತಣ್ಹಾಗಾಹಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ಅಯಮಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾದಸ್ಸನಂ, ಸಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿ ಮಾನಮಞ್ಞನಾಯ ಅತ್ತನಿಯಗಾಹವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಸ್ವೇವ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಮಹನ್ತಿ ಏಕಂ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞಿತಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಆಬಾಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ. ಮಞ್ಞನಾವಸೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ತಥಾ ಹೋತಿ. ಅನ್ತೋದೋಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರದುಟ್ಠಭಾವೇನ. ಮಞ್ಞನಾದೂಸಿತತ್ತಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ದುಕ್ಖತಾಮೂಲಾಯತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ಪಕ್ಕಪಭಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ‘‘ಮಞ್ಞಿತಂ ಗಣ್ಡೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅನುಪವಿಟ್ಠಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಹದಯಮಾಹಚ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ. ಮಞ್ಞಿತಞ್ಹಿ ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುರುದ್ಧರಣತೋ ಸಲ್ಲಂ. ಖೀಣಾಸವಮುನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸನ್ತತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಪರಿಳಾಹಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ಸನ್ತೋ ಉಪಸನ್ತೋ ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯತ್ಥ ಠಿತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಂ. ಯದಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುರೂಪಂ ದೇಸನಂ ಪವತ್ತಾಪೇಯ್ಯ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ, ಆಕಾಸಂ ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ, ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಲೋಕಧಾತುಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇಸಂ ಠಿತಾಕಾರಂ ಅನುಪ್ಪೂರಂ ವಿಚಿನನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ದೇಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಮೇವ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಡ್ಢತಿ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಸಂಖಿತ್ತಾವ, ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ನನು ಸತ್ತಪಕರಣದೇಸನಾ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾತಿ? ನ ಸಾಪಿ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಕಥಾಪಿ ಸಂಖಿತ್ತಾಯೇವಾ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಪತಿತದೇವಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಮೇವ ಹಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪವತ್ತಿ, ನ ಸತ್ಥುದೇಸನಾಞಾಣಾನುರೂಪನ್ತಿ. ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಂ ಪಾಪೇಸಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ವಿಭಜನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ. ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ…ಪೇ… ಕಥೇಸಿ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ.

೩೭೦. ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ನಯಿದಮನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ಪನೇತಂ, ಅಞ್ಞತರಸ್ಸಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ತಥಾ ಹಿ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಇದ್ಧಿಮಯಪರಿಕ್ಖಾರಲಾಭಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ, ಪತ್ತಂ, ಚೀವರಮೇವ ವಾ ದಿನ್ನೇ ಚರಿಮಭವೇ ಇದ್ಧಿಮಯಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಅದಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಕೇಚಿವಾದೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಲಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ. ಓಕಾಸಾಭಾವತೋತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಆಯುಪರಿಕ್ಖೀಣ’’ನ್ತಿ. ಉದಕತಿತ್ಥ…ಪೇ… ಆರದ್ಧೋ ಪರಮಪ್ಪಿಚ್ಛಭಾವತೋ.