೬. ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ನಿಗಣ್ಠನಾಟಪುತ್ತಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯವಣ್ಣನಾ

೧೬೪. ಲಕ್ಖಸ್ಸ ಸರವೇಧಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾನ ವಿಜ್ಝನವಿಧಿಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ವೇಧಞ್ಞಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧನುಮ್ಹಿ ಕತಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ. ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಧನುಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಪ್ಪಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ. ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನ ಸರಪಾತಯೋಗ್ಯತಾವಸೇನ ಕತತ್ತಾ ದೀಘಪಾಸಾದೋ.

ಸಮ್ಪತಿ ಕಾಲಂ ಕತೋತಿ ಅಚಿರಕಾಲಂ ಕತೋ. ದ್ವೇಧಿಕಜಾತಾತಿ ಜಾತದ್ವೇಧಿಕಾ ಸಞ್ಜಾತಭೇದಾ. ದ್ವೇಜ್ಝಜಾತಾತಿ ದುವಿಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ. ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭಣ್ಡನಂ, ವಿರುದ್ಧಚಿತ್ತಂ. ತನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಂ. ‘‘ಇದಂ ನಹಾನಾದಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತವತ್ತಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಿನಯನ್ತಿ ಪಾವಚನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಂ. ವಿಜ್ಝನ್ತಾ ಮುಖಸತ್ತೀಹಿ. ಸಹಿತಂ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಸಹಿತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಯುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಸಂಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಅಧಿಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ಆಚಿಣ್ಣಂ. ವಿಪರಾವತ್ತನ್ತಿ ವಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರಾವತ್ತಿತಂ, ಪರಾವತ್ತಂ ದೂಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿರಕಾಲವಸೇನ ಪಗುಣಂ, ತಂ ಮಮ ವಾದಂ ಆಗಮ್ಮ ನಿವತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ವಿಚರ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚೇ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ಇದಾನಿಯೇವ ಮಯಾ ವೇಠಿತಂ ದೋಸಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ. ಮರಣಮೇವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಘಾತನವಸೇನ ಮರಣಮೇವ. ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಮೇತಿ ನಾಟಪುತ್ತಿಯಾ, ತೇ ಪನ ತಸ್ಸ ಸಿಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸೂ’’ತಿ. ಪುರಿಮಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತನಂ ಪಟಿವಾನಂ, ತಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಟಿವಾನರೂಪಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿವತ್ತನಸಭಾವಾ’’ತಿ. ಕಥನಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನಂ. ಪವೇದನಂ ಹೇತುದಾಹರಣಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಬೋಧನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದುಪ್ಪವೇದಿತೇತಿ ದುವಿಞ್ಞಾಪಿತೇ’’ತಿ. ನ ಉಪಸಮಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಂ, ತದೇವ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ. ಸಮುಸ್ಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಹೇತುಭಾವತೋ ಥೂಪಂ, ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿನ್ನಥೂಪೇತಿ ಭಿನ್ನಪತಿಟ್ಠೇ’’ತಿ, ಥೂಪೋತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಸಮುಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ, ಸೋ ನಿಗಣ್ಠಸ್ಸ ಸಮಯೇ. ಕೇಹಿಚಿ ಅಭಿನ್ನಸಮ್ಮತೋಪಿ ಭಿನ್ನೋ ವಿನಟ್ಠೋ ಏವ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋತಿ ಸೋ ಭಿನ್ನಥೂಪೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಮೇತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನಥೂಪೇ ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿ ಹುತ್ವಾ ಪಮಾಣಭೂತಂ. ನಾನಾನೀಹಾರೇನಾತಿ ನಾನಾಕಾರೇನ.

೧೬೫. ತಥೇವ ಸಮುದಾಚರಿಂಸು ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ. ಸಾಮಾಕಾನನ್ತಿ ಸಾಮಾಕಧಞ್ಞಾನಂ.

‘‘ಯೇನಸ್ಸ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ಚುನ್ದಸ್ಸ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಅಹೋಸಿ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಕಾಲೇತಿ ಭೂತಕಥನಮೇತಂ, ನ ವಿಸೇಸನಂ. ಸತ್ಥು ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ.

ಧಮ್ಮರತನಪೂಜಾವಣ್ಣನಾ

ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ ಅದಾಸೀತಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅದಾಸಿ.

ಕಥಾಯ ಮೂಲನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಾ ಲಭಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಕಾರಣಂ. ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ, ದಾಲಿದ್ದಿಯಪಙ್ಕತೋ ಉದ್ಧರತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸನ್ಧಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಧಮನ್ತೋ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಹಾರೇಯೇವ ತಯೋ ತಯೋ ವಾರೇ ಕತ್ವಾ ದಿವಾ ನವವಾರೇ ರತ್ತಿಂ ನವವಾರೇ.ಉಪಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ, ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನಾದಿವಸೇನ ಪನ ಅನ್ತರನ್ತರಾಪಿ ಗಚ್ಛತೇವ, ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಚ ದಿವಸಸ್ಸ…ಪೇ… ಗಚ್ಛತಿ. ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಭಾವತೋ ಪಞ್ಹೋವ ಪಞ್ಹುದ್ಧಾರೋ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ, ಸತ್ಥು ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ಅಕಿಲಾಸುಭಾವತೋ.

ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತಧಮ್ಮವಿನಯವಣ್ಣನಾ

೧೬೬. ಆರೋಚಿತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ಸಾಮಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸಾಮಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋವ ತಸ್ಸಾ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವನ್ತಿ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ. ಚುನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಹಿ ಆನೀತಂ ಕಥಾಪಾಭತಂ ಭಗವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ದುರಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಸಾವಕಾನಂ ದ್ವೇಧಿಕಾದಿಭಾವೇನ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಞ್ಹೇತಂ.

ಯಸ್ಮಾ …ಪೇ… ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಚ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭೂತಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ…ಪೇ… ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ದೋಸೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಗುಣೇಸು ಆನಿಸಂಸಸ್ಸ ವಿಭೂತಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ವೋಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಅಪಸಕ್ಕೇತ್ವಾ. ಆಮೇಡಿತಲೋಪೇನ ಚಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ವೋಕ್ಕಮ್ಮ ವೋಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ತಸ್ಸ ವೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ನಿರನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಆದಯೋತಿ ತೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ವುತ್ತಮುತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನಾದಯೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಅಸಾಮೀಚಿಪಟಿಪದಾದಯೋ ಚ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋ, ದೋಸೇಸು ಅನಭಿನಿವೇಸಿತಾ, ಅಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ತಥಾ ಏವ’’ನ್ತಿ ಪದೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಕಾರಸ್ಸ ಕಾಮಂ ತಿರೋಕ್ಖತಾ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾ ‘‘ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತೂ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಹಿತೋ, ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪೀತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾದಪಿತತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಯ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತಿ.

೧೬೭. ಞಾಯತಿ ಮುತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಏತೇನಾತಿ ಞಾಯೋ, ತೇನ ಸತ್ಥಾರಾ ವುತ್ತೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಮುತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇ ಕಾರಣಸಮ್ಮತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ. ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ಸಾಧೇಸ್ಸತಿ, ಸಿದ್ಧಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಸಮ್ಪತಿ, ಆಯತಿಞ್ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ. ವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ.

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತಧಮ್ಮವಿನಯಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೬೮. ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವತ್ತತಿ, ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

೧೭೦. ಇಧ ಸಾವಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತಿಕಅಪಸ್ಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಕಿತ್ತಿತಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಪಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಭಾವೇನ ಉಟ್ಠಿತಾಯ ವೋದಾನಭಾಗಿಯಭಾವೇನ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಪವತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಬೋಧಿತತ್ಥಾತಿ ಅಪ್ಪವೇದಿತತ್ಥಾ, ಪರಮತ್ಥಂ ಚತುತ್ಥಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ ಅಪಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಸಾವಕಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕಾ, ಅಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಪದೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಾಸನತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನಪದೇಹಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ ಕತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ವಾ ಸಙ್ಗಹಾನಿ ಪದಾನಿ ಕತಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಗಹಪದಕತಂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಚ ಸಙ್ಗಹಪದಕತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ರಾಗಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣಂ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪಟಿಹರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಾಪನಂ ಪಟಿಹಾರೋ, ಸೋ ಏವ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ಇ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಹಿರೋ, ಪಟಿಹಿರೋ ಏವ ಪಾಟಿಹಿರೋ, ಸಹ ಪಾಟಿಹಿರೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಿರಂ, ತಥಾ ಸುಪ್ಪವೇದಿತತಾಯ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಿರಂ ಕತನ್ತಿ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಿರಕತಂ. ತಾದಿಸಂ ಪನ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾನೇ ನಿಯುತ್ತಂ, ನಿಯ್ಯಾನಪ್ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿ. ದೇವಲೋಕತೋತಿ ದೇವಲೋಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರೂಪೀದೇವನಿಕಾಯತೋ ಪಭುತಿ. ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸಿತಂ. ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹೀತಿ ವಾ ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಯತ್ತಕಾ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ, ತಾವ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತಂ. ಅನುತಾಪಾಯ ಹೋತೀತಿ ಅನುತಪ್ಪೋ, ಸೋ ಪನ ಅನುತಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುತಾಪಕರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

೧೭೨. ಥಿರೋತಿ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ಕೇನಚಿ ಅಸಂಹಾರಿಯೋ, ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಥೇರಕಾರಕಾ ಧಮ್ಮಾ.

೧೭೩. ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮತ್ತಾತಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ. ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಚ ಅಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ.

೧೭೪. ಉಪಾಸಕಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ನಾಮ ವಿಸೇಸತೋ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋಪಿ ತಾದಿಸಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಂ ವಸಮಾನಾ ಅರಿಯಸಾವಕಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

೧೭೬. ಸಬ್ಬಕಾರಣಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಉಪಗತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ಸಮನ್ನಾಗತಂ ವಾ. ಇಮಮೇವ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಮೇವ ಸಾಸನಧಮ್ಮಂ.

ಉದಕೇನ ಪದೇಸಞ್ಞುನಾ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ಪಯುತ್ತಂ ಪಹೇಳಿಕಸದಿಸಂ ವಚನಂ, ಭಗವತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದಕೋ ಸುದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೭೭. ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಗತಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಠಾನನ್ತರತೋ ಪಕ್ಕೋಸನೇನ ಸಮಾಗತಾನಂ ವಸೇನ ಸಮಾಗಮ್ಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಗನ್ತ್ವಾ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ. ಅತ್ಥೇನ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಪದನ್ತರೇ ಆಗತಅತ್ಥೇನ ಸಹ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಮತ್ಥಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮಾನೇನ್ತೇಹೀತಿ ಸಮಾನಂ ಕರೋನ್ತೇಹಿ, ಓಪಮ್ಮಂ ವಾ ಆನೇನ್ತೇಹಿ. ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ಸಙ್ಗಾಯನಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಾಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

೧೭೮. ತಸ್ಸ ವಾ ಭಾಸಿತೇತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಭಾಸಿತೇ ಅತ್ಥೇ ಚೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಚ. ಅತ್ಥಮಿಚ್ಛಾಗಹಣರೋಪನಾನಿ ಯಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಸತಿಯೇವ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ರೋಪೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ, ನ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ. ಉಪಪನ್ನತರಾನೀತಿ ಯುತ್ತತರಾನಿ. ಅಲ್ಲೀನತರಾನೀತಿ ಸಿಲಿಟ್ಠತರಾನಿ. ಯಾ ಚೇವಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇನ ವಾ. ಪುನ ಯಾ ಚೇವಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ. ನೇವ ಉಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ನ ಉಕ್ಕಂಸೇತಬ್ಬೋ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ನ ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ನ ಸನ್ತಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ವಿವಾದಪರಿಹರಣತ್ಥಂ. ಧಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ಉಪಧಾರಣತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥಂ.

೧೮೧. ಅತ್ಥೇನ ಉಪೇತನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಉಪೇತಂ ತಂ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಉಪೇಚ್ಚ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತಂ. ತಥಾರೂಪೋ ಚ ತಸ್ಸ ಬುಜ್ಝಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತಾರ’’ನ್ತಿ. ಏವಮೇತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸಂಸಥಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಧಮ್ಮಭಾಣಕಂ ಅಮುಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ‘‘ಏವಂ ಲಾಭಾ ನೋ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಪಸಂಸಥ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಪಸಂಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ, ತತ್ಥ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಅವಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಏಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಲಾಭಾ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಿಯಗರುಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಠಾನೇ ಠಪೇಸೀತಿ ವುತ್ತೋ.

ಪಚ್ಚಯಾನುಞ್ಞಾತಕಾರಣಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೮೨. ತತೋಪಿ ಉತ್ತರಿತರನ್ತಿ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಸಂಸನವಸೇನ ‘‘ಇಧ ಪನ ಚುನ್ದ ಸತ್ಥಾ ಚ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೭, ೧೬೯) ಪವತ್ತಿತದೇಸನಾಯ ಉಪರಿ ‘‘ಇಧ ಚುನ್ದ ಸತ್ಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೦, ೧೭೧) ದೇಸನಾ ವಡ್ಢಿತಾ. ತತೋಪಿ ಉತ್ತರಿತರಂ ಸವಿಸೇಸಂ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯಹೇತೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಹೇತೂತಿ ಪಚ್ಚಯಸಂವತ್ತನಹೇತು. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಆಸವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಹೇತು ಚೇವ ಪರಿಭೋಗಹೇತು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ. ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮) ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ಚ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ಭಗವಾ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ನಾಮ. ‘‘ಯೋ ತುಮ್ಹೇಸು ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ನೇವ ಉಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ, ನ ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬೋ, ಸಾಧುಕಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಭಣ್ಡನಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ನಾಮ. ಯಥಾ ತೇ ನ ಪವಿಸನ್ತೀತಿ ತೇ ಆಸವಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಯಥಾ ನ ಓತರನ್ತಿ. ಮೂಲಘಾತೇನ ಪಟಿಹನನಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಮೂಲಘಾತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮೂಲಘಾತವಸೇನ ಪಜಹನಾಯ. ತನ್ತಿ ಚೀವರಂ. ಯಥಾ ಚೀವರಂ ಇದಮತ್ಥಿಕತಮೇವ ಉಪಾದಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಏವಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಯೋಪಿ.

ಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೮೩. ಸುಖಿತನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸುಖಂ. ಪೀಣಿತನ್ತಿ ಧಾತಂ ಸುಹಿತಂ. ತಥಾಭೂತೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಥೂಲಸರೀರೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಥೂಲಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೮೬. ನಠಿತಸಭಾವಾತಿ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವಾ, ಏವರೂಪಾಯ ಕಥಾಯ ಅನವಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸಭಾವೋಪಿ ತೇಸಂ ಅನವಟ್ಠಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಿವ್ಹಾ ನೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಾಮಂ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಖೂನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ. ತಸ್ಸ ವಾ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಜಾನತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಪಸ್ಸತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನೇಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಥಮ್ಭಾದೀಹಿ ಅನುಪವಿಟ್ಠಭೂಮಿಪ್ಪೇದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಭೂಮಿಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ನಿಖಾತೋತಿ ಭೂಮಿಂ ನಿಖನಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಠಪಿತೋ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಖೀಣಾಸವೇ. ಅನಜ್ಝಾಚಾರೋ ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ, ಯಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಸೇತುಘಾತೋ ಖೀಣಾಸವಾನಂ. ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೇಸು ಅನಾಗಾಮಿನೋ ತಾವ ನವಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಖೀಣಾಸವಾ ವಿಯ ಅಭಬ್ಬಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ‘‘ತತಿಯಪಞ್ಚಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಇತರೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅಭಬ್ಬಾವ.

ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣವಣ್ಣನಾ

೧೮೭. ಗಿಹಿಬ್ಯಞ್ಜನೇನಾತಿ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗೇನ. ಖೀಣಾಸವೋ ಪನ ಗಿಹಿಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋಪಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ವಿವೇಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಭುಮ್ಮದೇವತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋತಿ ‘‘ಅಭಬ್ಬೋ ಸೋ ನವ ಠಾನಾನಿ ಅಜ್ಝಾಚರಿತು’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಆಗತೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ ಅಭಬ್ಬತಾಯ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಭಿಕ್ಖುಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿನ್ನದೋಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಅಪರಿಯನ್ತಂ, ತಯಿದಂ ಸುವಿಪುಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹನ್ತ’’ನ್ತಿ. ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹಿ ವಿಪುಲತಾಯ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಪುಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಏತೇನ ‘‘ಅಪರಿಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಸತ್ಥು ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ೮೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫) ಅನಾಗತೇ ಅಪಞ್ಞಾಪನನ್ತಿ ಅನಾಗತೇ ವಿಸಯೇ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಞ್ಞಾಪನಂ. ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವಿಯ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನನು ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಏಕಪ್ಪಮಾಣಭಾವತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ‘‘ಅಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪನ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅಕ್ಖಂ ಪತಿ ವತ್ತತೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹಮೇತನ್ತಿ ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅವೋಚ, ನ ಪನ ಭಗವತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ –

‘‘ಆವಿಭೂತಂ ಪಕಾಸನಂ, ಅನುಪದ್ದುತಚೇತಸಂ;

ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಞಾಣಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ವಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಿಹಿತಕೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಿತೇನ. ಸಙ್ಗಾಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಯಿತಬ್ಬಂ, ಕಥನಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ತಾದಿಸನ್ತಿ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಪವತ್ತಕಂ. ಞಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಏಕಾಕಾರೇನ ಚ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ನಾನಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ, ಅನಿರುಪಿತರೂಪೇನೇವ ಅವಬೋಧೋ ಸಿಯಾ, ತೇನ ಚ ಞಾಣಂ ಞೇಯ್ಯಂ ಅಞ್ಞಾತಸದಿಸಮೇವ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ತ’’ನ್ತಿ ವಿವೇಕೇನ ಅನವಬುದ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಞಾತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚರತೋ ಚ ತಿಟ್ಠತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಬಾಲಲಾಪನಮತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥರಿವ ಬಾಲಾ ಅಬ್ಯತ್ತಾ, ಏವಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀ’’ತಿ.

ಸತಿಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಸತಾನುಸಾರಿ, ಸತಿಯಾನುವತ್ತನವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ’’ನ್ತಿ. ಞಾಣಂ ಪೇಸೇಸೀತಿ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಸಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಞೇಯ್ಯಾವರಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಅನಿವಾರಿತಂ ಞಾಣಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ೨೧೧) ವಚನತೋ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಬೋಧಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ‘‘ಬೋಧಿಜಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬೋಧಿಜಂ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಜಾತಂ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅನಾಗತಂ ಆರಬ್ಭ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಅತ್ಥಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ. ಕಥಂ ತಥಾಗತೋ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಅತೀರಕಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ? ಅತೀತಸ್ಸ ಪನ ಅದ್ಧುನೋ ಮಹನ್ತತಾಯ ಅತೀರಕಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿರೋಧೋ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪನ ಇಮಮತ್ಥಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಜಾನನ್ತಾ – ‘‘ತಯಿದಂ ಕಿಂ ಸು, ತಯಿದಂ ಕಥಂಸೂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಞ್ಞವಿಹಿತಕಂ ಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸತಿ ತಥಾರೂಪೇ ಪಯೋಜನೇ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಅತೀರಕಮೇವ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಯ್ಯ ಭಗವಾತಿ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ವಾ ಪರಲೋಕತ್ಥಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಂ, ತತ್ಥ ಸೇತುಘಾತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ. ‘‘ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಭೂತತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ. ಸಹೇತುಕನ್ತಿ ಞಾಪಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸಹೇತುಕಂ. ಸೋ ಪನ ಹೇತು ಯೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಾಧೀಯತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ತೇನ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ಥಸಾಧನತೋ ಹೇತು, ಏವಂ ಸಾಧಕಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ. ಯುತ್ತಪತ್ತಕಾಲೇಯೇವಾತಿ ಯುತ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಏವ. ಯೇ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಯುತ್ತಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ, ತೇಸಂಯೇವ ಯೋಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವಾ ಕಥಾಯ ಪತ್ತೋ ಉಪಕಾರಾವಹೋ ಕಾಲೋ, ತದಾ ಏವ ಕಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೮೮. ‘‘ತಥಾ ತಥೇವ ಗದನತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ತಥೇವಾತಿ ಚ ಧಮ್ಮಅತ್ಥಸಭಾವಾನುರೂಪಂ, ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ, ತೇನ ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಂ ದಕ್ಖತಿ, ಯಂ ಸತಿ ಸಮವಾಯೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ’’ ತ್ವೇವ ಗಹಿತಂ ಕಾಲವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠಭಾವತೋ. ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತಬ್ಬತೋ. ಮುತನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸಯೇನ ಘಾನಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸಯಂ ಪತ್ವಾ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ’’ತಿ. ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿ. ಪತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಪತ್ತಂ, ಹತ್ಥಗತಂ ಅಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ. ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಿಯಾಮತ್ಥಂ ಪರಿಯಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಪನ ಪತ್ತಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ. ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪತ್ತಂ, ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ಪರಿಯೇಸಿತಂ, ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತನ್ತಿ ಚೋಪನಂ ಅಪಾಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಅನುಸಂಚರಿತಂ, ಪರಿವಿತಕ್ಕಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೀತಕನ್ತಿ ಆದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಹಿತಕಓದಾತಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣವಿಭಾಗಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುಮನೋತಿ ರಾಗವಸೇನ, ಲೋಭವಸೇನ, ಸದ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸುಮನೋ. ದುಮ್ಮನೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕವಸೇನ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ. ಮಜ್ಝತ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವಾ ಞಾಣವಸೇನ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ ಪಣವಸದ್ದೋ, ಪತ್ತಗನ್ಧೋ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಪತ್ತರಸೋ ಫಲರಸೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಂ, ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ, ಅವಿದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಣೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ. ತಥೇವ ಗತತ್ತಾತಿ ತಥೇವ ಞಾತತ್ತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ. ಗತ-ಸದ್ದೇನ ಏಕತ್ಥಂ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಗತಿಅತ್ಥಾ ಹಿ ಧಾತವೋ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ.

ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠಾನಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೮೯. ‘‘ಅಸಮತಂ ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಮೋಪಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಉತ್ತರಿತರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುತ್ತರತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಅಸಮತಾ, ಅನುತ್ತರತಾ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಸದ್ಧಮ್ಮವರಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವೇನ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟಾ ಜಾತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮರಾಜಭಾವಂ ಕಥೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇನ ಚ ಸತ್ಥಾ ಇಮೇಸು ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ. ಸೇಟ್ಠನಾದೋ ಹೇಸ, ಯದಿದಂ ಠಪನೀಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಠಪನೀಯಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಠಪನೀಯತಾ ಚಸ್ಸ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹಾ ಏವ ‘‘ನ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಯಥಾ ಉಪಚಿತಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇನ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ನಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಸತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತೋ ವಿಸತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಭಯತ್ಥ ವಿಧುರತಾದಸ್ಸನೇನ ನಿರತ್ಥಕವಿಪ್ಪಲಾಪತಂ ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ವಿಭಾವೇತಿ, ಉಭಯಲೋಕತ್ಥವಿಧುರಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಕೋಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ನ ಚ ಧಮ್ಮಸಂಹಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ತಂ ನ ವಿವಟ್ಟೋಗತಂ ಹೋತಿ, ವಿವಟ್ಟಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ನು ಖೋತಿ ಕೋಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ನ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೧೯೦. ಕಾಮಂ ತಣ್ಹಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಾ, ಪಭವಭಾವೇನ ಪನ ಸಾ ತತೋ ವಿಸುಂ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಭಾವಿಕಾ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಸಮುದಯೋ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಭಾವಹೇತುತೋ, ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನೇ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಚ ಸಾತಿಸಯೋ ಸಮುದಯಟ್ಠೋತಿ ಸಾ ಏವ ಸುತ್ತೇಸು ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ. ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ. ‘‘ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ’’ತಿಆದಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನತ್ಥೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತೋವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನ ವಿನಾ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ. ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾಪನಂ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹಕಲ್ಯಾಣಕಿತ್ತಿಸದ್ದಾದಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಯಥಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಇಧಲೋಕತ್ಥಾವಹಂ, ಏವಂ ಯಾವ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಮ್ಪಾಪಕಂ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಅಬ್ಭುದಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅನುಗತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕತ್ಥನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ನವವಿಧಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ತದಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞದತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾಪನಂ ‘‘ಆದಿಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಠಮತರಂ ಚಿತ್ತೇ ಆದಾತಬ್ಬತೋ.

ಪುಬ್ಬನ್ತಸಹಗತದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯವಣ್ಣನಾ

೧೯೧. ತಂ ಮಯಾ ಬ್ಯಾಕತಮೇವಾತಿ ತಂ ಮಯಾ ತಥಾ ಬ್ಯಾಕತಮೇವ, ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಮಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಬ್ಯಾಕರಣಾವೇಕಲ್ಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ’’ತಿ. ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅವಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋವ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಯೋ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಸಚ್ಚಂ ಅಮೋಘಂ ಅವಿಪರೀತಂ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಚನಂ ಮೋಘನ್ತಿ ‘‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವಚನಂ ಮೋಘಂ ತುಚ್ಛಂ, ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಸಯಂ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಸಯಂಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಯಂಕತೋ’’ತಿ, ಯಾದಿಚ್ಛಿಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೯೨. ಅತ್ಥಿ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛಾಯಂ, ಅತ್ಥಿ ನೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ಇದಂ ಆವುಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ. ಆವುಸೋ ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮತ್ಥಿ ಖೋ ಇದಂ ವಾಚಾಮತ್ತಂ, ನೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತತೋ ತಸ್ಸ ಯಂ ಖೋ ತೇ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಂ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಾನುಜಾನಾಮೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಚ ಯೋಜನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಟೀಕಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೩೦) ವುತ್ತಮೇವ. ದಿಟ್ಠಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ‘‘ಏವಂ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮುದಯತೋ, ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ, ಅಸ್ಸಾದತೋ, ಆದೀನವತೋ, ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಪಞ್ಞಾಪನೇ. ಅವಿಪರೀತವುತ್ತಿಯಾ ಸಮೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮಂ ಕಞ್ಚಿ ನೇವ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ. ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಞ್ಞಾಪನಾ. ಯಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಬಾಹಿರಕಾ ದಿಟ್ಠಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಅಲ್ಲೀನಾತಿ ತಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಅಜಾನನ್ತಾ ಥಾಮಸಾ ಪರಾಮಾಸಾ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ವೋಹರನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಾಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಏವಂ ಗಹಿತತಾಯ ವಿಭಾವನಾ, ತತ್ಥ ಚ ಭಗವತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦) ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ. ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಪನ ವಿಭಾವಿಯಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಹೇತುಭಾವೇನ ಬಹುಲೀಕಾರಾತಿ ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಭಗವಾ ಅನುತ್ತರಭಾವಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘ನೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಮಸಮಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೯೨) ಪನ ‘‘ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’ತಿ ಯಞ್ಚ ‘ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀ’ತಿ, ಉಭಯಮೇತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ ‘‘ಇಧ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ, ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ವಸೇನೇತ್ಥ ಭಗವಾ ಸೀಹನಾದಂ ನದೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಉಭಯಂ ಪೇತಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಭೇದಾಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೇದತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ. ‘‘ಆಚಿಕ್ಖತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦, ೯೭) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಸುಪಞ್ಞತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೬೯) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಇಧ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ.

ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಹಾನವಣ್ಣನಾ

೧೯೬. ಪಜಹನತ್ಥನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಂ. ಯಸ್ಮಾ ತೇನ ಪಜಹನೇನ ಸಬ್ಬೇ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ. ನ ಕೇವಲಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಕಥಿತಮತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದೇಸಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸಿತಾತಿ ಕಥಿತಾ. ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಠಪಿತಾ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾಯ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಪಹಾನಾವಹಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಭಾವನಾಯ ಏವ ನೇಸಂ ಪಹಾನಂ, ದೇಸನಾ ಪನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ತಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ.

ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ.