೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಕತ್ತಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಗಾಮೋ, ಗಾಮೂಪಚಾರೋ, ಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಗಾಮಸೀಮಾ, ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಗಾಮಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞಂ, ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ (ಪಾಚಿ. ೧೮೦ ಆದಯೋ) ಏಕಂ, ಸಗಾಮಕಂ ಏಕಂ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಏಕಂ, ಗಣಮ್ಹಾಓಹೀಯನಕಸ್ಸ (ಪಾಚಿ. ೬೯೧) ಏಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಅರಞ್ಞಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಗಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚೇ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚೇ, ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಅನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೭೮) ಆಗತೋ. ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತರಘರ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪) ಆಗತೋ ಅನಾಸಙ್ಕತೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮನ್ತಾ ಗೋಚರಗಾಮೇ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪). ತಥಾ ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಅಯಮೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಏಕಾ ಗಾಮನ್ತರಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೮೭) ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

ಯೇಸು ಪುರಾಣಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆಚಿಣ್ಣಂ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಮಾದೇನ ಲಿಖೀಯತಿ, ನ ಪಮಾಣಂ. ಯೇಸು ಚ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾಚಿ. ೫೧೩) ‘‘ಗಾಮಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲಿಖೀಯತಿ, ಸಾ ಪಮಾದಲೇಖಾ. ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತ್ಥ ಪಾಠೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೧೨). ಇಧ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ…ಪೇ… ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ವಿಕಾಲಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ).

ಯಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಧಿಕಾರೇ ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೇ, ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಓಕ್ಕನ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ, ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತೇ, ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ’’ತಿ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಧಿಕಾನಿ, ಕೇವಲಂ ಲಿಖಿತಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲಿಖಿತಾನಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಚಾ’’ತಿ ಪದಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇತರಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಾನಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೯೨) ಹಿ ಪಾಳಿ. ತಥಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಕಗಾಮತೋ…ಪೇ… ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ವಾ ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚಸ್ಸ ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಪಚಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ‘ಓಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’ತಿಪಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಏಕಚ್ಚೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ‘ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’ತಿ ವಚನೇನಾಪಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಉಪಚಾರೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಇತರಥಾ ಯಥಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ತತ್ಥಾಪಿ ‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನತೋ ಉತ್ತರಿಮೇಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಪಅಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಾನಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣದೀಪನತ್ಥಂ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿವಿಸೇಸಮಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಇಧ ಉಪಚಾರೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಯಥಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ಉಪಚಾರಂ ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋತಿ. ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ‘‘ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ…ಪೇ… ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಇಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಗಾಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಗಾಮೋ ನಾಮ ಏಕಕುಟಿಕೋಪೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಸತಿಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿಕ್ಕಮೇ, ಉಪಚಾರೋಕ್ಕಮನೇ ವಾ ಅನ್ತರಾರಾಮತೋ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯತೋ ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯತೋ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನತೋ ವಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾರಾಮಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ, ಉಪಚಾರಸ್ಸ ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಗಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಪನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋವ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ. ತೇಸು ಅಧಿಟ್ಠಿತತೇಚೀವರಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಹಾರಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೪). ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಅಯಂ ಗಾಮೋ, ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚ ಇಧ ಅಞ್ಞಥಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ತಥಾತಿ? ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ‘ಭಗವತಾ ತಿಚೀವರೇನ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’ತಿ ಅನ್ತರಘರೇ ಚೀವರಾನಿ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೩) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಅನ್ತರಘರಸಞ್ಞಾ, ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನ ಚ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೭೮) ಚ ‘‘ಸಭಾಯೇ ವಾ ದ್ವಾರಮೂಲೇ ವಾ, ಹತ್ಥಪಾಸಾ ವಾ ನ ವಿಜಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಯಂ ವಸನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರಂ ರಕ್ಖತಿ. ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಗಾಮೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತೇನ ಗಾಮೇನ ವಿಪ್ಪವಸನ್ತೋ ಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಗಾಮಸೀಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಗಾಮಸೀಮಾ ಗಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತತ್ಥ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೧೩) ವಚನತೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಗಾಮೋ. ಕಿನ್ತು ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತದತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಚಾರೋ ಹಿ ‘‘ಗಾಮೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ ನಾನೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವಾರಂ, ‘‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸಙ್ಖಾತಂ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ’’ತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಕುರುನ್ದಿಯಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಞ್ಚ. ತಥಾ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಆರಾಮೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ. ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಆವಸಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಪಠಮೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೋ ಏವ, ದುತಿಯೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ದುವಿಧೋ ಉಪಚಾರೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಉಪಚಾರೋ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತ್ಥ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಗಾಮಖೇತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಉಭಯಞ್ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ತತ್ಥ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಗಾಮಭಾವೋ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕಟ್ಠತಿಣಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಅತ್ಥಿಕಾನಂ ವನಚರಕಾನಂ ವಲಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರಭಾವೋ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ, ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೯೪) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೪೭) ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಭಗವಾ ಗಾಮನ್ತವಾಸೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೭) ವತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಅಗಾಮಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ನ ವಿಹರತಿ, ಕೇವಲಂ ನಾವಾಯಂ ವಾ ಥಲಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಏಕಕುಲಸ್ಸ ಸತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ಥೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ವಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ ನ ವಿಜಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೪೮೯). ಇದಮೇವ ಅರಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೪೧೪) ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ.

ಪುರಿಮೇನ ಪನ ಸಘರಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಇಮಿನಾ ತಮಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯನಾಧಿಕಾರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇತಿ ಏತ್ಥ ‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಅರಞ್ಞಂ. ತಂ ಪನೇತ ಕೇವಲಂ ಗಾಮಾಭಾವೇನ ‘ಅಗಾಮಕ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಞ್ಝಾಟವಿಸದಿಸತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪; ಪಾಚಿ. ೫೭೩) ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಬಹಿ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಬಹಿ ಸರುಕ್ಖಂ ವಾ ಅರುಕ್ಖಂ ವಾ ವಿಹಾರೇ ಕುನ್ನದಿಸಮಾಕಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ತಥಾ ‘‘ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯನಕಸ್ಸ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಅರಞ್ಞಂವ. ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಅಗಾಮಕಭಾವೇನ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರವಿಜಹನೇ ಏಕಮೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪನ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಏಕೇಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ನ ತತೋ ಓರಂ. ಇತರಾನಿ ತೀಣಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಓರಮೇವ ತತ್ಥ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ನ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಪರಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಗಾಮೇ ಯೋ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಉಪಯೋಗಂ ಗತೋ, ಕೇವಲಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಅಪರೋ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಚೇ ಗಾಮಸ್ಸ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಸಮಾನೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಗೇವ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಏಕೋ. ಸೋ ಪನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಅಜ್ಝೋಕಾಸತ್ತಾ ಚ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಂ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೇ ಗಾಮೂಪಚಾರೇ ವಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತೀ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಞ್ಚ. ತಾಸಞ್ಹಿ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅರಞ್ಞಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ‘‘ತಾವದೇವ ಛಾಯಾ ಮೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ತಸ್ಸಾ ತಯೋ ಚ ನಿಸ್ಸಯೇ, ಅಟ್ಠ ಚ ಅಕರಣೀಯಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೩೦) ವಚನತೋ. ಅರಞ್ಞಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ, ವಿಕಾಲೇಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ (ಪಾಚಿ. ೫೦೮) ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಅನ್ತರಾರಾಮಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಕ್ಕಮನಾದೀನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಭಾವವಚನತೋ ಚ ‘‘ಏಕಾ ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯೇಯ್ಯಾತಿ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ದುತಿಯಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರಂ ವಾ ಸವನೂಪಚಾರಂ ವಾ ವಿಜಹನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ (ಪಾಚಿ. ೬೯೨) ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಕ್ಖನ್ಧಕನಯಏನ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನೀಯತಿ, ತತ್ಥ ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರೇ ಸತಿ ಚತುರಙ್ಗಸಮೋಧಾನೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಗಾಮಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ನಾಮ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅರಞ್ಞೇ ವತ್ಥಬ್ಬಂ, ಯಾ ವಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೩೧) ವಚನತೋ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತಾಯ ಹಿ ಅರಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ ಸತಿ ಅನ್ತೋಆವಾಸೇಪಿ ದುತಿಯಿಕಾಯ ದಸ್ಸನಸವನೂಪಚಾರಂ ವಿಜಹನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಯಂ ಠಾನಂ ಠಪಿತಂ, ತತ್ಥೇವ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೋಪಿ ಕಪ್ಪತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ.

ತಾಸಞ್ಚ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಕಮ್ಮವಾಚಾಯಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಸ್ವೇವ ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರೇಸು ಫರತಿ. ತತೋ ಪರಂ ದುತಿಯೇಸು ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾದೀಸು ತಾಸಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಕತ್ತಾ ನ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ ಅರಞ್ಞೇ ಫರತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರಂ ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ತಾವ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗಾಮಭೇದಂ, ಅರಞ್ಞಭೇದಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತೀ’’ತಿಆದಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ ನಾಮ ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಭೂತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಲಭತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ನಗರಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮೪; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೫೦) ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ಪಟಿರಾಜಚೋರಾದೀಹಿ ವಿಲುತ್ತತ್ತಾ, ಕೇವಲಂ ಭಯೇನ ವಾ ಛಡ್ಡಿತೋ ಸಘರೋವ ಅನ್ತರಹಿತಗಾಮಭೂತೋ, ಸೋ ‘‘ಗಾಮನ್ತರೇ ಗಾಮನ್ತರೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೮೩) ವುತ್ತಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಜನೇತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ, ಸೇಖಿಯೇ ಚತ್ತಾರಿ ಜನೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನ ಗಾಮೋ ಯತೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಪುನಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾಮಾ ಏವ ಅಪಕ್ಕನ್ತಾತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಮನುಸ್ಸೋ ಸೋ ಪಕತಿಗಾಮಸದಿಸೋವ.

ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ ಏಕೂಪಚಾರೋ, ತತೋ ಪರಂ ನಾನೂಪಚಾರೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೯೪) ಏತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ನಾನೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಪನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರನಾಮಕೋ ಗಾಮೋ, ಯೋ ವಾ ಸತ್ಥೋ ನಾತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸನಿವಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ಠಾನಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಪನ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಲಞ್ಜನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅರಞ್ಞಂ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಗೋನಿಸಾದಿನಿವಿಟ್ಠೋಪಿ ಗಾಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಮಖೇತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಏಕೋ ಗಾಮೋ. ನೋ ಚೇ, ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಸತಿ ಕಾನಿಚಿ ತಾನಿ ಘರಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಉಪಚಾರಪ್ಪಹೋನಕಂ ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೂರೇ ದೂರೇ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೇ ಉಪಚಾರೋವ ಪಮಾಣಂ. ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸೇಖಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತೀಸು ಚ ಘರಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಪಮಾಣಂ, ಉಪೋಸಥಾದಿಕಮ್ಮಾನಂ ಗಾಮಖೇತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಘರಸ್ಸ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಧನುಸತನ್ತರತಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ನೋ ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ.

‘‘ಯಮ್ಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಏಕಂ ಪದೇಸಂ ‘ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸುಂಗಾಮೋ ಹೋತೂ’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರಾಜಾ ಕಸ್ಸಚಿ ದೇತಿ, ಸೋಪಿ ವಿಸುಂಗಾಮಸೀಮಾ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೭) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ತಂ ಪವಿಸನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವ. ಸಚೇ ತತ್ಥ ವಿಹಾರೋ ವಾ ದೇವಕುಲಂ ವಾ ಸಭಾ ವಾ ಗೇಹಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ವತ್ಥುಮತ್ತಕಮೇವ ಹೋತಿ, ಗಾಮೋತಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ಕಪ್ಪತಿ. ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ ಗಾಮೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಚ ಠಾನಂ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಉಪಚಾರಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಹೋತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ನೋ ಚೇ, ಅರಞ್ಞಂ ವಿಯ ಯಥಾಸುಖಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಚೇ ಆರಾಮೋ ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋವಾ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಕಪ್ಪಮೇವ. ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೋ ಚೇ ಹೋತಿ, ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಾಮಮೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ, ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಅಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಾಮೂಪಚಾರಮೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೯) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಗಣಮ್ಹಾಓಹೀಯನಾಪತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಫರಣಂ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿವಿನಯವಿಧಿ ಸಮೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ನ ಸಮೇತಿ.

‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ವುತ್ತೇ ಗಾಮೂಪಚಾರತೋ ಪರೋ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಸತಿ ಹಿ ಗಾಮೇ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ತವ ಮತೇನ ಅರಞ್ಞಭೂತೋ. ಕುತೋ ದಾನಿ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ. ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ಚೇ ಅರಞ್ಞಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪರೋವ ಗಾಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಯುತ್ತಂ ಗಾಮಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ‘‘ಗಾಮೋ’’ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ಗಾಮಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ನೋ ಲದ್ಧಿ. ಗಾಮೂಪಚಾರಪರಿಯನ್ತೋ ಹಿ ಇಧ ಗಾಮೋ ನಾಮ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಗಾಮಸ್ಸ ಚ ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇನ ಪಠಮಗಾಮೂಪಚಾರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಹಿ ಬಾಹಿರಇನ್ದಖೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ಗಾಮಪರಿಚ್ಛೇದವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಾಕಟಭೂತತ್ತಾ. ದುತಿಯಗಾಮೂಪಚಾರೋವ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪಭಾವೇನ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚೇ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸುಬ್ಯತ್ತತರಂ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ಚ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಅಯಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋವ ಅರಞ್ಞಂ ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗತ್ತಾ. ಯದಿ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಕಮೇವ, ಅರಞ್ಞತೋ ಪರನ್ತಿ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ಹೋತೀತಿ ಚೇ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಮೇವ ಇದಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ? ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋತಿ ಪನ ಏವಂ ವಚನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಾಮಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪದಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಪದಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಯೇವ ಉಪಚಾರೋ ವಿನಯಾಧಿಕಾರೇ ಸಪ್ಪಯೋಜನೋ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ, ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಸಙ್ಗಪ್ಪಯೋಜನಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಭಗವಾ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಾಸಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ಅಯಮೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ತತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ದುತಿಯೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಕಿಚ್ಚಕೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸನಮೇಕೋತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರಣೇನ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಥಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಗಾಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಸತಿ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಮಜ್ಝೇ ಆರಾಮೇ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ಅಯಂ ನಯೋ ಅತಿವಿಯ ಯುಜ್ಜತಿ. ಉಭಯಪರಿವಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ಉಭಯಂ ಲಬ್ಭತೇವ. ‘‘ಅನ್ತರಾರಾಮೇಸು ಪನ ಆಚಿಣ್ಣಕಪ್ಪಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಅನ್ತರಾರಾಮೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅನ್ತರಾರಾಮೋ ನ ಗಾಮಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥಪಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ರುಹತೇವಾ’’ತಿ ಏಕೇ. ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ಗಾಮಸಙ್ಖಾಸಭಾವತೋ ತಾಸಂ ಇಮಾಯ ದುತಿಯಾಯ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ಪನ ಗಾಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯಾದಿ ವಿಯ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ತಥಾನಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಚ;

ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಮಸಮ್ಬನ್ಧ-ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಾವನೇ.

ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರಾ ದ್ವೇ, ದಸ್ಸಿತಾ ಇಧ ತಾದಿನಾ;

ಸೀಮಾ ಸೀಮೂಪಚಾರಾ ತು, ಅನೇಕನ್ತಾತಿ ನುದ್ಧಟಾ.

ಉಪಚಾರಾ ಚ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ, ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಬ್ಬಸಾ;

ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತ-ಭೇದಾ ಚೇ ಚತುರೋ ಸಿಯುಂ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಉಪಚಾರಸದ್ದೋ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಗಿಲಾನೇನಪಿ ಆರಾಮೇ ಆರಾಮೂಪಚಾರೇ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೭೦) ಏವಮಾದೀಸು ಬಾಹಿರೇ ಉಪಚಾರೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ಬಾಹಿರೋ ಉಪಚಾರೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನತೋ ವಾ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ. ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋಆರಾಮೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ. ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋಆವಸಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೫೦೬) ಪನ ಉಪಚಾರಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಪಚಾರೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಉಪಚಾರೋ ಚ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ, ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ’’ತಿ ವಾ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನ್ತೋ ಏವ ಆರಾಮೋ, ಆವಸಥೋತಿ ವಾ. ತೇಸು ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ದ್ವೀಸು ಉಪಚಾರೇಸು ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಅಬ್ಭನ್ತರೂಪಚಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಬಾಹಿರೋ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅರಞ್ಞಸಞ್ಞಿತತಾಯ ತಸ್ಸ ಬಾಹಿರಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಯಾ ಠಾನಭೂತತ್ತಾ ಚ ಅಬ್ಭನ್ತರಉಪಚಾರಸ್ಸಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಕಾರಣದ್ವಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಇಧ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪಾರಾಜಿಕವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ಪಠಮೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಬಾಹಿರೋ, ದುತಿಯೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮೇನ ಚ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೋ ಬಾಹಿರೋ ಉಪಚಾರೋ, ದುತಿಯೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಬಾಹಿರಸಙ್ಖಾತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಉಪಚಾರೋ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಉಪಚಾರಾ ಇಧ ಭಗವತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೇನ ದೇಸನಾಲೀಲಾಯ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಸುಟ್ಠು ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ತತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ –

ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧಮಹಾನುಭಾವಂ;

ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರನಯತ್ತತಞ್ಚ;

ಯೋ ವಣ್ಣಯೇ ನಂ ವಿನಯಂ ಅವಿಞ್ಞೂ;

ಸೋ ದುದ್ದಸೋ ಸಾಸನನಾಸಹೇತು.

ಪಾಳಿಂ ತದತ್ಥಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬುಧಞ್ಹಿ;

ನಾಸೇತಿ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ;

ಅನಿಚ್ಛಯಂ ನಿಚ್ಛಯತೋ ಪರೇಹಿ;

ಗಾಮೋತಿ ತೇಯೇವ ಪುರಕ್ಖತೋ ಸೋ.

ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಮಹಾಜನೇನ;

ಪುರಕ್ಖತೋ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖು;

ಅಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಮತಿಂ ಅಕತ್ವಾ;

ಆಚರಿಯಲೀಲಂ ಪುರತೋ ಕರೋತಿ.

ತತ್ಥ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ, ಗಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಚಾರೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವತ್ವಾ ಪುನ ಗಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಚಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಗಾಮನ್ತರಅಅಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿಆದೀಸು ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಸದ್ದಂ ಸಙ್ಖಾತಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಯತಿ. ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಅವಹಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣಪದಂ. ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಚ ಖೀಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಾನಾಚಾವನೇ ಯಥಾ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಾದಿಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾವ ಆಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಇಹಾಪೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಾಸಯತ್ತಾ ‘‘ಏಕೇನಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಆಣತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಅವಹಾರೋ ಪರಿಹಾಯಿತಬ್ಬೋ.

ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೇ ಠಾನಾಚಾವನಾಯ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪಿತತ್ತಾ ರಕ್ಖತಿ. ಓಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮೋವ ಪಮಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತೇಪಿ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಉದ್ಧಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದ್ಧತಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋ ಸಕಲಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ, ನ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ. ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ರಕ್ಖತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪಾತನೇ ನ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಪಥಬ್ಯಾರಾಜಪದೇಸರಾಜಾದಯೋ ಬಹೂ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘ರಾಜಾನೋ’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಏಕಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ರಾಜಾನೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮೇವಾತಿ.

ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೇತಿ ಏತ್ಥ ಗಮನಕಾಲೇ ಮಗ್ಗಸೋಧನಾಧಿಕರಣೇ ಅಪಾಚಿತ್ತಿಯಖೇತ್ತೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಲತಾಚ್ಛೇದನಾದೀಸು ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಗನ್ತ್ವಾ ಪನ ಕುಮ್ಭಿಮತ್ಥಕೇ ಜಾತಲತಾದಿಚ್ಛೇದನೇ ಸಹಪಯೋಗತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ. ‘‘ಏಕಭಣ್ಡೇ ಏವಂ ಭಾರಿಯಮಿದಂ, ‘ತ್ವಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹ, ಅಹಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’ತಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಉಭಯೇಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಕತೇ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಣತ್ತಿಕಂ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಿನಯಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಲಿಖಿತೋ.

ಕಾಯವಾಚಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಯಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಿಯಾ;

ತತ್ರ ವಾಚಙ್ಗಂ ಚಿತ್ತಂವ, ಕಮ್ಮಂ ನಸ್ಸಾ ವಿಧೀಯತಿ.

ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಾದಿಕಂ ಯಞ್ಚೇ, ಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮತ್ತಯಂ ಭವೇ;

ನ ಯುತ್ತಂ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಮೇಕಂವ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೧೩೧ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ);

ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.