೨. ಪಞ್ಚತ್ತಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ಏಕೇತಿ ಏತ್ಥ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ, ನ ಗಣನಾದಿಅತ್ಥೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ’’ತಿ ಆಹ. ಯಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ; ತತೋ ಚ ನೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣತೋ ಸಿಥಿಲಕರಣವಿವೇಚನೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಯ ಕಿಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಅವಿತಥತಾ ಚ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ. ಪರಮತ್ಥಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕತಾಯ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಬ್ಬಜುಪಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಅಪರನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿನೋ, ತೇ ಏವ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ. ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಅಪರನ್ತಂ ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೇಹಿ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆಸೇವನಬಲವತಾಯ ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗಸಿದ್ಧೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸಭೂತೇಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೇಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಪರನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ. ತಣ್ಹುಪಾದಾನವಸೇನ ಕಪ್ಪನಗಹಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಉಪಾದಾನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಉದ್ದಾನತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ವಸೇನ. ದಿಟ್ಟಿಯಾ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಯ ಸಹಜಾತಾಯ ಅಭಿನನ್ದನಕಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರೇನ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ. ಅನಾಗತಧಮ್ಮವಿಸಯಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅನಾಗತಕಾಲವಾಚಕೋ ಇಧ ಅಪರ-ಸದ್ದೋ. ರೂಪಾದಿಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪನವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವಾ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಭಾಗವಾಚಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಾಗತಂ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸ’’ನ್ತಿ. ಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪರನ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯ ನಾಭಿನಿವೇಸಾನಂ ಸಮತ್ತನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಮಾಹ. ಠಿತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅವಿಜಹನಂ.

ಅನುಗತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅನು ಅನು ಗತಾ ಅಪರನ್ತೇ ಪವತ್ತಾ. ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ. ವಿಸಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಪರನ್ತೋ. ವಿಸಯಭಾವತೋ ಏವ ಹಿ ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ. ಅಧಿವಚನಪದಾನೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪದಾನಿ, ದಾಸಾದೀಸು ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿವಚನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಭಾವೇ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಉಪರಿ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಉಪಾದಾನಭೂತರೂಪಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿದೀಪಕಪದಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಯದಿದಂ, ‘‘ಅತ್ತಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ, ನ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥೋ. ಅಧಿಕವುತ್ತಿತಾಯ ವಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಧಿಕಞ್ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಸಸ್ಸತಾದಿಂ ಪಕತಿಆದಿಂ ದ್ರಬ್ಯಾದಿಂ ಜೀವಾದಿಂ ಕಾಯಾದಿಞ್ಚ ಅಭೂತಮತ್ಥಂ ಅಜ್ಝಾರೋಪೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವದನ್ತಿ. ಅಭಿವದನಕಿರಿಯಾಯ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಂ.

ಸಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಞೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾಸಮಙ್ಗೀ’’ತಿ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರೋಗೋ ಭಙ್ಗೋತಿ ಅರೋಗೋತಿ ಅರೋಗಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಪರಿಯಾಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರೋಗರಹಿತತಾಸೀಸೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ನಿಚ್ಚತಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೋಗೋತಿ ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ. ಇಮಿನಾತಿ, ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ. ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾತಿ – ರೂಪೀಚತುಕ್ಕಂ, ಅರೂಪೀಚತುಕ್ಕಂ, ಅನ್ತವಾಚತುಕ್ಕಂ, ಏಕನ್ತಸುಖೀಚತುಕ್ಕನ್ತಿ – ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಕಥಿತಾ. ಇಮೇಸುಯೇವ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಅಟ್ಠ ಚ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾತಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ರೂಪಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಾರುಪ್ಪತ್ತಭಾವೇ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಕಥಿತಾ. ಅಸತೋ ವಿನಾಸಾಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವನಿಬನ್ಧನೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಯಾವಾಯಂ ಅತ್ತಾ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ವಿಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಗಹಣತೋ ನಿರುದಯವಿನಾಸೋ ಇಧ ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ. ವಿಸೇಸೇನ ನಾಸೋ ವಿನಾಸೋ, ಅಭಾವೋ, ಸೋ ಪನ ಮಂಸಚಕ್ಖು-ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು-ದಸ್ಸನಪಥಾತಿಕ್ಕಮೋವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಅದಸ್ಸನೇ ಹಿ ನಾಸ-ಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹೋ. ಭವವಿಗಮನ್ತಿ ಸಭಾವಾಪಗಮನಂ ಯೋ ಹಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸುಖಮನುಭೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧರೂಪಜ್ಝಾನಸುಖಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನವಾದಾ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಉಪಲದ್ಧಧಮ್ಮೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ, ಸೋಪಿ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ತೇನೇವ ಚ, ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧಅತ್ತಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಞ್ಞೀತಿ ಆದಿವಸೇನ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸನ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಅಸಞ್ಞೀ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಸದಾ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ದಸ್ಸನಾನಿ. ಸನ್ತಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನ ಏಕಂ ದಸ್ಸನಂ. ಇತರಾನಿ ದ್ವೇತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದ-ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಸಞ್ಞಿತಾನಿ ದ್ವೇ ದಸ್ಸನಾನಿ. ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಂ, ‘‘ಸನ್ತಅತ್ಥವಸೇನ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞೀತಿ ಆದಿವಿಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ.

೨೨. ರೂಪೀಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೭೬-೭೭) ಯದಿ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏವಂ ಸತಿ ರೂಪವಿನಿಮುತ್ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತನಿಯತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೬-೭೭) ‘‘ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ – ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ರುಪ್ಪನಸೀಲೋ ರೂಪೀ’’ತಿ. ರುಪ್ಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಾವಡ್ಢಿತಕಾಲವಸೇನ ವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಾದಿವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಾಯಭೇದತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರೋಗೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ನ ದೋಸೋ. ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧೇನಪಿ ಹಿ ಭೇದೇನ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ. ರುಪ್ಪನಂ ವಾ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ ರೂಪಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ, ಅತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೧ ದುಕಮಾತಿಕಾ) ವಿಯ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಞಾಯಾಗತಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅರೂಪಿನ್ತಿ ಏತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸನ್ತಸುಖುಮಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಲಾಭೀ, ‘‘ಕಸಿಣರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಲಾಭಿತಕ್ಕಿನೋ ಠಪೇತ್ವಾ, ಸೇಸತಕ್ಕೀ ಲಾಭಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ. ಅನುಸ್ಸುತಿತಕ್ಕಿಕೋಪಿ ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕೋಪಿ ವಾ ನಿರಙ್ಕುಸತ್ತಾ ತಕ್ಕನಸ್ಸ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ಅತ್ತಾತಿ ಕದಾಚಿಪಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಭೋಪಿ ರೂಪಾನಿ ಗಣ್ಹಾತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಸುದ್ಧತಕ್ಕಿಕಸ್ಸ ಉಭಯಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸಙ್ಕವಚನಂ.

ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸ-ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣ-ನತ್ಥಿಭಾವಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾನಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ. ಠಪೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧನ್ತಿ ಇದಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನಿಯತಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ರೂಪಿಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಮಿಸ್ಸಕಗ್ಗಾಹವಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಏಕೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಞ್ಚಸ್ಸ, ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಗಹಣವಸೇನ. ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿತಾಯ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ರೂಪಭಾವೇನ ಅರೂಪಭಾವೇನ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ, ‘‘ರೂಪೀ ಅರೂಪೀ ಚಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಜನೇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತವಾದಿನೋ ವಿಯ ತಕ್ಕಮತ್ತೇನೇವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ರೂಪೀ ಚ ಅರೂಪೀಚ ಅತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಕ್ಕಗಾಹೇನೇವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಿಚ್ಚಸಾಧನಾಸಮತ್ಥತಾಯ ಥಮ್ಭಕುಟ್ಟಹತ್ಥಪಾದಾನಂ ಸಙ್ಘಾತೋ ವಿಯ ನೇವ ರೂಪೀ, ರೂಪಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ನ ಅರೂಪೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತತಕ್ಕಗಾಹೇನ. ಲಾಭಿವಸೇನಪಿ ವಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಚತುತ್ಥವಾದೇ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಂ ಪನ ತತ್ಥ ದೇಸಕಾಲಭೇದವಸೇನ ತತಿಯಚತುತ್ಥವಾದಾ ಇಚ್ಛಿತಾ; ಇಧ ಕಾಲವತ್ಥು ಭೇದವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ತತಿಯವಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಹ ಅನುಪಟ್ಠಾನತೋ; ಚತುತ್ಥವಾದಸ್ಸ ಪನ ವತ್ಥುಭೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹತೋ, ‘‘ಏಕೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ತಕ್ಕವಸೇನಾತಿ ತತ್ಥ ವಕ್ಖಮಾನನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದೇನ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ದುತಿಯದಿಟ್ಠಿಪಿ ಸಮಾಪನ್ನಕವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ; ತಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಏಕರೂಪೇನೇವ ಸಞ್ಞಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ, ‘‘ಪಠಮದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೇನ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ಸಮಾಪನ್ನಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಏವ ವಾ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಾಪತ್ತಿ ಭೇದೇನ ಸಞ್ಞಾಭೇದಸಮ್ಭವೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತೇನ ಓಳಾರಿಕೇನ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀತಿ, ‘‘ದುತಿಯದಿಟ್ಠಿ ಅಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅವಡ್ಢಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ, ವಡ್ಢಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತತಿಯದಿಟ್ಠಿ ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇನ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಙ್ಗುಟ್ಠಪ್ಪಮಾಣೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ಯವಪ್ಪಮಾಣೋ, ಅಣುಮತ್ತೋ ವಾ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿದಸ್ಸನವಸೇನ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೫೪; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೭೬-೭೭) ಪರಿತ್ತೋ ಸಞ್ಞೀತಿ ಪರಿತ್ತಸಞ್ಞೀ. ಕಪಿಲಕಣಾದಾದಯೋ (ವಿಭ. ಅನುಟೀ. ೧೮೯) ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಗತಭಾವಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಸಞ್ಞೀತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞೀತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಏತನ್ತಿ, ‘‘ರೂಪಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ತವಾದಂ. ಏಕೇಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ. ಉಪಾತಿವತ್ತತನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಂ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಮೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ತೀಣೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಚತುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ, ಅಪರೇ ಅಟ್ಠಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತದುಭಯನ್ತಿ ತಂ ಸಞ್ಞಾಅಟ್ಠಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಭಯಂ. ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ, ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪರಿ ಪಕಾಸೇಸ್ಸತಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ – ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅಟ್ಠ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೨೨). ಏತ್ಥಾತಿ, ‘‘ಏತಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ. ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ತತ್ಥ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ತದುದ್ಧಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಚ ಬ್ರೂಹಿತಸದ್ಧಾದಿ ಗುಣತ್ತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸಕ್ಕುಣನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತೇವ ಗಹಿತಾ ತೇಸಂಯೇವ ವಸೇನ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ. ಸಕ್ಕೋನ್ತಾನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಉಪಾತಿವತ್ತನಂ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಚಸ್ಸ ಆಗಮನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅನನ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ವಾ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನನ್ತನ್ತಿ ಪರಮಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಅನಿಞ್ಜನತೋ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾವಿಸೇಸತಾಯ ಚ ಆನೇಞ್ಜಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಯಂ ನೋ ಅತ್ತಾತಿ ಅಭಿವದನ್ತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಮೇಕೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಏಕೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಅತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಪರೇ. ತಞ್ಹಿ ಕಸಿಣಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಮೇಕೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತಯಿದನ್ತಿ ಯ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಇದ’’ನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ‘‘ಮುತ್ತಗತಂ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೧೯; ಅ. ನಿ. ೯.೧೧), ಸಙ್ಖಾರಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೪೧) ವಿಯ. ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಣಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಪಕಾರೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪಕಾರಸದ್ದೇ ಸಮಾನತ್ಥೇ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯೋ ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೦೭). ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೧೮-೧೨೪). ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೮೦; ಮಹಾನಿ. ೧೦೯). ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೯೨; ಮಹಾನಿ. ೧೨೧). ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯). ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೦). ರೂಪವೇದನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಇದಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಇದಂ ನಾಮ ದಸ್ಸನಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತದೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಞ್ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಞ್ಚ. ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ‘‘ಯದಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ನೀವರಣಾದಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿತೋ. ಉತ್ತಮಾ ಪಣೀತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತತೋ ಏವ ಸೇಟ್ಠಾ, ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಏವ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಿಯಾ. ಅಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನೋತರಣತೋ, ‘‘ಯದಿ ಆರುಪ್ಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನ-ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಇತರೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹೀತಿ, ‘‘ಯದಿ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ, ಯದಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ. ಸಮಾಪನ್ನಕವಾರೋ ಚ ತಥಾ ಇಧ ಕಥಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅಟ್ಠ ಸಞ್ಞಾ ಚತುಕ್ಕದ್ವಯಸಙ್ಗಹತೋ. ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀಪದಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಕ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತೋಯೇವಾ’’ತಿ.

ಸಞ್ಞಾಗತನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಗತಂ, ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಗಹಂ ಗತಂ ವಾ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸಪಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಕತನ್ತಿ ಸಹ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತೇನೇವ ಸಹ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ; ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಸಬ್ಭಾವತೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಭೂತವಿಕಾರಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಸಿಯಾ. ನ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ತೇಸಂ ತಥಾ ಅನನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ; ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಭಾವೇನ ಇತರೇಹಿ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತಾಯ ದುನ್ನಿವಾರಯಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ’’ತಿ (ಉದಾ. ೩) ವಚನತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವೇತ್ಥ ಪಟಿಯೋಗಭಾವೇನ ಉದ್ಧಟಂ ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಏತ್ಥ, – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಪದಂ (ಉದಾ. ೭೩) ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸೀತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸೀ, ತತೋ ಏವ ಇತರಾಭಿಸಮಯತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ.

೨೩. ಅಟ್ಠಸು ಅಸಞ್ಞೀವಾದೇಸೂತಿ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೭೮-೮೦) ಆಗತನಯೇನ ವುತ್ತಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ, ‘‘ಸಞ್ಞೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ವಾದಾ ಏವ ಉದ್ಧಟಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಸ ನಯೋ ಪರತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಸು ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ತಾಯ ವೇದನಾಗಾಹಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಆಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗತೋ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪಕ್ಕಪಭಿಜ್ಜನತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ; ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ದೋಸದುಟ್ಠತಾಯ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸದೋಸಟ್ಠೇನ ಗಣ್ಡೋ’’ತಿ. ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುರುದ್ಧರಣತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಸಲ್ಲಂ; ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅತ್ತಭಾವಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪವಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕುತೋಚಿ ಆಗತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತಿ’’ನ್ತಿ. ಗತಿನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಂ. ಸಾ ಪನ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ವುತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚುತಿವಸೇನ ಗತಿ’’ನ್ತಿ; ವಡ್ಢನವಸೇನ ಘನಪಬನ್ಧವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಾಪರ’’ನ್ತಿ. ಅಪರಾಪರಞ್ಹಿ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ; ಇತರಂ ಖನ್ಧತ್ತಯಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಭಿವುದ್ಧಿಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ. ಪವಡ್ಢವಸೇನ ವಾ ಗತಿಂ, ನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚುತಿಂ, ತತೋ ಅಪರಾಪರಞ್ಚ ರೂಪಪವತ್ತನವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕವಸೇನ ವುಡ್ಢಿಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೂಪಚಿತಭಾವೇನ ವಿರುಳ್ಹಿಂ; ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಕಾಮಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚೋದನಾ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಚೋದನಾಯ ಅವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯತಾಯ ಸಿಯಾ; ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಾ ಪನಾಯಂ ಚೋದನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ತಕೇ ಖನ್ಧೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ರೂಪವೇದನಾದಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ. ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಭವವಿಸೇಸಚೋದನಾಯ ಸಭಾವತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿನಾ ರೂಪಸ್ಸಪಿ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅರೂಪಭವೇಪಿ ರೂಪಂ, ಅಸಞ್ಞಾಭವೇ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ. ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಚೇ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಬಾಹಸೀತಿ ಯದಿ ಸದ್ದತ್ಥಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಗಣ್ಹಸಿ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತವಸೇನ ಪಠಮವಾದೋ; ಸಞ್ಞಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಞ್ಞಂಯೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಞ್ಞೀತಿ ಪವತ್ತೋ ದುತಿಯವಾದೋ; ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಏವ ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ತತಿಯವಾದೋ; ತಕ್ಕಗ್ಗಾಹವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ಚತುತ್ಥವಾದೋ. ತೇಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದೇಪಿ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು; ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಯ ಸುಖುಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಪಠಮವಾದೋ; ಅಸಞ್ಞೀವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಖುಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಸಞ್ಜಾನನಸಭಾವತಾಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಚ ದುತಿಯವಾದಾದಯೋ ಪವತ್ತಾತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಏತೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಸಬ್ಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೨೪. ಯತ್ಥ ನ ಸಞ್ಞಾ, ತತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ’’ತಿ, ಅಸಞ್ಞಭಾವೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಯಾತಿ ಬಹುಲಂ ವಚನತೋ ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಯಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಇಧ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸದ್ದೋತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ವಿಜಾನನಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಮತ್ತೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ, ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪಭಾವತೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸಞ್ಞಾಪವತ್ತಿಸಮೇನ ಭಾವನಾಭಿನೀಹಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನಾತಿ ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಉಪಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಯೇ ಸಞ್ಞಾಯ, ಅಸಞ್ಞಿಭಾವೇ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಾಪಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ಅಧಿಗಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಸನಂ ಅಕ್ಖಾಯತಿ ಅನುಪಾಯಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿನಾಸೋ’’ತಿಆದಿ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸದಿಸಸಮಾಪಜ್ಜನಪುಬ್ಬಕಂ ಪರಿವುಟ್ಠಾನಂ. ಸಮಾಪತ್ತಿ ಏವ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ. ಓಳಾರಿಕಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾಪಿ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಅಕ್ಖಾಯತಿ ತೇಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ. ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅವಸೇಸಾತಿ ಇತೋ ಪರಂ ಸುಖುಮಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸುಖುಮಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಸೇಸಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಭಾವನಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸುಖುಮಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ. ಏತನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ಪತ್ತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ತಾದಿಸಸಙ್ಖಾರಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಬ್ಬೋಹಾರತೋ. ಸಙ್ಖತಂ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತತ್ತಾ.

೨೫. ‘‘ಯೇ ತೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಭವಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫) ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಸಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ತತ್ರಾ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ತತ್ರಾತಿ ಸತ್ತಸು ಉಚ್ಛೇದವಾದೇಸು ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ. ಉದ್ಧಂ ಸರನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಗತಂ ಸರನ್ತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ. ಸರನ್ತಾತಿ ಯತ್ಥ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ ನ ಲಭನ್ತಿ, ತಂ ಜಾನನ್ತಾ. ಆಸತ್ತಿನ್ತಿ ಆಸೀಸನಂ. ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಪರಲೋಕೇ. ವಾಣಿಜೂಪಮಾ ವಿಯಾತಿ ಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಫಲವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ. ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಭಯಾತಿ ಸನ್ತೋ ಕಾಯೋತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತತೋ ಭಾಯನೇನ. ಮಾ ಖೀಯಿ ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಮಾ ಓಸೀದಿ ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಭಸ್ಸಿ. ಅಬ್ಭನ್ತಿ ಆಕಾಸಂ ಮಾ ಉನ್ದ್ರಿಯಿ ಮಾ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತಿ. ಗದ್ದುಲೇನ ಬದ್ಧೋ ಗದ್ದುಲಬದ್ಧೋ. ದಳ್ಹಥಮ್ಭೋ ವಿಯ ಖೀಲೋ ವಿಯ ಚ ಸಕ್ಕಾಯೋ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯತೋ. ಸಾ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ತಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತನತೋ. ದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿ ಛೇದನಕರಣಾಯ ಅಸಮತ್ಥಭಾವಕರಣತೋ. ರಜ್ಜು ವಿಯ ತಣ್ಹಾ ಬನ್ಧನತೋ ಚ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗಮನವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಬದ್ಧಭಾವತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದಿಟ್ಠಿದಣ್ಡಕೇ ಪವೇಸಿತಾಯ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುಯಾ’’ತಿ.

೨೬. ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ (ಚತುಚತ್ತಾರೀಸ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕವಾದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ) ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ಪಞ್ಚೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥುದ್ದೇಸಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ, ‘‘ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆಯತನತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ. ಸಞ್ಞೀಆದಿವಸೇನ ತೀಣಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭಾಜಿತಾನಿ. ಇತರಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ಕುಹಿಂ ಪವಿಟ್ಠಂ? ಸರೂಪತೋ ಅಭಾಜಿತತ್ತಾ ಯಥಾಭಾಜಿತೇಸು ವಾದೇಸು ಕತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಉದ್ದೇಸೇ ಪನ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಮೇವ, ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಪನೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿ. ಇತರೋ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕತ್ತ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ ಯಥಾಸುಖಞ್ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ ಅನ್ತೋಗಧೋ, ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀವಾದೇ.

೨೭. ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮವಿಸಯಾ ಕಪ್ಪನಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತೀತಕಾಲವಾಚಕೋ ಇಧ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ, ರೂಪಾದಿಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಕಪ್ಪನಾವತ್ಥು ನತ್ಥಿ, ಅನ್ತಸದ್ದೋ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯನಾಭಿನಿವಿಸಾನಂ ಸಮತ್ಥನಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಂ ವದತಿ. ಸೇಸಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ತಾತಿ ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಕತ್ವಾ, ಲೋಕೋತಿ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಿ ತಬ್ಬಿಪಾಕಾ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತಂ ತಂ ಗಹಣವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬದಾಭಾವೇನ ಸಸ್ಸತೋ. ಅಮರೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ. ಮರಣಾಭಾವೇನ ಅಮರೋ, ಉಪ್ಪಾದಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವತ್ತನತೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಥಿರಟ್ಠೇನ ವಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಧುವೋ, ಯಥಾಹಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳೀಹಿ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೦-೧೩೧) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ‘‘ರೂಪವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೦-೧೩೧) ಪನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞಂ – ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಸ್ಸತೋ…ಪೇ… ಧುವೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ; ಏವಂ ಅಸಸ್ಸತೋ ಅನಿಚ್ಚೋ ಅಧುವೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾ; ನಿಚ್ಚೋ ಚ ಅನಿಚ್ಚೋ ಚ ನೇವನಿಚ್ಚೋ ನಾನಿಚ್ಚೋತಿ ಏವಮಾದಿಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾತಿ ಲಾಭೀವಸೇನ ತಯೋ, ತಕ್ಕೀವಸೇನ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಲಾಭೀ ತಿತ್ಥಿಯೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಅನೇಕಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ದಸ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪಾನಿ, ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಚತ್ತಾರೀಸ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪಾನಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ. ಸೋ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅಭಿವದತಿ. ತಕ್ಕೀ ಪನ ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತಂ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅಭಿವದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಲಾಭೀವಸೇನ ತಯೋ, ತಕ್ಕೀವಸೇನ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಚ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಕವಾದೋ ವಿಯ ಸಸ್ಸತವಾದೋ ಕಸ್ಮಾ ದುವಿಧೇನ ನ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಚೇ? ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಚ, ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವಾದೇ ಅಯಮಯುತ್ತತಾವಿಭಾವನಾ – ಯದಿ ಹಿ ಪರೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋ ವಾ ಸಸ್ಸತೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಹಿತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಹಿತೇ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಉಪದೇಸೋ ಏವ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಸಿಯಾ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ. ಕಥಂ ವಾ ಸೋ ಉಪದೇಸೋ ಪವತ್ತೀಯತಿ ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ; ಏವಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ವಿಯ ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ; ತಥಾ ಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನುಭವನನಿಬನ್ಧೋ ಏವ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾಭಾವತೋ, ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಕುತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ಪನ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಚ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಕಿರಿಯಾದಿವೋಹಾರೋತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಏವಮ್ಪಿ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನೇನ ಅವಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಮತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ; ತೇ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಅವತ್ಥಾಭೂತಾ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಿಯುಂ ಅನಞ್ಞೇ ವಾ, ಯದಿ ಅಞ್ಞೇ, ನ ತಾಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾಹಿಪಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಯೋ ಹಿ ಕರೋತಿ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಚವತಿ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ. ತಸ್ಮಾ ತದವತ್ಥೋ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸೋ, ಕಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕಪ್ಪನಾಪಿ ನಿರತ್ಥಕಾ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಅನಞ್ಞೇ, ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸವನ್ತೀಹಿ ಅವತ್ಥಾಹಿ ಅನಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ತಾಸಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸಸಮ್ಭವಾಪತ್ತಿತೋ ಕುತೋ ನಿಚ್ಚತಾವಕಾಸೋ. ತಾಸಮ್ಪಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚತಾತಿ ಬನ್ಧನವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವ ಸಸ್ಸತವಾದೋ; ನ ಚೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ವಾದೀ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಸ್ಸತಭಾವೇ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಯುತ್ತಿಂ ವತ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ; ಯುತ್ತಿರಹಿತಞ್ಚ ವಚನಂ ನ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಚಿತ್ತಮಾರಾಧೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಛಡ್ಡಿತೋ ಏವಾಯಂ ಸಸ್ಸತವಾದೋತಿ.

ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ತೇ ಸರೂಪಮತ್ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ, ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಜನಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಲಾಭೀ ಚ ಅಲಾಭೀ ಚ. ತತ್ಥ ಲಾಭೀ ನಾಮ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಲಾಭೀ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಹತೋ ಚುತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ. ಯೋ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಚುತಿಮತ್ತಮೇವ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪುಬ್ಬಯೋಗಾಭಾವೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಾಕರಣೇನ ವಾ ಉಪಪಾತಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೋ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಲಾಭೀ – ‘‘ಕೋ ಪರಲೋಕಂ ಜಾನಾತಿ, ಏತ್ತಕೋ ಜೀವವಿಸಯೋ, ಯಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಯಾ ಹತ್ಥಗ್ಗಣ್ಹನಕರಾಜಾ ವಿಯ ಕಾಮಸುಖಗಿದ್ಧತಾಯ ವಾ, ‘‘ಯಥಾ ರುಕ್ಖಪಣ್ಣಾನಿ ರುಕ್ಖತೋ ಪತಿತಾನಿ ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಮರಣಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಲಬುಬ್ಬುಳಕೂಪಮಾ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ತಕ್ಕಮತ್ತವಸೇನ ವಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ರೂಪಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಅರೂಪತ್ತಭಾವೇ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಪುರಿಮೇಸು ತೀಸು ವಾದೇಸು ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ; ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಾದಾನಂ, ನ ಯುತ್ತಂ ಚತುವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೇಸು ಚತುತ್ಥಾದೀಸು ಚತೂಸು ವಾದೇಸು, ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅರೂಪೀನಂ ಕಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ರೂಪಭವೇ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಅರೂಪಭವೇಪಿ ಕಾಯವೋಹಾರಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ತಥೇವ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇಸೀತಿ. ಅರೂಪಕಾಯಭಾವತೋ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಭೂತೇ ಅರೂಪತ್ತಭಾವೇ ಕಾಯನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವಾದಿನಿರವಸೇಸವಿಭವಪತಿಟ್ಠಾಪಕಾನಂ ದುತಿಯವಾದಾದೀನಂ ಯುತ್ತೋ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕಭಾವೋ ಅನಾಗತದ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಾದಾನಂ; ನ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕ-ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತ-ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವ-ಸಮುಚ್ಛೇದಪತಿಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಪಠಮವಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಯಥಾ ಹಿ ದುತಿಯಾದಿವಾದಾನಂ, ಪುರಿಮಪುರಿಮವಾದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಭವೋಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಮುಚ್ಛೇದನತೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕತಾ, ತಥಾ ಚ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ, ಭೋ, ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಅನಾಗತಸ್ಸೇವ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪಠಮವಾದಸ್ಸಪಿ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕತಾ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಆಗತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಇಧ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ದೇಸನಾ ಗತಾ. ಏತೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ದೇಸನಾ ಗತಾ. ಏತೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ಜಲಬುಬ್ಬುಳಕೂಪಮಾ ಹಿ ಸತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ.

ಇಧಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು. ಇಧೇವ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾದಿಕೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಟ್ಠವಿನಾಸವಸೇನ. ಏವಂ ಅನಾಗತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಪರಾನಂ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾನಂ ಅಪರನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಗಹಣಂ; ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಪನ ಆಗತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಇಧೇವ ಉಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಪರಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಗಹಣಂ. ಇತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪನ ಇದಂ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ. ಸತ್ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಪವತ್ತೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ. ಸೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕ-ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕ-ಮನೋಪದೋಸಿಕತ್ತಭಾವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧಾಗತಾನಂ ತಕ್ಕಿನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ’’ತಿ ಇದಂ ತೇಹಿ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಮತದಸ್ಸನವಸೇನ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಸ್ಸತಾಭಿಮತಂ ಅಸಙ್ಖತಮೇವಾತಿ ಲದ್ಧಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೯) ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ – ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಮನೋತಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ; ತಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚಧುವಾದಿಭಾವೋ ಅನುಮ್ಮತ್ತಕೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತುಂ. ಏತೇನ, ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಧುವತಾಯುತ್ತಭಾವಾ ಸಿಯಾ ನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಭಙ್ಗವಾದಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಾ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೩೮) ಅಯುತ್ತತಾವಿಭಾವನಾ – ಯದಿ, ‘‘ಯೇನ ಸಭಾವೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಸಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ; ಅಥ ಅಞ್ಞೇನ, ಸಿಯಾ ನ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ; ನ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನ್ತರಾದಿಸಮ್ಬದ್ಧಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ವತ್ತುಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಿವಾದಾಭಾವತೋ. ಯೇ ಪನ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಘಟೇ ಮಕುಟೇ ಕತೇ ಘಟಭಾವೋ ನಸ್ಸತಿ, ಮಕುಟಭಾವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸುವಣ್ಣಭಾವೋ ತಿಟ್ಠತಿಯೇವ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಭಾವಾನಂ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನಸ್ಸತಿ, ಕೋಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಭಾವೋ ಪನ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಕಿಂ ತಂ ಸುವಣ್ಣಂ, ಯಂ ಘಟೇ ಮಕುಟೇ ಚ ಅವಟ್ಠಿತಂ? ಯದಿ ರೂಪಾದಿ, ಸೋ ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಅಥ ರೂಪಾದಿಸಮೂಹೋ, ಸಮೂಹೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮುತಿಮತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ವೋಹಾರಮತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ ನತ್ಥಿತಾ ನಿಚ್ಚತಾ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋತಿ ಅನೇಕನ್ತವಾದೋ ನ ಸಿಯಾ. ಧಮ್ಮಾ ಚ ಧಮ್ಮಿತೋ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಿಯುಂ ಅನಞ್ಞೇ ವಾ. ಯದಿ ಅಞ್ಞೇ, ನ ತೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಧಮ್ಮೀ ಅನಿಚ್ಚೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ. ನ ಹಿ ರೂಪಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಞ್ಞತ್ತಾ, ನ ಚ ರೂಪೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸದ್ದೋ ಹೋತಿ; ಕಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕಪ್ಪನಾಪಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಸಿಯಾ ಧಮ್ಮಿನೋ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚತಾಯ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ ಅಥ ಅನಞ್ಞೇ; ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸವನ್ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿನೋ ತೇಸಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸಸಬ್ಭಾವತೋ ಕುತೋ ನಿಚ್ಚತಾವಕಾಸೋ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಧಮ್ಮಿನೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ. ಅಪಿಚ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚನವತ್ತಬ್ಬರೂಪೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಪಟಿಜಾನನತೋ ಯಥಾ ನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ರೂಪಂ, ಯಥಾ ವಾ ದೀಪಾದಯೋ. ನ ಹಿ ದೀಪಾದೀನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಸಭಾವಾನಂ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚನವತ್ತಬ್ಬಸಭಾವತಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಜೀವಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ರೂಪಂ ವಿಯಾತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಭಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಸೇಸಭಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವಾತಿ ಸತ್ತಭಙ್ಗವಾದಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ, ‘‘ಇಸ್ಸರೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತವಾದಾ ಸತ್ತೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ; ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಇಸ್ಸರವಾದಾದಯೋ. ‘‘ಪರಮಾಣವೋ ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ, ದ್ವಿಅಣುಕಾದಯೋ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತವಾದಾ ಸಙ್ಖಾರೇಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ; ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಕಣಾದವಾದಾದಯೋ. ನನು ಚ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಅಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ; ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಸ್ಸತತಾಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ಏವ, ತಯಿದಂ ಕಥಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನನ್ತಿ, ಕೋ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಸ್ಸತಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ? ಅಸಸ್ಸತೇಸುಯೇವ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಸ್ಸತಭಾವಾಭಿನಿವೇಸೋ ಇಧ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ; ತೇನ ಪನ ಏಕವಾರೇ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಸ್ಸತಭಾವಾವಬೋಧೋ ವಿದೂಸಿತೋ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವತೋ; ವಿಸಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೋ ಸಕಿಚ್ಚಕಾರಣಾಸಮತ್ತತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಪಕ್ಖೇ ಠಪೇತಬ್ಬತಂ ನಾರಹತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ನಿಚ್ಛಿತಾಪಿ ಚಕ್ಖುಆದಯೋ ಸಮಾರೋಪಿತಜೀವಸಭಾವಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಿಗತಿ ಕೇಹಿ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ತದವಬೋಧಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೯) – ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ವಾ…ಪೇ… ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಸಙ್ಖತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಸ್ಸತಾ; ಏಕಚ್ಚೇ ಅಸಸ್ಸತಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಿಭಜ್ಜವಾದೋಪಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಹೋತಿ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮಸಭಾವಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ.

ನ ಮರತೀತಿ ಅಮರಾ. ಕಾ ಸಾ? ‘‘ಏವನ್ತಿಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೬೨) ನಯೇನ ಪರಿಯನ್ತರಹಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಾಚಾ ಚ, ಅಮರಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾಚಾಯ ವಿವಿಧೋ ಖೇಪೋತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಥ ವಾ ಅಮರಾತಿ ಏಕಾ ಮಚ್ಛಜಾತಿ, ಸಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮ್ಮುಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಉದಕೇ ಸನ್ಧಾವಮಾನಾ ಗಾಹಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ; ಏವಮೇವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಗಾಹಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಏವ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ. ಸ್ವಾಯಂ ವಾದೋ ಮುಸಾವಾದಅನುಯೋಗಛನ್ದರಾಗಮೋಹಹೇತುಕತಾಯ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೬೫-೬೬) ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕೋ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನವಬುಜ್ಝಮಾನೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪನಮತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಭಾವೋ. ನ ಹಿ ಅವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ ಯುತ್ತಾತಿ? ನ ಹೇವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ. ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಯೇವ ಹಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿತಾಯ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪರಲೋಕತ್ತಿಕಾದೀನಿ ಚ, ಯಾಥಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅತ್ತನಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಮುಸಾವಾದಾದಿಭಯೇನ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಅನವಬೋಧೇನ, ಅಸದ್ದಹನೇನ ಚ, ‘‘ತಬ್ಬಿಸಯಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಕ್ಖೇಪಕರಣಂಯೇವ ಯುತ್ತಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚಾ’’ತಿ, ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಸುಂಯೇವೇಕಾ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸತ್ತಭಙ್ಗದಿಟ್ಠಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಿಯನ್ತರಹಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಚೇವ ವಾಚಾ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೧). ಕಥಂ ಪನಸ್ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಹೋ? ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅನಭಿನಿವೇಸತೋ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತವೇದೀ ವಿವಾದಬಹುಲತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ; ‘ಏವಮೇವ’ನ್ತಿ ಪನ ಸದ್ದನ್ತರೇನ ಧಮ್ಮೇ ನಿಜ್ಝಾನನಾ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕಾ ಲೋಕೇ’’ತಿ ಗಾಹವಸೇನ ಸಸ್ಸತಲೇಸೋಪೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ.

ಅಮತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾವೋ ಓಸಾನನ್ತಿ ಅನ್ತೋ, ಮರಿಯಾದೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ. ಅವಡ್ಢಿತಕಸಿಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ದುತಿಯವಾದೋ ‘‘ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಾದೋ. ತತಿಯವಾದೋ ‘‘ಅನ್ತವಾ ಚ ಅನನ್ತವಾ ಚಾ’’ತಿ ವಾದೋ. ಚತುತ್ಥವಾದೋ ‘‘ನೇವನ್ತವಾ ನಾನನ್ತವಾ’’ತಿ ವಾದೋ. ಏತೇ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ವಾದಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೫೩) – ‘‘ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೫೩) ಯುತ್ತಂ ತಾವ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾದೀನಂ ಅನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಅನನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಅನ್ತಾನನ್ತತ್ತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಕಥಮನ್ತಾನನ್ತಿಕತ್ತನ್ತಿ? ತದುಭಯಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಪವತ್ತವಾದತ್ತಾ ಏವ. ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸೇಧವಾದೋಪಿ ಅನ್ತಾನನ್ತವಿಸಯೋ ಏವ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಅಪರೇ ಆಹು – ‘‘ಯಥಾ ತತಿಯವಾದೇ ಸಮ್ಭೇದವಸೇನ ಏತಸ್ಸೇವ ಅನ್ತವನ್ತತಾ ಅನನ್ತತಾ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ತಕ್ಕೀವಾದೇಪಿ ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಉಭಯಸಮ್ಭವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಸೇಧೇನ ಉಭಯಞ್ಞೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಥಂ? ಅನ್ತವನ್ತತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಹಿ ಅನನ್ತತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನನ್ತತಾಪಟಿಸೇಧೇನ ಚ ಅನ್ತವನ್ತತಾ, ಅನ್ತಾನನ್ತಾನಞ್ಚ ತತಿಯವಾದಭಾವೋ ಕಾಲಭೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಲೋಕಸಞ್ಞಿತೋ ಅತ್ತಾ ಝಾಯೀಹಿ ಅಧಿಗತವಿಸೇಸೇಹಿ ಅನನ್ತೋ ಕದಾಚಿ ಸಕ್ಖಿ ದಿಟ್ಠೋ ಅನುಸುಯ್ಯತಿ; ತಸ್ಮಾ ನೇವನ್ತವಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಹಿ ಏವ ಕದಾಚಿ ಅನ್ತವಾ ಸಕ್ಖಿ ದಿಟ್ಠೋ ಅನುಸುಯ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪನ ಅನನ್ತವಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಅನುಸ್ಸುತಿತಕ್ಕೀವಸೇನ, ಏವಂ ಜಾತಿಸ್ಸರತಕ್ಕಿಆದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ತಕ್ಕಿಕೋ ಅವಡ್ಢಿತಭಾವಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ ವಡ್ಢಿತಭಾವಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಕಾಲವಸೇನ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾಯ ಅನುಸ್ಸವಾದಿಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ – ‘‘ನೇವನ್ತವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಅವಡ್ಢಿತಕಾಲವಸೇನ ಪನ ‘‘ನಾನನ್ತೋ’’ತಿ. ನ ಪನ ಅನ್ತವನ್ತತಾನನ್ತತಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮಭಾವೇನ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ, ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ಏತಂ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಂಯೇವ ಭಜೇಯ್ಯ ಚತುತ್ಥವಾದೋ. ನ ಹಿ ಅನ್ತವನ್ತತಾನನ್ತತಾತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ತಕ್ಕೀವಾದೀ ಚ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗಕೋ, ಕಾಲಭೇದವಸೇನ ಚ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಅನನ್ತರಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀತಿ ಆಗತಸಞ್ಞೀಚತುಕ್ಕಂ.

ಏಕನ್ತಸುಖೀತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸುಖೀ. ತಂ ಪನಸ್ಸ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಸುಖೀ’’ತಿ. ಏಕನ್ತಸುಖಮೇವಾತಿ ಇದಂ ಸುಖಬಹುಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅತೀತಾಸು ಸತ್ತಸು ಜಾತೀಸೂತಿ ಇದಂ ತತೋ ಪರಂ ಜಾತಿಸ್ಸರಞಾಣೇನ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಸುಖಸಮಙ್ಗಿಮೇವ ಅತ್ತಭಾವಂ. ‘‘ಏವಂ ಸುಖಸಮಙ್ಗೀ’’ತಿ ತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಜಾತಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಅತೀತಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ಇಧ ವಿಯ ದುಕ್ಖಫುಟ್ಠಸ್ಸ ತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ.

ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ಲಾಭೀನಂ ತಕ್ಕೀನಮ್ಪಿ. ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ. ಕಾಮಾವಚರಂ ನಾಮ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಅನುಳಾರಂ ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನಾ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ. ಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾಬಹುಲಸ್ಸ. ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಟ್ಠಾನಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಪತ್ತಮೇವ ಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ. ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ವುತ್ತಾ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವಾದೋ ಸಸ್ಸತವಾದಸಮುದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ.

೨೮. ದಿಟ್ಠುದ್ಧಾರನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಪದುದ್ಧರಣಂ. ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಞಾಣಂ. ತಂ ಪನ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ದೋಸಾಪಗಮೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸ’’ನ್ತಿ. ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರವಿಗಮತೋ ಸಪ್ಪಭಾಸಮುಜ್ಜಲಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಿಯೋದಾತನ್ತಿ ಪಭಸ್ಸರ’’ನ್ತಿ ಬಾಹಿರಸಮಯಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ. ಮಯಮಿದಂ ಜಾನಾಮಾತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ಅಞ್ಞಾಣಭಾಗಮೇವ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ಯಥಾಗಹಿತಂ ಗಾಹಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಮಯಮಿದಂ ಅತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಓತಾರೇನ್ತಿಯೇವ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇನ್ತಿಯೇವ. ನ ತಂ ಞಾಣಂ, ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ನಾಮೇತಂ, ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಂ ನಾಮ? ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತದಪಿ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಯಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಞಾಣಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ – ‘‘ಜಾನನಮತ್ತಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಞಾಣಭಾಗಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ ಲಾಭಿನೋ ಇತರಸ್ಸ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸತೋ. ಅನುಪಾತಿವತ್ತನತೋ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ. ಅಸಾಧಾರಣತೋ ನ ಉಪಾತಿವತ್ತನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಪಾತಿವತ್ತನಂ, ತತೋ. ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಏತೇನ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ಉಪಾದಾನಮಾಹ. ಯದಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಇಧ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತೇನ ಏಕಸದಿಸನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ವೇದನಾ ಸಕ್ಕಾಯಂಯೇವ ಅನುಪರಿಧಾವನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇಧ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಆಗತಾ. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಕಥಿತಮೇವ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ಆಗತಾನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಇಧಾಗತತ್ತಾ. ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಪುಬ್ಬಕೋ, ‘‘ಅತ್ತಾ ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ.

೩೦. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಕಥಂ ಪನಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತದಿಟ್ಠಿಉಪಾದಿಯನಜೋತನತೋ. ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿರೋಧಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಪರಿಹೀನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಭವತಿ, ತತಿಯಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಚ ತತಿಯಂ ಪಟಿಲೋಮನಯೇನ ಸಮ್ಭವತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಪವಿವೇಕಾ ಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇದಂ, ‘‘ನಿರಾಮಿಸಸುಖಸ್ಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ವುಟ್ಠಾನನಿರೋಧವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೀನಜ್ಝಾನಪರಿಯಾದಾನಕದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ನೀವರಣಸಹಗತದೋಮನಸ್ಸಮಾಹ. ತಞ್ಹಿ ಝಾನಪರಿಯಾದಾನಕರಂ. ಕಮ್ಮನೀಯಭಾವೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಭಾವೇ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಭಾವೋ. ಸೋಮನಸ್ಸವಿಧುರತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಯಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವಿವೇಕಾ ಪೀತೀ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಝಾನದ್ವಯಪೀತಿ. ಯಂ ಠಾನಂ ಛಾಯಾ ಜಹತೀತಿ ಯಂ ಪದೇಸಂ ಆತಪೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಛಾಯಾ ಜಹತಿ. ತತ್ಥ ಆತಪೇ ಛಾಯಾತಿ ಪದೇಸೇನ ಆತಪಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಭೂತಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಹಾನಟ್ಠಾನಮಾಹ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ.

೩೧. ನಿರಾಮಿಸಂ ಸುಖನ್ತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಕಾಮಾಮಿಸತ್ತಾ.

೩೨. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವೇದನಂ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಂ.

೩೩. ನಿಗ್ಗಹಣೋತಿ ಮಮಂಕಾರಭಾವೇನ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಅವಿಲೋಮವಸೇನ ಏಕನ್ತಿಕುಪಾಯತಾಯ ಸಪ್ಪಾಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಕಾರಭೂತ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು. ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಥಭಾವನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಅಸುಕ್ಖಾಪಿತತ್ತಾ ಕಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಉಪಕಾರಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಜಾತಂ? ನ ಜಾಯತೇ ವಾತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ. ಅಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಗಾಹೇನ ಅಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ಯತ್ಥ ಹಿ ತಣ್ಹಾಗಾಹೋ ವಿಮೋಚಿತೋ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಗ್ಗಾಹಾ ಸುಕ್ಖಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ ತದೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ. ತಾದಿಸಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಏವ ಆಸನ್ನೇ, ನ ದೂರೇ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಪಕಾರಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ. ತಾದಿಸಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತೋಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿಕಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಮಾನಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಭಿವದತೀತಿ ಅಭಿಮಾನೇನ ಉಪವದತೀ’’ತಿ. ಇದಮೇವ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನೇ ಸತಿ ಸೇಸಉಪಾದಾನಸಮ್ಭವೋ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧೋತಿ ತದೇವ ಉದ್ಧಟಂ.

ಸೇ ಆಯತನೇ ವೇದಿತಬ್ಬೇತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ.

ನ ಗಾಧತೀತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಅತೋತಿ ಅಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಾ. ಸರಾತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಙ್ಖಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಕದೇಸಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ.

ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ತತೋ ಏವ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಂ. ಅನನ್ತನ್ತಿ ಅನ್ತರಹಿತಂ, ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬತೋ ಪಭನ್ತಿ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಾಭಾವತೋ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ಪಭಸ್ಸರಂ. ‘‘ಸಬ್ಬತೋ ಪಪ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸಬ್ಬತೋ ಪತತಿತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತ್ತಾರೀಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತಿತ್ಥೇಹಿ ಓತರಿತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ ಅಮತಸರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನುಪಾದಾ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಅನುಪಾದಾ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ. ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕತಾಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪಞ್ಚತ್ತಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.