೧. ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭೨. ಏಕಾ ರತ್ತಿ ಏಕರತ್ತೋ, ಭದ್ದೋ ಏಕರತ್ತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಂ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ’’ತಿ. ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪನ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸಹಚರಣತೋ ಭದ್ದೇಕರತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸ್ಸ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದ್ದೇಸಞ್ಚ ವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಉದ್ದಿಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉದ್ದೇಸೋ, ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ ಏವ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಂ ಜನನಿಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾಹ ‘‘ಉದ್ದೇಸನ್ತಿ ಮಾತಿಕ’’ನ್ತಿ. ಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ವಿಭಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಭಙ್ಗೋ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿತ್ಥಾರಭಾಜನಿಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾಜೇತಿ ವಿಭಜತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ.

ಉಪ್ಪಾದಾದಿಖಣತ್ತಯಂ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತೀತಂ. ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವಿಗತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನಾನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಹಿ ನಾನುಭವೇಯ್ಯ, ನಾಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅತೀತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮಿಚ್ಛಾಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ; ಏವಂ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅನಾಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಮಿಚ್ಛಾಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ಥನಾತಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ನ ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಯದತೀತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಅಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ನಾಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ, ತಥಾ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ನ ಪತ್ಥೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಅತೀತಂ ನಾಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿನನ್ದನಾಯ ನಿಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ, ಅನಾಗತಪತ್ಥನಾ ಪನ ಸಫಲಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸವಿಘಾತಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪಹೀನನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಸಭಾವಂ. ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಭಗ್ಗಂ. ಅತ್ಥಙ್ಗತನ್ತಿ ವಿನಾಸಂ. ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ. ಅಜಾತನ್ತಿ ನ ಜಾತಂ. ಅನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಯತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ. ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ. ತೇನ ಅರಞ್ಞೇ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾ ಪಬ್ಬತಕನ್ದರಾದೀಸು ವಾತಿ ಠಾನನಿಯಮಾಭಾವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಮಕಾದಿವಸೇನ ಪರಿಬ್ರೂಹಿಯಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕೋಪನಿಯಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಗಾಥಾಯಮಯಮತ್ಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಂ ಏತಾಯ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅಸಂಹೀರಂ ಅಸಂಕುಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಥಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುಬ್ರೂಹನಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಬ್ರೂಹನಾಯ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಬ್ರೂಹಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಬಹುಲಂ ಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಆದಿತೋ ತಾಪನಂ ಆತಾಪನಂ, ತೇನ ಆರಮ್ಭಧಾತುಮಾಹ. ಪರಿತೋ ತಾಪನಂ ಪರಿತಾಪನಂ, ತೇನ ನಿಕ್ಕಮಧಾತುಪರಕ್ಕಮಧಾತುಯೋ ಚಾತಿ. ತಸ್ಸ ಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಮಚ್ಚುನೋ ಸಹಕರಣಟ್ಠೇನ ಸೇನಾ ವಿಯಾತಿ ಸೇನಾ. ಸಙ್ಗರೋತಿಆದೀಸು ಮಿತ್ತಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಪಯೋಗಮಾಹ. ಲಞ್ಜಗ್ಗಹಣೇನ ಲಞ್ಜದಾನಂ, ತೇನ ದಾನಪ್ಪಯೋಗಂ. ಬಲರಾಸೀತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಬಲಕಾಯೋ. ತೇನ ದಣ್ಡಭೇದಾನಿ ವದತಿ. ಭೇದೋಪಿ ಹಿ ಬಲವತೋ ಏವ ಇಜ್ಝತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಉಪಾಯಯೋಗೇನ ಸಮ್ಪವತ್ತೀಯತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಗಂ ಆಸತ್ತಿಂ ಅರತಿ ದೇತೀತಿ ಸಙ್ಗರೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಸಙ್ಗರಣವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ.

ಉಟ್ಠಾಹಕಂ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಂ. ಸಪರಹಿತಸೀವನಲಕ್ಖಣೇನ ಅಸಾಧುಭಾವಪರಮ್ಮುಖಭಾವಗಮನೇನ ವಾ ಸನ್ತೋ.

೨೭೩. ಮನುಞ್ಞರೂಪವಸೇನೇವ ಏವಂರೂಪೋ ಅಹೋಸೀನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಅನ್ವಾಗಮೇತಿ ತತ್ಥ ನನ್ದಿಯಾಸಮನ್ವಾನಯನತೋ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕುಸಲಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನಾತಿ ಕುಸಲವೇದನಾವಸೇನ ಸುಖವೇದನಾವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವೇದನಾಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಏವಾತಿ – ‘‘ತಣ್ಹಂ ಸಮನ್ವಾನೇತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಹೀನರೂಪಾದಿ…ಪೇ… ನ ಮಞ್ಞತಿ ಅಮನುಞ್ಞೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಸಮನುಞ್ಞಭಾವಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಮಞ್ಞನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ. ನಾನುಪವತ್ತಯತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ನನ್ದಿಯಾ ದೂರೀಕತತ್ತಾ.

೨೭೪. ಉಳಾರಸುನ್ದರಭಾವಮುಖೇನೇವ ಅನಾಗತೇಸುಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂರೂಪೋ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

೨೭೫. ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಯಥಾ ನನ್ದಿಯಾ ಅಸಮನ್ವಾನಯನಜೋತನಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪತಿಟ್ಠಪೇತುಂ, ‘‘ಅತೀತಂ ನ ನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತೀತಂ ಅನ್ವಾಗಮೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೩) ವಿಭಙ್ಗೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಯಿದಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸತ್ಥುದೇಸನಾನಯಂ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಚೋದಿತಂ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಯೋ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸೂ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಏವಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ. ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಂಹೀರತೀತಿ ಮಾತಿಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುತವಾ ಸುತವಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೋ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವಿತತಾಯ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತಾಯ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಪತ್ತೇಹಿ ವಿಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಪನಾಯ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಸಯೇ ತತೋ ಏವ ಅಪಾಯಸಮುದ್ದಂ ಸಂಸಾರಸಮುದ್ದಂ ಆನೀಯತಿ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.