೭. ಚೂಳಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ಸೇತಪರಿವಾರೋತಿ ಸೇತಪಟಿಚ್ಛದೋ, ಸೇತವಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ‘‘ಸೇತಾಲಙ್ಕಾರಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾಲಙ್ಕಾರೋ ಗಹಿತೋ, ಇಧ ಚಕ್ಕಪಞ್ಜರಕುಬ್ಬರಾದಿರಥಾವಯವೇಸು ಕಾತಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೋ. ಏವಂ ವುತ್ತೇನಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಸೇತಾಯ ಸುದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಸಂಯುತ್ತಮಹಾವಗ್ಗೇ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪) ವುತ್ತೇನ. ನಾತಿಮಹಾ ಯುದ್ಧಮಣ್ಡಲೇ ಸಞ್ಚಾರಸುಖತ್ಥಂ. ಯೋಧೋ ಸಾರಥೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪಹರಣದಾಯಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ.

ನಗರಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋತಿ ನಗರಸೋಭನತ್ಥಂ. ಇದಂ ಕಿರ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಜಾಣುಸ್ಸೋಣಿಟ್ಠಾನನ್ತರಂ ಜಾತಿಸಿದ್ಧಂ ಪರಮ್ಪರಾಗತಂ ಚಾರಿತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತೋ ಏತ್ತಕೇಹಿ ದಿವಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಚಾರಿತ್ತವಸೇನ ನಗರವಾಸಿನೋಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಪುಞ್ಞವಾದಿಮಙ್ಗಲಕಥನೇ ನಿಯುತ್ತಾ ಮಾಙ್ಗಲಿಕಾ. ಸುವತ್ಥಿಪತ್ತನಾಯ ಸೋವತ್ಥಿಕಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವನ್ದೀಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಯಸಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಯಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಿರಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ, ಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೇವ ವಿಭವಸೋಭಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಗರಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ ಅತ್ತನೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯ. ಪಣ್ಡಿತೋ ಮಞ್ಞೇತಿ ಏತ್ಥ ಮಞ್ಞೇತಿ ಇದಂ ‘‘ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ನಿಪಾತಪದಂ. ತಸ್ಸ ಇತಿ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉದಾಹು ನೋ’’ತಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞತಿ ಭವಂ ವಚ್ಛಾಯನೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪುನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಂ ವಚ್ಛಾಯನೋ, ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಮಞ್ಞತಿ, ಉದಾಹು ನೋ’’ತಿ, ಯಥಾ ತೇ ಖಮೇಯ್ಯ, ತಥಾ ನಂ ಕಥೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಹಂ ಕೋ ನಾಮ, ಮಮ ಅವಿಸಯೋ ಏಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕೋ ಚಾತಿ ಹೇತುನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕುತೋ ಚಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ ಜಾನೇಯ್ಯಂ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಮಯಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬುದ್ಧೋಯೇವ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನುಭಾವಂ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓರಮತ್ತಕಂ ಸೀಲಮತ್ತಕಂ, ಯೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯ (ದೀ. ನಿ. ೧.೭), ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ದುದ್ದಸಾ ದುರನುಬೋಧಾ …ಪೇ… ಯೇಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಥಾಭುಚ್ಚಂ ವಣ್ಣಂ ಸಮ್ಮಾ ವದಮಾನೋ ವದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮) ಚ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸೋಪಿ ನೂನಸ್ಸ ತಾದಿಸೋವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ. ಪಸತ್ಥ ಪಸತ್ಥೋತಿ ಪಸತ್ಥೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹೇವ ಸೋ ಪಸತ್ಥೋ, ನ ತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿನಾ, ಪಸಂಸಾಸಭಾವೇನೇವ ಪಾಸಂಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಗುಣಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಮಣಿರತನನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಮಣಿರತನಂ. ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಪಾಸಂಸಾನಮ್ಪಿ ಪಾಸಂಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಸತ್ಥೇಹಿ ವಾ’’ತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೋ ಗಹಿತೋ.

ಅರಣೀಯತೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಏವ ವಸತೀತಿ ವಸೋತಿ ಅತ್ಥವಸೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಭೂತಂ ಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥವಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನಿಸಂಸ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥೋ ವಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ವಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸೋ, ಕಾರಣಂ. ನಾಗವನವಾಸಿಕೋತಿ ಹತ್ಥಿನಾಗಾನಂ ವಿಚರಣವನೇ ತೇಸಂ ಗಹಣತ್ಥಂ ವಸನಕೋ. ಅನುಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋತಿ ಅಸಿಕ್ಖಿತಹತ್ಥಿಸಿಪ್ಪೋ ಆಯತವಿತ್ಥತಸ್ಸ ಪದಮತ್ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಮಹಾ ವತ, ಭೋ ನಾಗೋ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಾಗಮನತೋ. ಪರತೋ ಪನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ. ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋ ಪುರಿಸೋ ನಾಗವನಿಕೋತಿ ಆಗತೋ ಆಯತವಿತ್ಥತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಉಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ನಿಸೇವಿತಸ್ಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತತ್ತಕೇನ ನಿಟ್ಠಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಹತ್ಥಿಂ ದಿಸ್ವಾವ ನಿಟ್ಠಾಗಮನತೋ. ಞಾಣಂ ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಞಾಣಪದಾನಿ, ಖತ್ತಿಯಪಣ್ಡಿತಾದೀನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ವಿನೀತತ್ತಾ ವಿನಯೇಹಿ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾದೀನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ತಥಾಗತಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಾನಿ. ಚತ್ತಾರೀತಿ ಪನ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಇಧ ಖತ್ತಿಯಪಣ್ಡಿತಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಂಯೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ.

೨೮೯. ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಪುಣತಾ ಪಣ್ಡಿತಸಮಞ್ಞಾ ನಿಪುಣತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖುಮಅತ್ಥನ್ತರಪಟಿವಿಜ್ಝನಸಮತ್ಥೇ’’ತಿ. ಕತ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ನಿಪ್ಫನ್ನಪರಿಯಾಯೋ. ಪರೇ ಪವದನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ಪರಪ್ಪವಾದೋ, ಪರಸಮಯೋ. ಪರೇಹಿ ಪವದನಂ ಪರಪ್ಪವಾದೋ, ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಾಯ ಪರವಾದಮದ್ದನಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾತಪರಪ್ಪವಾದೇ ಚೇವ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕತವಾದಪರಿಚಯೇ ಚಾ’’ತಿ, ಪರಸಮಯೇಸು ಪರವಾದಮದ್ದನೇಸು ಚ ನಿಪ್ಫನ್ನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಲವೇಧಿರೂಪೇತಿ ವಾಲವೇಧಿಪತಿರೂಪೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಾಲವೇಧಿಧನುಗ್ಗಹಸದಿಸೇ’’ತಿ. ವಾಲನ್ತಿ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಸ್ಸ ಅಂಸುಸಙ್ಖಾತಂ ವಾಲಂ. ಭಿನ್ದನ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಘಟಾದಿಂ ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಮುಗ್ಗರಾದಿನಾ ಭಿನ್ದನ್ತಾ ವಿಯ, ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಏಕಂಸತೋ ಭಿನ್ದನ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅತ್ಥಂ ಗುಯ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖತಂ ಪದಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಪದಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದೋಸೋ. ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪಞ್ಹೋ, ಅತ್ಥೋ. ಪುಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಞ್ಹೋ, ಸದ್ದೋ. ತದುಭಯಂ ಏಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏವರೂಪೇ ಪಞ್ಹೇ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಸಿಖಾವಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಉತ್ತಮೋ, ಪರಮೋ ಲಾಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಾದವಿಧಮನಭಯೇನಪಿ ಪರೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ನ ವಿಸಹನ್ತೀತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಾದವಿಧಮನೇನ ವಿನಾಪಿ ನ ವಿಸಹನ್ತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ ಪರೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸತ್ಥಂ ನಿಯ್ಯಾದೇತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ ಓಧಿಸಕಮೇತ್ತಾಫರಣಸದಿಸತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಯನಸ್ಸ. ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಭಾವತೋ, ಅತಿವಿಯ ದಸ್ಸನೀಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸರಣಗಮನವಸೇನ ಸಾವಕಾತಿ ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನೇನ ಸಾವಕಾ, ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನೇನ ಪನ ಸಾವಕತ್ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ, ತಞ್ಚ ಪಬ್ಬಜಿತವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಗಹಟ್ಠವಸೇನ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಸರಣಗಮನೇನ ಸಾವಕತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇ ಹಿ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ, ಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತಾಪಿ ತಾದಿಸಾ ಭವನ್ತಿ. ಥೋಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಮನಂ ಅನಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ವದತಿ.

೨೯೦. ಉದಾಹರೀಯತಿ ಉಬ್ಬೇಗಪೀತಿವಸೇನಾತಿ, ತಥಾ ವಾ ಉದಾಹರಣಂ ಉದಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉದಾಹಾರಂ ಉದಾಹರೀ’’ತಿ. ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಪುಬ್ಬಕಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಸೋತಿ ಹತ್ಥಿಪದೋಪಮೋ ಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ವುತ್ತಕಥಾಮಗ್ಗಮತ್ತೇನ. ಕಾಮಂ ತೇನ ವುತ್ತಕಥಾಮಗ್ಗೇನಪಿ ಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಪವೇದಿತತ್ತಾ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ನ ವಿತ್ಥಾರತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಏತ್ತಾವತಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪರಿಪೂರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯದಿ ಯಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಹತ್ಥಿಪದೋಪಮೋ ಪರಿಪೂರೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಕುಸಲೋತಿ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಚೋದನಾ.

೨೯೧. ಆಯಾಮತೋಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಬ್ಬೇಧೇನಪಿ ರಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನೀಚಕಾಯಾ ಹಿ ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಉಚ್ಚಾತಿ ಉಚ್ಚಕಾ. ನಿಸೇವನಂ, ನಿಸೇವತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಾ ನಿಸೇವಿತಂ. ನಿಸೇವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಣ್ಡುಯಿತವಿನೋದನತ್ಥಂ ಘಂಸನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಪ್ಪದೇಸೇ ಘಂಸಿತಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಉಚ್ಚಾತಿ ಅನೀಚಾ, ಉಬ್ಬೇಧವನ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಳಾರಿಕಾತಿ ವಿರಳದನ್ತಾ, ವಿಸಙ್ಗತದನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಕಳಾರತಾಯಾತಿ ವಿರಳತಾಯ. ಆರಞ್ಜಿತಾನೀತಿ ರಞ್ಜಿತಾನಿ, ವಿಲಿಖಿತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಣೇರುತಾಯಾತಿ ಕುಟುಮಲಸಣ್ಠಾನತಾಯ. ಅಯಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಸಂಸಯಿತನಿಚ್ಛಯತ್ಥೋ ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಯಂ ವಾ ಇಮೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಬ್ಬಬಾಲೋ ಸಬ್ಬಮೂಳ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೮೧).

ನಾಗವನಂ ವಿಯಾತಿ ಮಹಾಹತ್ಥಿನೋ ವಾಮನಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪದದಸ್ಸನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ನಾಗವನಂ ವಿಯ. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಾಹಿರಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದೀನಞ್ಚ ಪದದಸ್ಸನಭಾವತೋ. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಚ ‘‘ತಂ ಸುಣಾಹೀ’’ತಿ ಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಕುಸಲೋ ನಾಗವನಿಕೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪರಿಯೇಸನವಸೇನ ಪಮಾಣಗ್ಗಹಣತೋ. ಮತ್ಥಕೇ ಠತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಠತ್ವಾ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಞ್ಞಾಸನಟ್ಠಾನೇಪಿ.

ಸ್ವಾಯನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೯೦) ಇಧ-ಸದ್ದಮತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಯಥಾವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಇಧ-ಸದ್ದಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇ ಪನ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಮತ್ತೇನ ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಓಕಾಸನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಪದೇಸಂ ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ ಓಕಾಸಾಪದಿಸನಸ್ಸಪಿ ಅಸಮ್ಭವತೋ.

ತಥಾಗತ-ಸದ್ದಾದೀನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಟ್ಠಕಥಾ(ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೨) ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಸು ವುತ್ತೋ ಏವ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತನಿಕಾಯನ್ತೋಗಧತಾಯ ‘‘ಇಧ ಪನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥಾಯಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಓಕಾಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಏವ ಲೋಕಧಾತುಯಾ. ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೧; ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೯; ಅ. ನಿ. ೧.೨೭೮; ನೇತ್ತಿ. ೫೭; ಮಿ. ಪ. ೫.೧.೧) ಏತ್ಥ ಜಾತಿಖೇತ್ತಭೂತಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಇಧ ಪನ ಇಮಂಯೇವ ಲೋಕಧಾತುಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಿಸಯಖೇತ್ತಂ ಆಣಾಖೇತ್ತಂ ಜಾತಿಖೇತ್ತನ್ತಿ ತಿವಿಧೇ ಖೇತ್ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥಿ. ಕಥಂ? ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ. ೧೧; ಕಥಾ. ೪೦೫; ಮಿ. ಪ. ೪.೫.೧೧), ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಕಥಾ. ೪೦೫; ಮಹಾವ. ೧೧) ಏವಮಾದೀನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ – ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅತ್ಥೇತರಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಭಗವತಾ ಸಮಸಮೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಟ್ಠಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ನೋತಿ ವದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ.

ಸುಜಾತಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಪಠಮೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಆಸನ್ನತರಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಆಸನ್ನತರಾಯ ಹಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ, ಪಗೇವ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮತ್ಥಕೇ ಠಿತೋ. ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾವಹಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸನ್ನಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ತತಿಯೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ. ನ ಹಿ ಮಹಾಸತ್ತಾನಂ ತುಸಿತಭವೂಪಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಚತುತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಮಾರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ, ಯಥಾ ಪನ ‘‘ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪಬ್ಬತಾ, ಸನ್ದನ್ತಿ ನದಿಯೋ’’ತಿ ತಿಟ್ಠನಸನ್ದನಕಿರಿಯಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಮುಪಾದಾಯ ವತ್ತಮಾನಪಯೋಗೋ, ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದಮುಪಾದಾಯ ಚತೂಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ ಪಠಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಿತಾವಿಸೇಸಂ.

ಸೋ ಭಗವಾತಿ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩.೬೪) ಯೋ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿತ್ತಿತಗುಣೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾಮತ್ತಂ ಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಸೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪಜಾತತ್ತಾತಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ. ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸದೇವಕನ್ತಿ ಚ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ. ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋ ಜಾತೋ ತನ್ನಿವಾಸೀ ಚ. ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಅಸಮಿತಾಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿವಚನೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಕಾಮಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಲೋಕ-ಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ, ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇಪಿ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ.

ಅರೂಪಿನೋ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರೇನ ವಿಹರನ್ತಾ ‘‘ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ’’ತಿ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಾವಚರದೇವಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೧೭). ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ತಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ. ರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ಅರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಚತುಪರಿಸವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಚತುಪರಿಸವಸೇನ. ಇತರಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸಮಾರಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ. ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ನಾಗಗರುಳಾದಿಭೇದೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅಭಾಗಸೋವ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗಭಿವಿಜಾನನೇನ. ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಗತೀಸು ದೇವಲೋಕೋವ ಸೇಟ್ಠೋ. ತತ್ಥಾಪಿ ಅರೂಪಿನೋ ‘‘ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಕಿಲೇಸದುಕ್ಖತಾಯ, ಸನ್ತಪಣೀತಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಅತಿವಿಯ ದೀಘಾಯುಕತಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ ಅತಿವಿಯ ಇತರೇಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ. ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾನುಭಾವೋತಿಆದಿಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಸೇನ ವದತಿ. ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ನವಲೋಕುತ್ತರಂ. ಭಾವಾನುಕ್ಕಮೋ ಭಾವವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ತೀಸು ಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು. ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಸದೇವಕತ್ತಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ತೇಧಾತುಕಮೇವ ಪರಿಯಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹೂತಿ ಯೋಜನಾ.

ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ಅಧಿಕೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ’’ತಿ. ಅನುಮಾನಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅನುಮಾನಉಪಮಾನಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಆದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾಚಾರತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ. ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ. ತೇನ ವೀತಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹಿತ್ವಾಪೀ’’ತಿ. ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪರಿಸಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ವಾ ದೇತಿ, ಯಥಾಸುತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಖಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ.

ದೇಸಕಾಯತ್ತೇನ ಆಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಅತಿಸಜ್ಜನಂ ಪಬೋಧನಂ ದೇಸನಾತಿ ಸಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನಾಯ ತಾವ ಚತುಪ್ಪದಿಕಾಯಪಿ ಗಾಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಾಸಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಾದಿಸಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅನುಸಾಸನಂ ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಿನಯನಂ ಸಾಸನನ್ತಿ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಕುಸಲಾನಂ, ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವಾ ಅನವಜ್ಜಾನಂ. ತೇನ ಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಆದಿಭಾವೋ ಸೀಲದಿಟ್ಠೀನಂ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಥಾವಧಿಸದ್ದಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಗಾಥಾವಸೇನ ಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ವವತ್ಥಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ, ಯೋ ಇಧೇವ ‘‘ದೇಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥೋ ವಿಸೇಸೇನ ಸೀಲಾದಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸೀಲಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಂ ಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ. ತಥಾ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ತದುಭಯೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ತೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿದಸ್ಸನೇನ. ಅತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಥಿಕಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಕಥಿಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ಕಥನವಸೇನ ಸಮವಟ್ಠಾನಂ.

ನ ಸೋ ಸಾತ್ಥಂ ದೇಸೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥವಿರಹತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ. ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಯುತ್ತಾ ವಾತಿ ಸಿಥಿಲಾದಿಭೇದೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ, ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಯುತ್ತಾ ವಾ ದಮಿಳಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರೋಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಸಬ್ಬನಿರೋಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಕಿರಾತಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಯುತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಯವನಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಸಾನುಸಾರತಾಯ ಸಬ್ಬನಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಪಾರಸಿಕಾದಿಮಿಲಕ್ಖಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಾಪೇಸಾ ಏಕದೇಸಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಮಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಅಪಲಿಚ್ಛೇತ್ವಾ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ಅಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

ಭಗವಾ ಯಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏಕಗಾಥಮ್ಪಿ ಏಕವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ದೇಸೇತಿ, ತಮತ್ಥಂ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕದೇಸನಾಪಿ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಸಭಾವಸಣ್ಠಿತೇನಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಚ ಉದ್ಧರಣಸಭಾವಾವಟ್ಠಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಇಧ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ… ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ.

ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಮಾನಸ್ಸೇವ ಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಮಾನ ಜಾತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಹತಮಾನತ್ತಾ’’ತಿ. ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ಬಹುಲಭಾವತೋ. ಭೋಗಾರೋಗ್ಯಾದಿವತ್ಥುಕಾ ಮದಾ ಸುಪ್ಪಹೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ’ ನ ತಥಾ ಕುಲವಿಜ್ಜಾಮದಾತಿ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೀನಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ ಜಾತಿವಿಜ್ಜಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಜಪ್ಪನಂ ದುಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ…ಪೇ… ಮಾನಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ. ವಿಜಾತಿತಾಯಾತಿ ನಿಹೀನಜಾತಿತಾಯ. ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಿಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಸೀಲವಸೇನ ಹಿ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ವಾ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸುಜಾತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ದುಜ್ಜಾತಾ.

ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಪಹಾನದೀಪನತೋ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸುದ್ಧಂ. ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಸದ್ಧಾವಸೇನ ಸದ್ದಹತಿ. ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಗಹಣಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸದ್ಧಾಸಿದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಪಮಾಣಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನಭಾವತೋ. ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾ ವಸನ್ತೀತಿ ಕಾಮಂ ‘‘ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಘರಸಾಮಿಕಘರಸಾಮಿನಿವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನೇಕಾ ಪಜಾಪತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ? ಏಕಾಯಪಿ ತಾಯ ವಾಸೋ ಸಮ್ಬಾಧೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಾಗಾದಿನಾ ಸಕಿಞ್ಚನಟ್ಠೇನ, ಖೇತ್ತವತ್ಥುಆದಿನಾ ಸಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ. ರಾಗರಜಾದೀನಂ ಆಗಮನಪಥತಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನತಾ ಏವಾತಿ ದ್ವೇಪಿ ವಣ್ಣನಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ. ಅಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವೇನ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತೀನಂ ಠಾನಭಾವೇನ ಘರಾವಾಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಂ ಸಮ್ಬಾಧಬ್ಭೋಕಾಸತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಟ್ಠಾನಠಾನಭಾವೇನ ತೇಸಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಙ್ಖೇಪಕಥಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ಏಕಮ್ಪಿ ದಿವಸನ್ತಿ ಏಕದಿವಸಮತ್ತಮ್ಪಿ. ಅಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾತಿ ದುಕ್ಕಟಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪಜ್ಜನೇನ ಅಖಣ್ಡಿತಂ ಕತ್ವಾ. ಕಿಲೇಸಮಲೇನ ಅಮಲೀನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿವಸೇನ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ. ಪರಿದಹಿತ್ವಾತಿ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಚೇವ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಚ. ಅಗಾರವಾಸೋ ಅಗಾರಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತಸ್ಸ ವಡ್ಢಿಆವಹಂ ಅಗಾರಸ್ಸ ಹಿತಂ. ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಭೋಗರಾಸಿ ಭೋಗಸಮುದಾಯೋ. ಆಬನ್ಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಪುತ್ತೋ ನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪೇಮವಸೇನ ಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ. ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮೇತೇ’’ತಿ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಞಾತೀ. ಪಿತಾಮಹಪಿತುಪುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪರಿವಟ್ಟೋ.

೨೯೨. ಸಾಮಞ್ಞವಾಚೀಪಿ ಸಿಕ್ಖಾ-ಸದ್ದೋ ಸಾಜೀವ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠೋವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಧಿಸೀಲಸಙ್ಖಾತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ. ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಾ. ಸಹ ಆಜೀವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಾಜೀವೋ. ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಾಜೀವೇ ಚ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ. ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋತಿ ಸೀಲಸಂವರಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ. ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋತಿ – ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ಪದಕಾಯೋ ನಿರುತ್ತಿಕಾಯೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಾಯೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೯) ವುತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಮೇವ ಚ ದ್ವಯಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಾಜೀವಾನತಿಕ್ಕಮೋ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ. ತತೋ ಹಿ ಯಾವ ಮಗ್ಗಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀತಿ.

ಪಜಹಿತ್ವಾತಿ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ. ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ…ಪೇ… ವಿರತೋವಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿರತಿಯಾ ಚ ಸಮಾನಕಾಲತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಪುರಿಮಕಾಲನಿದ್ದೇಸೋತಿ? ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಉಪಾದಾಯ. ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಗಹಣಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಾದೀಸು ಪಹಾನಕಿರಿಯಾಯ ಪುರಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಸು ಚ ವಿರತೀಸು ವಿರಮಣಕಿರಿಯಾಯ ಅಪರಕಾಲವೋಹಾರೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪಹಾಯ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಹಾಯಾತಿ ವಾ ಸಮಾದಾನಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಸಮಾಯೋಗವಸೇನ ಪಟಿವಿರತೋತಿ. ಪಹಾಯಾತಿ ವಾ –

‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾನ ತಮೋಖನ್ಧಂ, ಉದಿತೋಯಂ ದಿವಾಕರೋ;

ವಣ್ಣಪಭಾಯ ಭಾಸೇತಿ, ಓಭಾಸೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಚ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೨.೫೭೮) –

ಏವಮಾದೀಸು ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಪಾಣೋ ಅತಿಪಾತೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಘಾತಹೇತುಭೂತೋ ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪದೋಸಮೋಹವಿಹಿಂ ಸಾದಿಕೋ ಚೇತನಾಪಧಾನೋ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ಪಹಾಯ. ತತೋ…ಪೇ… ವಿರತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಮಾದಿನ್ನವಿರತಿಕಾಪಿ ಅನವಟ್ಠಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಲಾಭಜೀವಿಕಾದಿಹೇತು ಸಮಾದಾನಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇವ, ನ ಏವಮಯಂ. ಅಯಂ ಪನ ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಓರತೋ ವಿರತೋತಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದಣ್ಡನಂ ದಣ್ಡನಿಪಾತನಂ ದಣ್ಡೋ. ಮುಗ್ಗರಾದಿಪಹರಣವಿಸೇಸೋಪಿ ಇಧ ಪಹರಣವಿಸೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ದಣ್ಡಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅವಸೇಸಂ ಉಪಕರಣ’’ನ್ತಿ. ದಣ್ಡನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರವಿಹೇಠನಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜಿತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ದಣ್ಡಸತ್ಥಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರೂಪಘಾತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಹಿಂಸನಭಾವತೋತಿ ವಿಬಾಧನಭಾವತೋ. ಲಜ್ಜೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಲಜ್ಜಾಯ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಪಾಪುತ್ತಾಸರಹಿತಂ, ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥಿ. ಯಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಗರುತಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾಧೀನತ್ತಾ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿಭೂತಾ ಲಜ್ಜಾಕಿಚ್ಚಕಾರೀ, ತಸ್ಸ ಲೋಕಾಧಿಪತಿಭೂತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಕಿಚ್ಚಕರನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಲಜ್ಜೀ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ದಯಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕರುಣಾಯ ವತ್ತತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಚ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಧ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವುತ್ತೋ. ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಮೇತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾ, ಮೇತ್ತಾಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ.

ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಸತ್ತವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಾಣಭೂತೇತಿ ಪಾಣಜಾತೇ. ಅನುಕಮ್ಪಕೋತಿ ಕರುಣಾಯನಕೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಾಯ ಏವ ದಯಾಪನ್ನತಾಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಹಿ ಲಜ್ಜಾಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ನನು ನಿರವಸೇಸಾನಂ ಪಾಣಾನಂ ಅತಿಪಾತತೋ ವಿರತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ? ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಭೂತೇ ಹಿತೇನ ಅನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ ಪುಥುವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪಾಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆದಿತೋ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಸಬ್ಬಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ಪುಥುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಮೇವಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಂವರಸಮಾದಾನಂ, ತಬ್ಬಿಸೇಸತೋ ಸಂವರಭೇದೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಚನಭೇದೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಹರತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇರಿಯತಿ ಪಾಲೇತೀ’’ತಿ.

ನ ಕೇವಲಂ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗವಸೇನ ಆದಾನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಆಕಙ್ಖಪಿಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚತ್ತವತ್ಥುವಿಸಯಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಥೇನೇತಿ ಥೇಯ್ಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಥೇನೋ, ಚೋರೋ. ಸುಚಿಭೂತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಚಿಭಾವೋ ಅಧಿಕಾರತೋ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಚ ಥೇಯ್ಯಸಂಕಿಲೇಸವಿರಮಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥೇನತ್ತಾಯೇವ ಸುಚಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಲಜ್ಜಾದಯೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪಹಾನಸ್ಸಪೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಪಾಳಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಅಥ ವಾ ಸುಚಿಭೂತೇನಾತಿ ಏತೇನ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ, ಅಹಿರಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ‘‘ಲಜ್ಜೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸೇಟ್ಠಚರಿಯನ್ತಿ ಅಸೇಟ್ಠಾನಂ ಚರಿಯಂ, ಅಸೇಟ್ಠಂ ವಾ ಚರಿಯಂ. ಮಿಥುನಾನಂ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಸದಿಸಭೂತಾನಂ ಅಯನ್ತಿ ಮಿಥುನೋ, ಯಥಾವುತ್ತೋ ದುರಾಚಾರೋ. ಆರಾಚಾರೀ ಮೇಥುನಾತಿ ಏತೇನ – ‘‘ಇಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಏಕಚ್ಚೋ…ಪೇ… ನ ಹೇವ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನಪರಿಮದ್ದನನ್ಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೫೦) ವುತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗಾಪಿ ಪಟಿವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಚ್ಚೇನ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಪುರಿಮೇನ ವಚೀಸಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಚೀಸಚ್ಚಂ ಸನ್ದಹತಿ ಅಸಚ್ಚೇನ ಅನನ್ತರಿಕತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಹಲಿದ್ದಿರಾಗೋ ವಿಯ ನ ಥಿರಕತೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಾಯ ಅನವಟ್ಠಿತಭಾವೇನ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಪಾಸಾಣಲೇಖಾ ವಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸದ್ಧಾ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸದ್ಧಾಯೋ, ಸದ್ಧಾಯೋ ಏವ ಸದ್ಧಾಯಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ವೇನಯಿಕೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಅ. ನಿ. ೮.೧೧; ಪಾರಾ. ೮), ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ಧಾಯಿಕೋ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿವಿಸಂವಾದನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅನುಪ್ಪದಾತಾತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೯; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೧೯೮) ಅನುಬಲಪ್ಪದಾತಾ, ಅನುವತ್ತನವಸೇನ ವಾ ಪದಾತಾ. ಕಸ್ಸ ಪನ ಅನುವತ್ತನಂ ಪದಾನಞ್ಚಾತಿ? ‘‘ಸಹಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸನ್ಧಾನಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ಧಾನಾನುಪ್ಪದಾತಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನುವತ್ತನವಸೇನ ಸನ್ಧಾನಸ್ಸ ಪದಾನಂ ಆಧಾನಂ, ರಕ್ಖಣಂ ವಾ ದಳ್ಹೀಕರಣಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಜನೇ ಸಮಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಆರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆರಾಮೋ, ರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆ-ಕಾರೇನ ವಿನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಗ್ಗರಾಮೋತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಏತ್ಥಾತಿ –

‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ, ಏಕಾರೋ ವತ್ತತೀ ರಥೋ;

ಅನೀಘಂ ಪಸ್ಸ ಆಯನ್ತಂ, ಛಿನ್ನಸೋತಂ ಅಬನ್ಧನ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೭; ಉದಾ. ೬೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೫;ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೯) –

ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ. ಸೀಲಞ್ಹೇತ್ಥ ‘‘ನೇಲಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ, ‘‘ನೇಲಙ್ಗನ್ತಿ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೀಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೭; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೯). ಸುಕುಮಾರಾತಿ ಅಫರುಸತಾಯ ಮುದುಕಾ. ಪುರಸ್ಸ ಏಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುರ-ಸದ್ದೋ ತನ್ನಿವಾಸೀವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೯) ವಿಯ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಗರವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ. ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಮನಾಪಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತವುದ್ಧಿಕರಾ’’ತಿ.

ಕಾಲವಾದೀತಿಆದಿ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಾಪಟಿವಿರತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ. ಅತ್ಥಸಂಹಿತಾಪಿ ಹಿ ವಾಚಾ ಅಯುತ್ತಕಾಲಪಯೋಗೇನ ಅತ್ಥಾವಹಾ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನವಾಚಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಂ ಪಜಹನ್ತೇನ ಅಕಾಲವಾದಿತಾ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಲವಾದೀ’’ತಿ. ಕಾಲೇ ವದನ್ತೇನಪಿ ಉಭಯಾನತ್ಥಸಾಧನತೋ ಅಭೂತಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂತವಾದೀ’’ತಿ. ಭೂತಞ್ಚ ವದನ್ತೇನ ಯಂ ಇಧಲೋಕ-ಪರಲೋಕ-ಹಿತಸಮ್ಪಾದಕಂ, ತದೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಅವತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಧಮ್ಮವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಚ ಅತ್ಥೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಿನಯವಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯಾನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಪಹಾನವಿನಯಾನಂ ವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಹೇತುಭಾವತೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೋವ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲೇ ಸತಿ ಸೋಭತಿ, ಕಿಚ್ಚಕರೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಧಾನವತಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಾಲೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಓತಿಣ್ಣವಾಚಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಏಕಂಸಾದಿಬ್ಯಾಕರಣವಿಭಾಗಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಠಪನಾಹೇತುಉದಾಹರಣಂ ಸಂಸನ್ದನಾದಿಂ ತಂತಂಕಾಲಾನುರೂಪಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಿಯಾ ಪರಿಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಾಯ ವಿಪುಲತರ-ಗಮ್ಭೀರೋದಾರ-ಪರಮತ್ಥ-ವಿತ್ಥಾರಸಙ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಕಥಾಯ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಪರೇ ಯಾಥಾವತೋ ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ದೇಸನಾಕುಸಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨೯೩. ಏವಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಮೂಲಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಹಾನಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಾದಿಕೇ ಉತ್ತರದೇಸನಾಯಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ತಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಆಚಾರಸೀಲಸ್ಸೇವ ವಿಭಜನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಬೀಜಾನಂ ಗಾಮೋ ಸಮೂಹೋ ಬೀಜಗಾಮೋ. ಭೂತಾನಂ ಜಾತಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಲತಾದೀನಂ ಸಮೂಹೋ ಭೂತಗಾಮೋ. ನನು ಚ ರುಕ್ಖಾದಯೋ ಚಿತ್ತರಹಿತತಾಯ ನ ಜೀವಾ, ಚಿತ್ತರಹಿತತಾ ಚ ಪರಿಪ್ಫನ್ದಾಭಾವತೋ ಛಿನ್ನೇ ವಿರುಹನತೋ ವಿಸದಿಸಜಾತಿಕಭಾವತೋ ಚತುಯೋನಿಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ವುಡ್ಢಿ ಪನ ಪವಾಳಸಿಲಾಲವಣಾನಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ತೇಸಂ ಜೀವಭಾವೇ ಕಾರಣಂ, ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಸುಪನಂ ವಿಯ ಚಿಞ್ಚಾದೇನಂ, ತಥಾ ದೋಹಳಾದಯೋ, ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ ಪಟಿವಿರತಿ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ? ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪತೋ ತನ್ನಿವಾಸಿಸತ್ತಾನುರಕ್ಖಣತೋ ಚ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಜೀವಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ ಮೋಘಪುರಿಸ ಮನುಸ್ಸಾ ರುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೮೯).

ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ, ಮೂಲಬೀಜಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಮೂಲಬೀಜಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಫಳುಬೀಜನ್ತಿ ಪಬ್ಬಬೀಜಂ. ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಸದಿಸಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭಾವತೋ ವಿರುಹಣಸಮತ್ಥೇ ಸಾರಫಲೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಬೀಜಸದ್ದೋ ತದತ್ಥಸಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮೂಲಾದೀಸುಪಿ ಕೇಸುಚಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮೂಲಾದಿತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಏಕೇನ ಬೀಜ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೀಜಬೀಜ’’ನ್ತಿ ‘‘ರೂಪರೂಪಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೪೯), ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೭; ೫.೧೬೫; ನೇತ್ತಿ. ೧೧) ಚ ಯಥಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಬೀಜಗಾಮೋ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹ – ‘‘ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ, ಮೂಲಬೀಜಂ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಮೂಲಬೀಜ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಬೀಜಗಾಮೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ದುತಿಯೇನ ಭೂತಗಾಮೋ, ದುವಿಧೋಪೇಸ ಮೂಲಬೀಜಞ್ಚ ಮೂಲಬೀಜಞ್ಚ ಮೂಲಬೀಜನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ನೀಲತಿಣರುಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಲ್ಲತಿಣಸ್ಸ ಚೇವ ಅಲ್ಲರುಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ಚ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಓಸಧಿಗಚ್ಛಲತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ.

ಏಕಂ ಭತ್ತಂ ಏಕಭತ್ತಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಭತ್ತಿಕೋ. ಸೋ ಪನ ರತ್ತಿಭೋಜನೇನಪಿ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ರತ್ತೂಪರತೋ’’ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಅಪರಣ್ಹಭೋಜೀಪಿ ಸಿಯಾ ಏಕಭತ್ತಿಕೋತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ವಿರತೋ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅರುಣುಗ್ಗಮನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾ ಅಯಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣೋ ಭೋಜನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ನಾಮ, ತದಞ್ಞೋ ವಿಕಾಲೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದುತಿಯಪದೇನ ರತ್ತಿಭೋಜನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಯಾವ ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನಾ ಭೋಜನಂ ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ. ೩೦, ೫೦, ೧೧೬, ೧೨೪) ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಅಚ್ಚನ್ತರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಚ್ಚಾದಿದಸ್ಸನಂ ನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮತ್ತಾ’’ತಿ. ಅತ್ತನಾ ಪಯೋಜಿಯಮಾನಂ, ಪರೇಹಿ ಪಯೋಜಾಪಿಯಮಾನಞ್ಚ ನಚ್ಚಂ ನಚ್ಚಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕೇನೇವ ನಚ್ಚ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಗೀತವಾದಿತ-ಸದ್ದೇನ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಚ್ಚನನಚ್ಚಾಪನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಾಯನಗಾಯಾಪನವಾದನವಾದಾಪನಾನಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ದಸ್ಸನೇನ ಚೇತ್ಥ ಸವನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ. ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಸ್ಸ ಆಲೋಚನಸಭಾವತಾಯ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸವನಕಿರಿಯಾಯಪಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖೇಪಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ದಸ್ಸನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ. ಅವಿಸೂಕಭೂತಸ್ಸ ಗೀತಸ್ಸ ಸವನಂ ಕದಾಚಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೂಕಭೂತಾ ದಸ್ಸನಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯಂ ಖುದ್ದಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಪಚ್ಛಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಗೀತಂ ವಟ್ಟತಿ, ಗೀತೂಪಸಂಹಿತೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಗನ್ಥಿತಂ ವಾ ಅಗನ್ಥಿತಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಪ್ಫಂ. ಗನ್ಧಜಾತನ್ತಿ ಗನ್ಧಜಾತಿಕಂ. ತಸ್ಸಪಿ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಿಸಿತಸ್ಸ ಅಪಿಸಿತಸ್ಸಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಲೇಪನಾದಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಉಚ್ಚಾತಿ ಉಚ್ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಏಕಂ ಸದ್ದನ್ತರಂ. ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಯನಂ. ಉಚ್ಚಾಸಯನಂ ಮಹಾಸಯನಞ್ಚ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪರಹಿತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ. ಆಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಯನೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಧಾರೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತದಾಧಾರಾ ಕಿರಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತದುಪಭೋಗಭೂತನಿಸಜ್ಜಾನಿಪಜ್ಜನೇಹಿ ವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಞ್ಚ ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಞ್ಚ ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಏಕಸೇಸೇನ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧; ಉದಾ. ೧), ಆಸನಕಿರಿಯಾಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ವಾ ಸಯನಕಿರಿಯಾಯ ಸಯನಗ್ಗಹಣೇನ ಆಸನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಾರುಮಾಸಕೋತಿ ಯೇ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಏವಂಪಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗಾಹಾಪನೇ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಸಾದಿಯನೇ ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹಣತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ನ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸಾದಿಯತೀ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ತಿವಿಧಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ವಾಚಾಯ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಉಗ್ಗಹಾಪನಂ, ಮನಸಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಸಾದಿಯನನ್ತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಸ ನಯೋ ಆಮಕಧಞ್ಞಪಟಿಗ್ಗಹಣಾತಿಆದೀಸುಪಿ. ನೀವಾರಾದಿಉಪಧಞ್ಞಸ್ಸ ಸಾಲಿಆದಿಮೂಲಧಞ್ಞನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತವಿಧಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚ ವಸಾನಿ ಭೇಸಜ್ಜಾನಿ ಅಚ್ಛವಸಂ ಮಚ್ಛವಸಂ ಸುಸುಕಾವಸಂ ಸುಕರವಸಂ ಗದ್ರಭವಸ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೬೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಂ ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಕಾಲೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೬೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ.

ಸರೂಪೇನ ವಞ್ಚನಂ ರೂಪಕೂಟಂ, ಪತಿರೂಪೇನ ವಞ್ಚನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಙ್ಗೇನ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಾವಯವೇನ ವಞ್ಚನಂ ಅಙ್ಗಕೂಟಂ. ಗಹಣವಸೇನ ವಞ್ಚನಂ ಗಹಣಕೂಟಂ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ವಞ್ಚನಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕೂಟಂ. ಅಕ್ಕಮತೀತಿ ನಿಪ್ಪೀಳೇತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಕ್ಕಮತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಹದಯನ್ತಿ ನಾಳಿಆದೀನಂ ಮಾನಭಾಜನಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ. ತಿಲಾದೀನಂ ನಾಳಿಆದೀಹಿ ಮಿನನಕಾಲೇ ಉಸ್ಸಾಪಿತಸಿಖಾಯೇವ ಸಿಖಾ. ಸಿಖಾಭೇದೋ ತಸ್ಸಾಹಾಪನಂ.

ಕೇಚೀತಿ ಸಾರಸಮಾಸಾಚರಿಯಾ, ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ ಚ. ವಧೋತಿ ಮುಟ್ಠಿಪಹಾರಕಸಾತಾಳನಾದೀಹಿ ವಿಹೇಸನಂ, ವಿಬಾಧನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹೇಠನತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ವಧ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅತ್ತಾನಂವಧಿತ್ವಾ ವಧಿತ್ವಾ ರೋದತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೮೭೯, ೮೮೧). ಯಥಾ ಹಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸತಿಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಬವತ್ಥುವಿಭಾಗಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇತ್ಥಿಕುಮಾರಿದಾಸಿದಾಸಾದಯೋ ವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಪರಸ್ಸ ಹರಣಭಾವತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸತಿಪಿ ತುಲಾಕೂಟಾದಯೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನವಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ವಧಸ್ಸ ಪುನ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಯಂಕಾರೋ, ಇಧ ಪರಂಕಾರೋತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಛಪ್ಪಯೋಗಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಏವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವಧೋತಿ ಮಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಪೋಥನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಮಾರಣ-ಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ವಿಹಿಂಸನೇ ದಿಸ್ಸನತೋ.

೨೯೪. ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಯಕುಚ್ಛಿಪರಿಹರಣಮತ್ತಜೋತನಾಯಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ ಅನ್ತರೇ ತಪ್ಪಯೋಜನತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇ ಸಬ್ಬೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತೇಪೀತಿ ನವಪರಿಕ್ಖಾರಿಕಾದಯೋಪಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾವ ಸನ್ತುಟ್ಠಾವ. ನ ಹಿ ತತ್ಥಕೇನ ಮಹಿಚ್ಛತಾ, ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ವಾ ಹೋತೀತಿ.

ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಸುಖಂ ವಿಹರತಿ, ತತೋ ಏವ ಸುಖವಿಹಾರಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ವಾ ಚಾತುದ್ದಿಸೋ. ತತ್ಥ ಚಾಯಂ ಸತ್ತೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ಭಯೇನ ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಘೋ. ದ್ವಾದಸವಿಧಸ್ಸ ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಸನ್ತುಸ್ಸನಕೋ ಸನ್ತುಸ್ಸಮಾನೋ. ಇತರೀತರೇನಾತಿ ಉಚ್ಚಾವಚೇನ. ಪರಿಸ್ಸಯಾನಂ ಬಾಹಿರಾನಂ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದೀನಂ, ಅಬ್ಭನ್ತರಾನಞ್ಚ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ಕಾಯಚಿತ್ತುಪದ್ದವಾನಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹಿತಾ. ಥದ್ಧಭಾವಕರಭಯಾಭಾವೇನ ಅಚ್ಛಮ್ಭೀ. ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ. ತತೋ ಏವ ಖಗ್ಗಮಿಗಸಿಙ್ಗಸದಿಸತಾಯ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಕಪ್ಪೋ ಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಛಿನ್ನಪಕ್ಖೋ, ಅಸಞ್ಜಾತಪಕ್ಖೋ ವಾ ಸಕುಣೋ ಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ‘‘ಪಕ್ಖೀ ಸಕುಣೋ’’ತಿ ಪಕ್ಖಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಕುಣೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಕ್ಖಯುತ್ತೋ ಸಕುಣೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಪರಿಭೋಗೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಠಪನಞ್ಚ ನತ್ಥಿ, ತಾದಿಸೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅರಿಯನ್ತಿ ಅಪೇನ್ತಿ ತತೋ ದೋಸಾ, ತೇಹಿ ವಾ ಆರಕಾತಿ ಅರಿಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯೇನಾತಿ ನಿದ್ದೋಸೇನಾ’’ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ. ನಿದ್ದೋಸಸುಖನ್ತಿ ನಿರಾಮಿಸಸುಖಂ ಕಿಲೇಸವಜ್ಜರಹಿತತ್ತಾ.

೨೯೫. ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸೀಲಸಂವರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ತದಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಪರಿಪಾಲಕಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಇಮಿನಾ ಅರಿಯೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪದೇಸು. ಯಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೫) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೫) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪಾದೀಸು ನಿಮಿತ್ತಾದಿಗ್ಗಾಹಪರಿವಜ್ಜನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನವಸಿತ್ತಸುಖತಾ ಅವಿಕಿಣ್ಣಸುಖತಾ ಚಸ್ಸ ವುತ್ತಾ.

೨೯೬. ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪಾರಿಪೂರಿಂ. ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸನ್ತೋಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಞ್ಞವಾಸಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಇಸಿಸಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಿತುಆದಯೋ ವಿಯ. ವನಚರಕೇಹೀತಿ ವನಚರಕಮಾತುಗಾಮೇಹಿ. ಭೇರವಸದ್ದಂ ಸಾವೇನ್ತಿ, ತಾವತಾ ಅಪಲಾಯನ್ತಾನಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಸೀಸಂ…ಪೇ… ಕರೋನ್ತಿ. ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಳಕಂ ವಾ. ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಂ ತಿಲಕಂ ವಾ. ತನ್ತಿ ಪೀತಿಂ ವಿಭೂತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಖಯತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ.

ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಜನವಿವಿತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ. ಸಾ ಚ ವಿವಿತ್ತತಾ ನಿಸ್ಸದ್ದಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸ’’ನ್ತಿ. ಆವಸಥಭೂತಂ ಸೇನಾಸನಂ ವಿಹರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಿಹಾರಸೇನಾಸನಂ. ಮಸಾರಕಾದಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ ಭಿಸಿಉಪಧಾನಞ್ಚ ಮಞ್ಚಪೀಠಸಮ್ಬನ್ಧಿತೋ ಮಞ್ಚಪೀಠಸೇನಾಸನಂ. ಚಿಮಿಲಿಕಾದಿ ಭೂಮಿಯಂ ಸನ್ಥರಿತಬ್ಬತಾಯ ಸನ್ಥತಸೇನಾಸನಂ. ರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿ ಪಟಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಚಙ್ಕಮನಾದೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವತೋ ಓಕಾಸಸೇನಾಸನಂ.

‘‘ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ಅನುಚ್ಛವಿಕಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಛದನಾದಿನಾ ಅನ್ತಮಸೋ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಹಿಪಿ ನ ಛನ್ನಂ.

ಭತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋತಿ ಭತ್ತಭುಞ್ಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ. ಊರುಬದ್ಧಾಸನನ್ತಿ ಊರೂನಂ ಅಧೋಬನ್ಧನವಸೇನ ನಿಸಜ್ಜಂ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಜುಕಟ್ಠಪನಂ ನಿಸಜ್ಜಾವಚನೇನೇವ ಬೋಧಿತನ್ತಿ. ಉಜುಂ ಕಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಮಕಾಯವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರಿಮಂ ಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ಉಜುಕಟ್ಠಪನಂ ಸರೂಪತೋ ಪಯೋಜನತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಪಣಮನ್ತೀತಿ ನ ಓಣಮನ್ತಿ. ನ ಪರಿಪತತೀತಿ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ವೀಥಿಂ ನ ವಿಲಙ್ಘೇತಿ. ತತೋ ಏವ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಮುಖಸಮೀಪೇತಿ ಮುಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ ವಾ. ಇಧ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖ’’ನ್ತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ ‘‘ಪರಿಣಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೬) ವಿಯ. ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಸತಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಾಸಮ್ಮೋಸಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಮ್ಮೋಸಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾ, ಪರಮಂ ಸತಿನೇಪಕ್ಕಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ ನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಸುಪ್ಪಹೀನತಾ. ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಚ ಪಹೀನಸದಿಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತಾ. ತಥಾಪಿ ನಯಿದಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಸಭಾವತೋ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝಂ, ಅಥ ಖೋ ಭಾವನಾವಸೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸದಿಸೇನಾ’’ತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಭಾವೇನ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝಂ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಞ್ಚ, ನ ಭಾವನಾಯ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ, ನ ಏವಮಿದಂ. ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಸೋಧಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಂ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಅನುದ್ಧತಂ ನಿಬ್ಬಿಚಿಕಿಚ್ಛಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಉಭಯನ್ತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಮಾಹ.

೨೯೭. ಉಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾತೇನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಪಾತನಞ್ಚ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಮೇವ. ಇತಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಪಞ್ಞಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಚ ಪರಿತ್ತಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ನೀವರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಇತರಾಯ ಚ ಸಮತ್ಥತಂ ವಿಹನನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ ವುತ್ತಾ. ಇದಮ್ಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿಯಮಾನಂ ಞಾಣಂ ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಞಾಣಪದಂ. ಞಾಣಂ ವಳಞ್ಜೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಞಾಣವಳಞ್ಜಂ.

೨೯೯. ನ ತಾವ ನಿಟ್ಠಂ ಗತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ಞಾಣೇನ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ಸಿಯುನ್ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಮಗ್ಗಞಾಣಪದೇ ಕಥಂ ನ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತೀಸು ರತನೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಞಾಣೇನ ನಿಟ್ಠಂ ನಿಚ್ಛಯಂ ಉಪಗತೋ ಹೋತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಕಙ್ಖಾ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಸವಿಸಯೇ ಞಾಣಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಓಗಾಹತಿ, ನ ತಥಾ ಅನಾಗಾಮಿಆದೀನನ್ತಿ ರತನತ್ತಯೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಞಾಣನಿಚ್ಛಯಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಸೇನ ತತ್ಥನಿಟ್ಠಾಗಮನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ.

ಚೂಳಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.