೧೦. ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯೬. ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಭೂತೇ ದಸಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣೇ ಚಕ್ಕವಾಳೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಾಯೇವ ಕತಾಧಿಕಾರಾ, ಇತರೇಸು ದೇವಾ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಞಾಣಜಾಲಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಞಾಣಜಾಲಪತ್ಥರಣನ್ತಿ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾದಿವಿಭಾವನವಸೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕಯಮಾನೋ’’ತಿ, ಸತ್ತಲೋಕಂ ಬ್ಯವಲೋಕಯಮಾನೋ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿತಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿಕೇ ವಿಸೇಸತೋ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಙ್ಗಲಂ ಭಣಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ತಂ ತೇಸಂ ಆಯತಿಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ ಹುತ್ವಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತೀಹಿ ಪಿಟಕೇಹಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾತಿ ತಿಪಿಟಕತೋ ಏಕಕದುಕಾದಿನಾ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ. ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಾ ಅತ್ಥಾ ಪಞ್ಹಾ, ತೇ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ಆಗತಾ ಸಹಸ್ಸಂ, ಚುದ್ದಸ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚುದ್ದಸಪಞ್ಹಾಧಿಕೇನ ಪಞ್ಹಸಹಸ್ಸೇನ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಏವಮಿಧ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೇ ಪಞ್ಹೇ ಪರತೋ ಸುತ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಏಕಕವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೪೯) ವಿಭಾಗೇನ ಪರಿಗಣೇತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ.

ಉಬ್ಭತಕನವಸನ್ಧಾಗಾರವಣ್ಣನಾ

೨೯೭. ಉಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನತಾಯ ತಂ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ ಭೂಮಿತೋ ಉಬ್ಭತಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಉಬ್ಭತಕ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಚ್ಚತ್ತಾ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸನ್ಧಾಗಾರಸಾಲಾತಿ ಏಕಾ ಮಹಾಸಾಲಾ. ಉಯ್ಯೋಗಕರಣಾದೀಸು ಹಿ ರಾಜಾನೋ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತು, ಏತ್ತಕಾ ಪಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸನ್ಧಂ ಕರೋನ್ತಿ ಮರಿಯಾದಂ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಠಾನಂ ‘‘ಸನ್ಧಾಗಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಯ್ಯೋಗಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಯಾವ ಗೇಹಂ ಗೋಮಯಪರಿಭಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಾವ ಏಕಂ ದ್ವೇ ದಿವಸೇ ತೇ ರಾಜಾನೋ ತತ್ಥ ಸನ್ಥಮ್ಭನ್ತೀತಿಪಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ, ತೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಸಹ ಅತ್ಥಾನುಸಾಸನಅಗಾರನ್ತಿಪಿ ಸನ್ಧಾಗಾರನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತೇ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಕಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇವಪಿತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಘರಾವಾಸಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಘರಾವಾಸಂ ತತ್ಥ ಸನ್ಧರನ್ತೀತಿಪಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ, ಸಾ ಏವ ಸಾಲಾತಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಸಾಲಾ. ದೇವತಾತಿ ಘರದೇವತಾ. ನಿವಾಸವಸೇನ ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ಕೇನಚಿ ವಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಕರಣವಸೇನ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ನಿಸಜ್ಜಾದೀನಿ ಕಪ್ಪೇಸುಮೇವ. ‘‘ಸಯಮೇವ ಪನ ಸತ್ಥು ಇಧಾಗಮನಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪುಞ್ಞವಸೇನೇವ, ಅಹೋ ಮಯಂ ಪುಞ್ಞವನ್ತೋ’’ತಿ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಚಿನ್ತೇಸುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೨೯೮. ಅಟ್ಟಕಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಂ ಬದ್ಧಾ ಮಞ್ಚಕಾ. ಮುತ್ತಮತ್ತಾತಿ ತಾವದೇವ ಸನ್ಧಾಗಾರೇ ನವಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಭಾವಮಾಹ, ತೇನ‘‘ಅಚಿರಕಾರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅರಞ್ಞಂ ಆರಾಮೋ ಆರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅರಞ್ಞಾರಾಮಾ. ಸನ್ಥರಣಂ ಸನ್ಥರಿ, ಸಬ್ಬೋ ಸಕಲೋ ಸನ್ಥರಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸನ್ಥರಿ, ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಥತಂ ಹೋತಿ, ಏವ’’ನ್ತಿ.

೨೯೯. ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪಸಾದಾವಹೋ ಚಾತುರಿಯಸೋ. ‘‘ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಾಯಪ್ಪಭಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥೇ ಠಾನೇ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತೋ ವುತ್ತಂ. ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಪನ ಅನನ್ತಂ ಅಪರಿಮಾಣಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜೋತತೇವ. ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಟ್ಠಪಭಸ್ಸರವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ. ಸಬ್ಬೇ ದಿಸಾಭಾಗಾತಿ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವುತ್ತಂ.

ಅಬ್ಭಮಹಿಕಾದೀಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಸುಞ್ಞಂ ನ ಸೋಭತಿ, ತಾರಕಾಚಿತಂ ಪನ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಂ ತಾಸಂ ಪಭಾಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಂ ವಿರೋಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮುಗ್ಗತತಾರಕಂ ವಿಯ ಗಗನತಲ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲೋತಿ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಾಖಗ್ಗಾ ಫುಲ್ಲೋ. ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾಠಪಿತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪರಿಕಪ್ಪೂಪಮಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಯ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಸಿರಿಯಾ ಸಿರಿಂ ಅಭಿಭವಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸೋಭಾಯ ತೇಸಂ ಸೋಭನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಸಬ್ಬೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ನೇಸಂ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಗುಣೇಸು ಲೋಕಿಯಗುಣಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇವ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಲಾಭಿನೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೨೯೬). ತಸ್ಮಾ ಯೇ ತತ್ಥ ಅರಿಯಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಬೋಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ತೇ ಲೋಕಿಯಗುಣದೀಪಕೇಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ನ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಅಸೀತಿಮಹಾಥೇರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಅರಹತ್ತಭಾಗಿನೋ ಗಹಿತಾ.

ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನ-ಪಟಿಮಣ್ಡಿತ-ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಕಾಯಪ್ಪಭಾಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಕೇತುಮಾಲಾವಿಚಿತ್ತತಾವ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩; ೩.೨೦೦; ಮ. ನಿ. ೨.೩೮೫) ಬುದ್ಧವೇಸೋ. ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ಬುದ್ಧರಸ್ಮಿಯೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಾದೀಸು ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೋ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕೋ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಸಮೋ ಬುದ್ಧವಿಲಾಸೋ. ಅಸ್ಸನ್ತಿ ತಸ್ಸಂ.

ಸನ್ಧಾಗಾರಾನುಮೋದನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಸೀತಂ ಉಣ್ಹಂ ಪಟಿಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳವ. ೨೯೫, ೩೧೫) ನಯೇನ ಸನ್ಧಾಗಾರಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತಾ ಸನ್ಧಾಗಾರಕರಣಪುಞ್ಞಾನಿಸಂಸಭಾವಿನೀ. ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಅನಾರುಳ್ಹಾ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪತಾಯ ವಿವಿಧವಿಪುಲಹೇತೂಪಮಾಸಮಾಲಙ್ಕತಾ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತಾ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಆಕಾಸಗಙ್ಗಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ, ವಿಪುಲೋದಾರತಾಯ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯೇನ ಚ ಅತ್ಥೇನ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮನತೋ. ಪಥವೋಜಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸುದುಕ್ಕರತಾಯ, ಮಹಾಸಾರತಾಯ ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಮಹಾಜಮ್ಬುಂ ಮತ್ಥಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚಾಲನಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅನುಸನ್ಧಾನತೋ. ಯೋಜನಿಯ…ಪೇ… ಪಾಯಮಾನೋ ವಿಯ ದೇಸನಂ ಚತುಸಚ್ಚಯನ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅತ್ಥವೇದಧಮ್ಮವೇದಸ್ಸೇವ ಲಭಾಪನೇನ ಸಾತಮಧುರಧಮ್ಮಾಮತರಸೂಪಸಂಹರಣತೋ. ಮಧುಗಣ್ಡನ್ತಿ ಮಧುಪಟಲಂ.

೩೦೦. ‘‘ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತ’’ನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಂ ಇದಂ ಆಮೇಡಿತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಯನ್ದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನು-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪರೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ, ವಿಲೋಕನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸತ್ಥು ಚಕ್ಖುದ್ವಯೇನಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ…ಪೇ… ತತೋ ತತೋ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥೇನ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಕುಕತಮೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಏವಂ ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಿಚ್ಚಲಾ ನಿಸೀದಿಂಸು ಅತ್ತನೋ ಸುವಿನೀತಭಾವೇನ, ಬುದ್ಧಗಾರವೇನ ಚ. ‘‘ಆಲೋಕಂ ಪನ ವಡ್ಢಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ಕದಾಚಿ ಭಗವಾ ಏವಮ್ಪಿ ಕರೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸತ್ಥು ಸಾವಕಾನಂ ವಿಯ ಏವಂ ಪಯೋಗಸಮ್ಪಾದನೀಯಮೇತಂ ಞಾಣಂ. ತಿರೋಹಿತವಿದೂರವತ್ತನಿಪಿ ರೂಪಗತೇ ಮಂಸಚಕ್ಖುನೋ ಪವತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಅರಹತ್ತುಪಗಂ ಅರಹತ್ತಪದಟ್ಠಾನಂ. ಚಕ್ಖುತಲೇಸು ನಿಮಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಕ್ಖುತಲೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧತಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ. ಕಸ್ಮಾ ಆಗಿಲಾಯತಿ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಹತ್ಥಿನಾಗಾನಂ ಬಲಂ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚೋದಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆಚರಿಯೋ ಏಸ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವೋ, ಯದಿದಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ. ಯೇ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ತೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಉದಯವಯಪಟಿಪೀಳಿತತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಏವ, ದುಕ್ಖಸಭಾವೇಸು ತೇಸು ಸತ್ಥು ಕಾಯೇ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಿಟ್ಠಿವಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಭಿನ್ನನಿಗಣ್ಠವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೦೧. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೬೪).

೩೦೨. ಸ್ವಾಖ್ಯಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಸ್ವಾಖ್ಯಾತಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತುಕಾಮೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ವಾ ಸ್ವಾಖ್ಯಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಯಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇತುಕಾಮೋ. ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮಮೇವ ಹಿ ತತೋ ತತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾವಕಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಕಥೇನ್ತಿ.

ಏಕಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೩. ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಭಾಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಹುತ್ವಾ ಭಾಸಿತಬ್ಬಂ, ಸಜ್ಝಾಯಿತಬ್ಬಞ್ಚೇವ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಯನಂ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕವಚನೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕವಚನೇಹೀತಿ ವಿರೋಧಾಭಾವೇನ ಸಮಾನವಚನೇಹಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿರುದ್ಧವಚನೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಾಯನೇ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾನುಭವನಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ದೇಸನಾಕುಸಲತಾಯ, ತತ್ಥ ಏಕಕದುಕತಿಕಾದಿವಸೇನ ಬಹುಧಾ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ. ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಪನ ಭವಭೇದತೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಭವಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಉರಸಿಲೋಮೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರತೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ. ತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನಾತಿ ಠಿತಿ, ಆಹಾರೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಆಹಾರ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಯಂ ಆಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೩, ೨೩೨) ವಿಯ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮೋ, ನ ಸತ್ತಧಮ್ಮೋ. ತೇನೇವಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೬; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೦; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೫; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೬) ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿರಜ್ಜಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಮ್ಮತ್ತಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ಹೋತಿ, ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇ? ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೭) ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಆಹಾರಪರಿಯಾಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ. ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ. ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋತಿ ತೇನೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ದೇಸಿತೋ.

ಚೋದಕೋ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸುತ್ತಪದಂ ನೀತತ್ಥತೋ ದಹನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಆಚರಿಯೋ ಅವಿಪರೀತಂ ತತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಆಹಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಝಾನನ್ತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವಾವಹಂ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿರಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅನಾಹಾರಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಚತುನ್ನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಾಸನೇ ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ಆಹಾರ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ತೇ ಏವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸೋ ಆಪನ್ನೋ. ಅಥ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಆಹಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಇಮಾಯ ಆಹಾರಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಆಪನ್ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ‘‘ನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದೀನಂ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣಾದಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಭಾವೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣೇನ ರೂಪಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ, ಏವಂ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಚ ವೇದನಾದಿಆಹರಣೇನ ನಾಮಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಜನಕಭಾವೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೋ ಓಜಾದೀಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಮುಖ್ಯೋ ಆಹಾರಟ್ಠೋತಿ ತೇ ಏವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತೇ. ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಆಹರತೀತಿ ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಲಭತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧) ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನೇವಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ.

ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ, ಯಾವತಾ ಸೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಜನಕೋ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಆಹರತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋತಿ ದ್ವೀಸು ಆಹಾರೇಸು. ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಯದಿಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರಲಕ್ಖಣೋ. ಇದಾನಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ತಿತ್ಥಕರಮತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಝಾನಭಾವನಾಯ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಸನಿಕಾ ತಾದಿಸಂ ಝಾನಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ‘‘ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಉಪತ್ತಿವಿಸೇಸೇ ವಿಮುತ್ತಿಸಞ್ಞಿನೋ, ಅಞ್ಞಾವಿರಾಗಾವಿರಾಗೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದಸ್ಸಿನೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖಣಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸಾಸನಿಕಾ. ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪಠಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಾಯೋಕಸಿಣೇಯೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಟೀಕಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೪೧) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಧೀತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಧೀ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಿಬ್ಬತೇತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತಂ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಂ ವತ ಹೋತು. ವತಾತಿ ಸಮ್ಭಾವನೇ, ತೇನ ಜಿಗುಚ್ಛಂ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ವದತಿ. ನಾಮಾತಿ ಚ ಸಮ್ಭಾವನೇ ಏವ, ತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವಾಭಾವೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಏವ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ, ತತ್ಥ ಚ ಅಭಿರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ.

ತಥಾ ಭಾವಿತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸೇವ ತಥಾ ಝಾನಭಾವನಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ’’ತಿ. ಪಣಿಹಿತೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ ಠಪಿತೋ ಅಹೋಸಿ. ಯದಿ ಠಾನಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಯಾವ ಭೇದಾ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಏವ ರೂಪಾನಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಅಚೇತನಾನಮ್ಪಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಸಚೇತನಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಥಂ ಪನ ಅಚೇತನಾನಂ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸ್ಸ ಉಪಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯೇ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯೇನೇವ ದಿವಸಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಮತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಲಭಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ತೇ ಉಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವಿನೋ. ಯೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಫಲಮೇವ ಉಪಜೀವೇನ್ತಿ, ತೇ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವಿನೋ. ನೇರಯಿಕಾನಂ ಪನ ನೇವ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯವಸೇನ ಜೀವಿಕಾಕಪ್ಪನಂ, ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪನ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಪನ ತೇ ನೇರಯಿಕಾ…ಪೇ… ನ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವೀತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಹರಣೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಿಂ ಪಞ್ಚ ಆಹಾರಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೋದೇತಿ. ಆಚರಿಯೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಸಿಯಾ ತವ ಚೋದನಾಯಾವಸರೋ, ಸಾ ಪನ ಏತ್ಥ ಅನವಸರಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ನ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರಸ್ಸೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನನು ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ‘‘ಆಹಾರೋ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಮುಖ್ಯಾಹಾರವಸೇನಪಿ ನೇರಯಿಕಾನಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರಂ ಆಹಾರಂ…ಪೇ… ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ನೇರಯಿಕಾ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿನೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ? ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖೇಳೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಯೋತಿ ತಯೋ ಅರೂಪಾಹಾರಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಅವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಂ. ಕಾಮಭವಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣೋತಿ. ಏತಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ‘‘ಕತಮೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಚೋದಿತಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ. ಕಥೇತ್ವಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ.

‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಇಧ ಪಠಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತನಂ, ದುತಿಯಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ ನ ಕತಂ, ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಇತೋ ಪರೇಸು ದುಕತಿಕಾದಿಪಞ್ಹೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಏವ ಉದ್ಧರಣನಿಯ್ಯಾತನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ನ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲಂ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಾರಣಂ, ತದೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಹರಣಟ್ಠವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಆಹರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಕತ್ತಪ್ಪಧಾನಂ, ಸಙ್ಖರಣಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೇ ಗಹಿತೇ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಾ ಏವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪದೇಸವಿಸಯೋ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿದಣ್ಡಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೩೦). ನ ಹೇತ್ಥ ಖೀಣಾಸವಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ. ಪಾಕಟೋ ಭವೇಯ್ಯ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯತ್ತಾ ಪಞ್ಹಾನಂ. ನೋ ಚ ಗಣ್ಹಿಂಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಧ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ ಕಥಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಯದಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗತೋ, ತದಾ ಏವ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಯನ್ತಿ ಸಾಮಂಯೇವ. ಅದ್ಧನಿಯನ್ತಿ ಅದ್ಧಾನಕ್ಖಮಂ ಚಿರಕಾಲಾವಟ್ಠಾಯಿ ಪಾರಮ್ಪರಿಯವಸೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪರಮ್ಪರಕಥಾನಿಯಮೇನಾತಿ ಪರಮ್ಪರಕಥಾಕಥನನಿಯಮೇನ, ನಿಯಮಿತತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಕವಸೇನಾತಿ ಏಕಂ ಏಕಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಕೋ, ಪಞ್ಹೋ. ತಸ್ಸ ಏಕಕಸ್ಸ ವಸೇನ. ಏಕಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ.

ಏಕಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೪. ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿ ತೇಸಂ ತಾವ ನಾಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮಭಾವಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ತಥಾ ನಾಮಭಾವಂ ಪರತೋ ವಕ್ಖತಿ. ‘‘ನಾಮಂ ಕರೋತಿ ನಾಮಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ನಾಮಕರಣಂ, ತಂ ನಾಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ, ಅತ್ತನೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಾತಿಸಯಮಿದಂ ತೇಸಂ ನಾಮಕರಣಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಕರಣೇನೇವ ತೇ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಂ, ಕಿತ್ತಿಮನಾಮಂ, ಗುಣನಾಮಂ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಓಪಪಾತಿಕನಾಮನ್ತಿ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಏವಂ ವೇದನಾದೀನ’’ನ್ತಿ ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇತರನಾಮಮೇವ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ನಾಮನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವೇದನಾದಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಮಹಾಪಥವಿಆದಯೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಥವಿಆಪಾದಯೋ ಇಧ ನಾಮನ್ತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ, ರೂಪನ್ತಿ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಫಸ್ಸವೇದನಾದೀನಂ ವಿಯ ಪನ ಪಥವಿಆದೀನಂ ಓಪಪಾತಿಕನಾಮತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ಪಥವಿಆದಯೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಸಭಾವತ್ತಾ. ಫಸ್ಸವೇದನಾದೀನಞ್ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಫಸ್ಸಾದಿನಾಮಕತ್ತಾ, ಪಥವಿಆದೀನಂ ಕೇಸಕುಮ್ಭಾದಿನಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ನಾಮನ್ತರಾನಾಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಸದಾ ಅತ್ತನಾವ ಕತನಾಮತಾಯ ಚತುಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ನಾಮಂ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ಅಧಿವಚನನಾಮಮನ್ತರೇನ ಯೇ ಅನುಪಚಿತಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಗಹಣಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ನಾಮಾಯತ್ತಗ್ಗಹಣಾ ನಾಮಂ. ರೂಪಂ ಪನ ವಿನಾಪಿ ನಾಮಸಾಧನಂ ಅತ್ತನೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಉಪಯಾತೀತಿ ರೂಪಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಇಧಾಪಿ ‘‘ಯಥಾಪಥವಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ. ‘‘ಅತೀತೇಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವೇದನಾದೀಸು ನಾಮಸಞ್ಞಾ ನಿರುಳ್ಹಾ, ಅನಾದಿಕಾಲಿಕಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇತಿ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗವನ್ತಾನಮ್ಪಿ ವೇದನಾದೀನಂ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ನಾಮಭಾವೋ ಏಕನ್ತಿಕೋ, ತಬ್ಬಿಭಾಗರಹಿತೇ ಪನ ಏಕಸಭಾವೇ ನಿಚ್ಚೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ…ಪೇ… ನಾಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ನಾಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ. ನಮನ್ತೀತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಸಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತನ್ನಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ವಿನಾ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ. ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇಯೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋಪಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸೋ ನೇ ತತ್ಥ ನಾಮೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾಮೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಕೇ. ಕಾಮಂ ಕೇಸುಚಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೇವ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪನೇಸ ಸಾತಿಸಯೋ ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಪಣೀತತಾಕಪ್ಪಭಾವತೋತಿ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ‘‘ಅತ್ತನಿ ನಾಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಸಕಲಮ್ಪಿ ದಿವಸಭಾಗಂ ತಂ ಆರಬ್ಭ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾಪಿ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

‘‘ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸೀತಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಂ. ನನು ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಪನ ವಿಭೂತತರಂ. ವಿಭೂತತರಞ್ಹೇತ್ಥ ರುಪ್ಪನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯). ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ರೂಪಸಮಞ್ಞಾತಿ? ತತ್ಥಾಪಿ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ಹೋತಿಯೇವ ರೂಪಸಮಞ್ಞಾ. ಅನುಗ್ಗಾಹಕಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ವಿಸದಿಸಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಯೇವ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ, ತಂ ರುಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ರೂಪಯತಿ ವಿಕಾರಮಾಪಾದೇತೀತಿ ರೂಪಂ. ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಂ ರುಪ್ಪನ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರೂಪಸಮಞ್ಞಾಯ ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಭಾವತೋ. ‘‘ಪಟಿಘತೋ ರುಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ. ‘‘ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಯುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ, ಏವಂ ನಾಮಸ್ಸಾಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ, ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೫೬) ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ. ಇತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾ, ಜೀವೋ, ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ವಿನ್ದಿಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅನ್ತರಹಿತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಸಭಾವಚ್ಛಾದಕೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಭವಪತ್ಥನಾ ನಾಮ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಪವತ್ತತಣ್ಹಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಭವೇಸು ಭವಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ. ಇತಿ ‘‘ಅಯಂ ದುಕೋ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಹಿತೋ.

ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂ ‘‘ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನವಸೇನ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭವೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ. ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಭವೋ, ತಿಟ್ಠತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಭಾವೋ. ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ‘‘ನ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನವಸೇನ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ. ವಿಭವಿಸ್ಸತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಭವೋ, ಉಚ್ಛೇದೋ.

ಯಂ ನ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನ ಹಿರೀಯತಿ ನ ಲಜ್ಜತಿ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಧಮ್ಮಂ ನ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಲ್ಲಜ್ಜತಾತಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಾ. ಯಂ ನ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರೀಯಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಭಾಯನಕಆಕಾರೋತಿ ಪಾಪತೋ ಅನುತ್ತಾಸನಾಕಾರೋ.

‘‘ಯಂ ಹಿರೀಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನನ್ತರದುಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಜಾತಿಆದಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತತೋ ಬಹಿಭಾವತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ಅತ್ತಾ ಏವ ಅಧಿಪತಿ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಏವ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗಮನತೋ ಅತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ. ಲೋಕಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನರೂಪೇನ ಅವಟ್ಠಿತಾ. ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತನ್ತಿ ತತೋ ಉತ್ತಾಸನರೂಪೇನ ಅವಟ್ಠಿತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ತೇಸಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ. ನ ಹಿ ಲಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಭಯಂ, ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಕಿಚ್ಛಂ, ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲಗಾಹಿಮ್ಹೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿಲೋಮಗಾಹಕೇ. ತಸ್ಸಾ ಏವ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ ದುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಾತಂ ಇಟ್ಠಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ. ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಓವಾದಭೂತೇ ಸಾಸನಕ್ಕಮೇ ಓವಾದಕೇ ಚ ಆದರಭಾವರಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾದರೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾದರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಚೇತನಾ ದೋವಚಸ್ಸಂ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದೋವಚಸ್ಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ, ಅತ್ಥತೋ ದೋವಚಸ್ಸಮೇವ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಚೇತನಾಪ್ಪಧಾನತಾಯ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಪ್ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹಿತಾಕಾರೇನ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಯೋಗತೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಾಪಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಾಪಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ, ಚತ್ತಾರೋಪಿ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ.

‘‘ಸುಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದಕ್ಖಿಣಗ್ಗಾಹಿಮ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಸಾತೇ ಸಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಸುಬ್ಬಚೋತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನನ್ತರದುಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಆಹ ಸೋವಚಸ್ಸತಾ…ಪೇ… ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಉಭೋತಿ ಸೋವಚಸ್ಸತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಚ. ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸಾ ‘‘ಸೋವಚಸ್ಸತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ.

ವತ್ಥುಭೇದಾದಿನಾ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾ ತಂತಂಜಾತಿವಸೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ರಾಸಿತೋ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಆಪತ್ತಿಯೋವ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ. ತಾ ಪನ ಅನ್ತರಾಪತ್ತೀನಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಪಞ್ಚಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ತಾಸಂ ಪನ ಗಹಣೇ ಸತ್ತಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ. ‘‘ಇಮಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಏತ್ತಕಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಏವಞ್ಚ ತೇಸಂ ಆಪಜ್ಜನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾ ತಾಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಾಸಂ ಆಪತ್ತೀನನ್ತಿ ತಾಸು ಆಪತ್ತೀಸು. ತತ್ಥ ಯಂ ಸಮ್ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾಸು ವಿಯ ಠಿತಾಸು, ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಭಾಗಾಸು ಚ ಆಪತ್ತೀಸು ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಾನ, ಅಯಂ ವಿಸೇಸತೋ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ದುತಿಯಂ ಆಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಹೇವ. ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಪನಪಯೋಗತಾಯ ಕಮ್ಮಭೂತಾ ವಾಚಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾ, ತಥಾಭೂತಾ ಅನುಸಾವನವಾಚಾ ಚೇವ ‘‘ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತವಾಚಾ ಚ. ತಾಯ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಕಾಲಮೇವ ‘‘ಇಮಾಯ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಇತೋ ಆಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತಞ್ಚ ಪಠಮೇ ವಾ ತತಿಯೇ ವಾ ಅನುಸಾವನೇಯ್ಯಕಾರಪ್ಪತ್ತೇ, ‘ಸಂವರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಾ ಪದೇ ಪರಿಯೋಸಿತೇ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಂ ತಂ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ. ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಯಥಾಪನ್ನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾ ತಥಾ ಅನನ್ತರಾಯತಾಪಾದನಂ, ಏವಂ ವುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ದೇಸನಾಯಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪವತ್ತಂ, ಇತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗ ಮಜ್ಝೇ ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ. ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ, ಪಗೇವ ವುಟ್ಠಾನ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಂ ಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಮಯವಸೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥಾತಿ ವುಟ್ಠಾಪನೇ ಸಮತ್ಥಾ.

‘‘ಧಾತುಕುಸಲತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತುಆದಯೋ, ಸುಖಧಾತುಆದಯೋ, ಕಾಮಧಾತುಆದಯೋ ಚ ಧಾತುಯೋ ಏತಾಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಏತಾಸು ಕೋಸಲ್ಲೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಾಸುಪಿ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛೇದಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಭಾವಪರಿಚ್ಛೇದಕಾತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧಿನೀ. ‘‘ಸವನಪಞ್ಞಾ ಧಾರಣಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಞಾ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಧಾತೂನಂ ಸವನಧಾರಣಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯಾ, ಇತರಾ ಭಾವನಾಮಯಾ. ತತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಮಸನಪಞ್ಞಾ ಲೋಕಿಯಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಸಾ, ಇತರಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ. ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಚ ಮನಸಿಕರಣಂ ಮನಸಿಕಾರೋ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾ. ತಂ ಪನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಮ್ಮಸನಪಞ್ಞಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಆದಿ, ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾ ಮಜ್ಝೇ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ.

ಆಯತನಾನಂ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ತೇಸಂ ಧಾತುಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಉಗ್ಗಹಜಾನನಪಞ್ಞಾ. ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಿಧಿನೋ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಮನಸಿಕಾರಜಾನನಪಞ್ಞಾ. ಯಸ್ಮಾ ಆಯತನಾನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಧಾತುಯೋವ ಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಾದಿವಸೇನ ತೇಸಮೇವ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಾತುಕುಸಲತಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕುಸಲತಾ ಏಕದೇಸೇ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸವನಂ ವಿಯ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿಪಿ ಪರಿತ್ತಞಾಣಕತ್ತುಕಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸವನ ಉಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಲೋಕಿಯಾ’’ತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಮಸನಮನಸಿಕಾರಾನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪರಿನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರತಾಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಮನಸಿಕಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಆದೀನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ಸೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾನ’’ನ್ತಿ. ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರಸವನಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ.

ಠಾನಞ್ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಫಲಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಕರಣತೋ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ. ತೇಸಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ. ಏತಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಠಾನಂ, ತೇವ ಧಮ್ಮಾ ತಂವಿಧುರಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವತೋ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಠಮನಯೇ ಫಲಭೇದೇನ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಾನಾಟ್ಠಾನತಾ ದೀಪಿತಾ; ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ಅಭಿನ್ನೇಪಿ ಫಲೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಭೇದೇನ ತೇಸಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನತಾ ದೀಪಿತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಅಕಿರಿಯತಾ ಪನ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ.

ಉಜುನೋ ಭಾವೋ ಅಜ್ಜವಂ, ಅಜಿಮ್ಹತಾ ಅಕುಟಿಲತಾ ಅವಙ್ಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ತಮತ್ಥಂ ಅನಜ್ಜವಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸ್ವಾಯಂ ಅನಜ್ಜವೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅನೇಸನಾಯ, ಅಗೋಚರಚಾರಿತಾಯ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ…ಪೇ… ಚರತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾ ನಾಮ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಙ್ಕಭಾವತೋ. ಪುರಿಮಸದಿಸೋತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖುಸದಿಸೋ. ಚನ್ದವಙ್ಕತಾ ನಾಮ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ವಙ್ಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕತಾ ನಾಮ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಙ್ಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಇದಂ ಅಜ್ಜವಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಉಜುಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ. ಅಜ್ಜವತಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ, ಯೇನಾಕಾರೇನಸ್ಸ ಅಜ್ಜವೋ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಜ್ಜತೀತಿ ಲಜ್ಜೀ, ಹಿರಿಮಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲಜ್ಜವಂ, ಹಿರೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಜ್ಜಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಲಜ್ಜೀ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಲೀ, ಮಾಯೀ’’ತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲಜ್ಜೀಭಾವೋ, ಸಾ ಏವ ಲಜ್ಜಾ.

ಪರಾಪರಾಧಾದೀನಂ ಅಧಿವಾಸನಕ್ಖಮಂ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ. ಸುಚಿಸೀಲತಾ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಾ ಹಿ ಸೋಭನಕಮ್ಮರತತಾ, ಸುಟ್ಠು ವಾ ಪಾಪತೋ ಓರತಭಾವೋ ವಿರತತಾ ಸೋರಚ್ಚಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುರತಭಾವೋ’’ತಿ.

‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಅಪರೋ ನಯೋ – ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಞ್ಹಿ ಪರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ತದಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮಕರಣನ್ತಿ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಞಾತೀನಂ, ಗುಣಾನಞ್ಚ ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಾದಿಕಾರಕಾನಂ ನಾಮಭಾವೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನತ್ಥೀತಿ, ನತ್ಥಿಯೇವ ನಾಮಭಾವೋ. ವೇದನಾದೀನಂ ಪನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವೇದನಾದಿನಾಮಸ್ಸ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತೋ ನಾಮತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಥವೀಆದಿ ನಿದಸ್ಸನೇನ ನಾಮಸ್ಸ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತಂಯೇವ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ನ ನಾಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ, ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಪನ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ವತ್ತತಿ, ನ ಪಥವೀಆದೀಸೂತಿ ನ ತೇಸಂ ನಾಮಭಾವೋ. ನ ಹಿ ಪಥವೀಆದಿನಾಮಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕೇಸಾದಿನಾಮೇಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ವೇದನಾದಿನಾಮಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ನಾಮೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವೋಹರಿತಬ್ಬೇನ ಪಿಣ್ಡಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಅಥ ವಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ರೂಪಾದಯೋ ಚ, ತೇಸಂ ಪಕಾಸಕಪಕಾಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ವಿನಾಪಿ ನಾಮೇನ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ತೇ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ನಾಮಾಯತ್ತಗ್ಗಹಣೀಯಭಾವೇನ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಟಿಘಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಚ ನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಯ ನಾಮೇನ ವಿನಾ ಪಾಕಟೋತಿ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಅರೂಪತಾಯ ವಾ ಅಞ್ಞನಾಮಸಭಾಗತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಿತೋಯಂ, ಅಞ್ಞಫಸ್ಸಸಭಾಗತ್ತಾ ವಾ. ವಚನತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ನಾಮಯತೀತಿ ನಾಮನ್ತಿ ಇಧ ಪಚ್ಛಿಮಪುರಿಮಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ. ರೂಪಯತೀತಿ ವಿನಾಪಿ ನಾಮೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಮಯತೀತಿ ನಾಮೇನ ವಿನಾ ಅಪಾಕಟಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಕಾಸಕಂ ನಾಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಸತಿಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನ ತಂ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಸಾತಿಸಯಂ ನಾಮನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಭವತಣ್ಹಾ ಚಾ’’ತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ಸತ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರದಸ್ಸನತ್ಥೋ. ಸಮುದಾಚರತೀತಿ ಹಿ ಸಮುದಾಚಾರೋ, ವಟ್ಟಮೂಲಮೇವ ಸಮುದಾಚಾರೋ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರೋ, ವಟ್ಟಮೂಲದಸ್ಸನೇನ ವಾ ವಟ್ಟಮೂಲಾನಂ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವಟ್ಟಮೂಲಾನಂ ಸಮುದಾಚಾರೋ ವಟ್ಟಮೂಲಸಮುದಾಚಾರೋ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಗಹಣವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏಕಂ ವಾ ಖನ್ಧಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಭೋಗಭೂತಂ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಹ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಧಮ್ಮೋ, ತತ್ಥ ಭವಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ. ದೋವಚಸ್ಸ-ಸದ್ದತೋ ಆಯ-ಸದ್ದಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದೋವಚಸ್ಸಾಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ದೋವಚಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ದೋವಚಸ್ಸಾಯಂ. ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಸಿಕ್ಖನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಭಜನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇವನಾ…ಪೇ… ಭಜನಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಭತ್ತಿ ಸಮ್ಭತ್ತಿ.

ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾತಿ ಅಬ್ಭಾನತಿಣವತ್ಥಾರಕಕಮ್ಮವಾಚಾಯ, ‘‘ಅಹಂ ಭನ್ತೇ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಚ ಸಹೇವ. ಸಹೇವ ಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಕಾರಣಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ ವಾ, ವುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾ’’ತಿ ಕಾರಣೇನ ಸಹ ಫಲಸ್ಸ ಜಾನನವಸೇನ ‘‘ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.‘‘ಸಹ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಹ ಪರಿಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಧಾತುವಿಸಯಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಧಾತುಕುಸಲತಾ. ತದೇಕದೇಸಾ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುರಿಮಪದೇಪಿ ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಪಞ್ಞಾ ಏವ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಆಯತನವಿಸಯಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಆಯತನಕುಸಲತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರಜಾನನಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೀಸುಪಿ ವಾ ಪದೇಸು ವಾಚುಗ್ಗತಾಯ ಆಯತನಪಾಳಿಯಾ, ಧಾತುಪಾಳಿಯಾ ಚ ಮನಸಿಕರಣಂ ಮನಸಿಕಾರೋ. ತಥಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ, ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೀ, ತದತ್ಥಂ ಸುಣನ್ತೀ, ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಧಾರೇನ್ತೀ, ‘‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ, ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಭಾವತೋ, ಗಣನತೋ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಜಾನನ್ತೀ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಉಗ್ಗಹಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ. ಮನಸಿಕಾರಪದೇ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ತತೋ ಪವತ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರೋ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಸ ಜಾನನಂ ಪವತ್ತನಮೇವ, ‘‘ಯಥಾ ಪವತ್ತಂ ವಾ ಉಗ್ಗಹಂ, ಏವಮೇವ ಪವತ್ತೋ ಉಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಉಗ್ಗಹಜಾನನಂ. ‘‘ಮನಸಿಕಾರೋ ಏವಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ಏವಞ್ಚ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ ಜಾನನಂ ಮನಸಿಕಾರಜಾನನಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ‘‘ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಗ್ಗಹೋಪಿ ಹಿ ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಮನಸಿಕಾರನಿರುತ್ತಿಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತಿ. ಯೋ ಚ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಚ ಮನಸಿಕರಣೂಪಾಯೋ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ‘‘ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾತಿ. ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಪಜಹನತೋ. ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಮ್ಮಸನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ತತ್ಥೇವ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರಕಿಚ್ಚಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಾಧೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಮನಸಿಕಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ’’ತಿ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನಿದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಜಾನನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲತಾ.

ಅಧಿವಾಸನಂ ಖಮನಂ. ತಞ್ಹಿ ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಕಟಂ ದುರುತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿವಿರೋಧಾಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸನಂ ‘‘ಅಧಿವಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕನ್ತಿ ಅಕುಜ್ಝನಂ. ದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಅಕ್ಖೀಸು ಅಸ್ಸೂನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಾ ಅನಸ್ಸುರೋಪೋ. ಅತ್ತಮನತಾತಿ ಸಕಮನತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನೋ ಸಕೋ ಮನೋಭಾವೋ ಅತ್ತಮನತಾ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಪೀತಿಸಹಗತಮನೇನ ಸಕಮನತಾ. ಅತ್ತಮನೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅತ್ತಮನತಾ, ಸಾ ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿವಾಸನಲಕ್ಖಣಾ ಖನ್ತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ. ಸುಚಿಸೀಲತಾ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಾ ಹಿ ಸೋಭನಕಮ್ಮರತತಾ. ಸುಟ್ಠು ಪಾಪತೋ ಓರತಭಾವೋ ವಿರತತಾ ಸೋರಚ್ಚಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುರತಭಾವೋ’’ತಿ.

ಸಖಿಲೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಣ್ಹವಾಚೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಖಲ್ಯಂ, ಸಣ್ಹವಾಚತಾ. ತಂ ಪನ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿಭಾವೇನ್ತೀ ಯಾ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಾಖಲ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಣ್ಡಕಾತಿ ಸದೋಸವಣೇ ರುಕ್ಖೇ ನಿಯ್ಯಾಸಪಿಣ್ಡಿಯೋ, ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಾದೀನಿ ವಾ ಉಟ್ಠಿತಾನಿ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಫೇಗ್ಗುರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪನ ಕುಥಿತಸ್ಸ ಅಣ್ಡಾನಿ ವಿಯ ಉಟ್ಠಿತಾ ಚುಣ್ಣಪಿಣ್ಡಿಯೋ, ಗಣ್ಠಿಯೋ ವಾ ಅಣ್ಡಕಾ. ಇಧ ಪನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಕಕ್ಕಸಾದಿಭಾವತೋ ಅಣ್ಡಕಪಕತಿಭಾವೇನ ವಾಚಾ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪದುಮನಾಳಂ ವಿಯ ಸೋತಂ ಘಂಸಯಮಾನಾ ಪವಿಸನ್ತೀ ಕಕ್ಕಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕೋಧೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭೂತಾ ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾ. ಪುರೇ ಸಂವದ್ಧನಾರೀ ಪೋರೀ, ಸಾ ವಿಯ ಸುಕುಮಾರಾ ಮುದುಕಾ ವಾಚಾ ಪೋರೀ ವಿಯಾತಿ ಪೋರೀ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಪಿ ಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತತ್ಥ ವಾಚಾಯಾತಿ ವಾ. ‘‘ಸಣ್ಹವಾಚತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ವಾಚಂ ಪವತ್ತಯಮಾನಂ ಚೇತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಮೋದಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮುದುಕಭಾವೋ ಮದ್ದವಂ ಸಮ್ಮೋದಕಮುದುಕಭಾವೋ. ಆಮಿಸೇನ ಅಲಬ್ಭಮಾನೇನ, ತಥಾ ಧಮ್ಮೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಛಿದ್ದೋ. ಆಮಿಸಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಲಾಭೇನ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಛಿದ್ದಸ್ಸ ವಿವರಸ್ಸ ಭೇದಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಥರಣಂ ಪಿದಹನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ. ತಂ ಸರೂಪತೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಚ ಪಾಳಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಗ್ಗಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಂ ಅತ್ತನೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಉದ್ದೇಸದಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ಉದ್ದಿಸನಂ. ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ಧಮ್ಮಕಥಾಕಥನನ್ತಿ ಸರಭಞ್ಞಸರಭಣನಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮಕಥನಂ.

ಕರುಣಾತಿ ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಮಾಹ. ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ವದತಿ. ಪಾಳಿಪದೇ ಪನ ಯಾ ಕಾಚಿ ಕರುಣಾ ‘‘ಕರುಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಕರುಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಪನ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾವ. ಮೇತ್ತಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುಚಿ-ಸದ್ದತೋ ಭಾವೇ ಯ್ಯ-ಕಾರಂ, ಇ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಏ-ಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸುಚಿಭಾವೋ’’ತಿ. ಹೋತು ತಾವ ಸುಚಿಭಾವೋ ಸೋಚೇಯ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗತಾ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಮುಟ್ಠಾ ಸತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ, ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ, ನ ಸತಿಯಾ ಅಭಾವಮತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸತಿವಿಗತಾ ವಿಪ್ಪವುತ್ಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋ’’ತಿ. ‘‘ಅಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅ-ಕಾರೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಸತ್ತಪಟಿಸೇಧೇ. ಉದಕೇ ಲಾಬು ವಿಯ ಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಿಲವನ್ತಾ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಓಗಾಹತಿ, ಸಾ ಪಿಲಾಪನತಾ. ಯೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮುಸ್ಸತಿ ನ ಸರತಿ, ಸಾ ಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾ. ಯಥಾ ವಿಜ್ಜಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯೇವ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಭೇದೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರವಿನಾಸೋ. ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಚ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೇ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ಅವೀಮಂಸಿತ್ವಾ.

ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯಾತಿ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಸು ಅಪ್ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ನಾಮಂ. ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾತ ನಿಮಿತ್ತಂ. ಅಕಮ್ಪನಞಾಣನ್ತಿ ತಾಯ ಅನಭಿಭವನೀಯಂ ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಞ್ಚ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಭಾವನಾ ನಾಮ, ಯಾ ಚ ತದತ್ಥಾ, ತದುಭಯಞ್ಚ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ನ ಭಾವಿತಭಾವನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಬಲ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ.

ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೋಪಿ ಬಲಟ್ಠೋ ಏವ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಪನ ಅಕಮ್ಪನೀಯತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಬಲಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸತಿಯಾ ಅಕಮ್ಪನವಸೇನಾ’’ತಿ. ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮನತೋ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ದಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ. ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸಮಾಧಾನಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಯೇನಾಕಾರೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಭಾವನಾವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ. ನಿಮಿತ್ತವಸೇನಾತಿ ಕಾರಣವಸೇನ. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಗ್ಗಹೋವ ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಪಗ್ಗಾಹನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಸಮಥೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಗ್ಗಾಹೋ ವೀರಿಯಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಗ್ಗತಾ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಕಿಚ್ಚನಿಬ್ಬತ್ತಿಭಾವತೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಭಾವೋ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಮಥಪಗ್ಗಾಹಾನಂ ಉಪರಿ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತದುಕಸ್ಸಪಿ ಮಿಸ್ಸಕತಾ ವುತ್ತಾ.

ಯಥಾಸಮಾದಿನ್ನಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಭೇದಕರೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ. ಸೀಲವಿನಾಸಕೋ ಅಸಂವರೋ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಿನಾಸಿಕಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೧; ೨.೯೪; ವಿಭ. ೭೯೩) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ದೂಸಿಕಾ.

ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬಭಾಗತೋ ತಸ್ಸ ಅನೂನತಾಪಾದನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾದನತೋ ಪರಿಪೂರಣತೋ’’ತಿ. ಪಾರಿಪೂರತ್ಥೋ ಹಿ ಸಮ್ಪದಾ-ಸದ್ದೋತಿ. ಮಾನಸಿಕಸೀಲಂ ನಾಮ ಸೀಲವಿಸೋಧನವಸೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪ್ಪಹಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಆದಿಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಾರಿಪೂರಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ.

ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಆದಿಉಪರಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ. ಸುವಿಸುದ್ಧಮೇವ ಹಿ ಸೀಲಂ ತಸ್ಸಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ, ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಾಪೇತುಂ ಉಪನೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಾದಿಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ನೋ ಸಕಂ, ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಸಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಜಾನನಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಪರೇನ ಕತಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ಪರೇನ ಕತಂ, ಏವಂ ಅತ್ತನಾ ಕತಮ್ಪಿ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ. ಅತ್ತನಾ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಪರೇನ ಕತಂಪೀತಿ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಪರಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನವಸೇನ ಕತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಕಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಸಬ್ಬಅತ್ಥವಿನಾಸನತೋ. ಅತ್ಥಜನನತೋತಿ ಇಧಲೋಕತ್ಥಪರಲೋಕತ್ಥಪರಮತ್ಥಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನತೋ. ಆರಬ್ಭಕಾಲೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ವಚೀಸಚ್ಚಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ. ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ವಿಲೋಮೇತಿ ನ ವಿರೋಧೇತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸಮ್ಪಾಪನತೋ.

ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಣಭೂತಂ ದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಮಗ್ಗಂ ವದತಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವೀರಿಯಮಾಹ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮೇವ ಚ ನಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಾಳಿಯಾ (ಧ. ಸ. ೫೫೦) ಸಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾ’’ತಿ ಆದಿಂ ಅವೋಚ.

ಯಸ್ಮಾ ಸಂವೇಗೋ ನಾಮ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವೇಗವತ್ಥುಂ ಭಯತೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬತೋ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿಭಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಭಾಯನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ಜಾತಿ ಏವ ಭಯಂ ಜಾತಿಭಯಂ. ಸಂವೇಜನೀಯನ್ತಿ ಸಂವಿಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾಸಿತಬ್ಬಂ. ಠಾನನ್ತಿ ಕಾರಣಂ, ವತ್ಥೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಂವೇಗಸ್ಸ. ಉಪಾಯಪಧಾನನ್ತಿ ಉಪಾಯೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ.

ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸೀಲಾದೀನಂ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ. ಭಾವನಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ವಡ್ಢನೇನ ಚ. ಅಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಲಂ ಏತ್ತಾವತಾ, ಕಥಂ ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಾಪತ್ತಿವಸೇನ ನ ಸನ್ತುಟ್ಠಸ್ಸ. ಭಿಯ್ಯೋಕಮ್ಯತಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಉಪ್ಪಾದನಿಚ್ಛಾ. ವೋಸಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅಸಮತ್ಥನ್ತಿ. ತುಸ್ಸನಂ ತುಟ್ಠಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತುಟ್ಠೀತಿ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ. ವೀರಿಯಪ್ಪವಾಹೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಪಟಿಗಮನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಪಟಿವಾನಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿವಾನೀ, ನ ಪಟಿವಾನೀ ಅಪ್ಪಟಿವಾನೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತಾತಿ ಕುಸಲಾನಂ ಕರಣೇ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಆದರಕಿರಿಯತಾ. ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾತಿ ಸತತಮೇವ ಕರಣಂ. ಅಟ್ಠಿತಕಿರಿಯತಾತಿ ಅನ್ತರಾ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಖಣ್ಡಂ ಅಕತ್ವಾ ಕರಣಂ. ಅನೋಲೀನವುತ್ತಿತಾತಿ ನ ಲೀನಪ್ಪವತ್ತಿತಾ. ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾತಿ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಿಪನಂ. ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾತಿ ಕುಸಲಕರಣೇ ವೀರಿಯಧುರಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಿಪನಂ. ಆಸೇವನಾತಿ ಆದರೇನ ಸೇವನಾ. ಭಾವನಾತಿ ವಡ್ಢನಾ ಬ್ರೂಹನಾ. ಬಹುಲೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ.

ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಮುತ್ತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮನೇನ, ಪಟಿಯೋಗಿವಿಗಮನೇನ ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತಾ, ತತೋ ನಿರಾಸಙ್ಕತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ಅಭಿರತಾ, ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ತಾ ಅಧಿಕಂ ಮುಚ್ಚನತೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತೋ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ. ಮುತ್ತತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿಸೇಸೇನ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿ.

ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತೀತಿ ಖಯೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ.ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೇ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಪುನ ಸನ್ದಹನವಸೇನ. ಅನುಪ್ಪಾದಭೂತೇತಿ ತಂತಂಫಲೇ. ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಕರೋ ಮಗ್ಗೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇ, ಭಙ್ಗೇತಿ ಅತ್ಥೋತಿ.

ದುಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತಿಕವಣ್ಣನಾ

೩೦೫. ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ‘‘ಲುಬ್ಭತೀತಿ ಲೋಭೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಲುಬ್ಭತಿ ತೇನ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಕರಣಭಾವಸಾಧನವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೇವ. ದುಸ್ಸತಿ ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಕುಸಲಞ್ಚ ತಂ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಭಾವತೋ ಮೂಲಞ್ಚ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನತೋ, ನ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧನತೋ. ನ ಹಿ ಮೂಲಕತೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವೋ, ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ. ತಥಾ ಸತಿ ಮೋಮೂಹಚಿತ್ತದ್ವಯೇ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಲೋಭಾದೀನಂ. ‘‘ನ ಲುಬ್ಭತೀತಿ ಅಲೋಭೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ.

ದುಟ್ಠು ಚರಿತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ನ ಸುಟ್ಠು ಅಸಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿತಾನಿ. ವಿರೂಪಾನೀತಿ ಬೀಭಚ್ಛಾನಿ ಸಮ್ಪತಿ, ಆಯತಿಞ್ಚ ಅನಿಟ್ಠರೂಪತ್ತಾ. ಕಾಯೇನಾತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಕರಣಭೂತೇನ. ಕಾಯತೋತಿ ಕಾಯದ್ವಾರತೋ. ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಕಾಯಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಯಸುಚರಿತನ್ತಿ ವಾರಿತ್ತಸೀಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವದತಿ, ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಸ್ಸಪಿ ವಾ, ಯಸ್ಸ ಅಕರಣೇ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತನಿದ್ಧಾರಣಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಭಯತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ತಯಿದಂ ದ್ವಾರದ್ವಯೇ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋಸುಚರಿತಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಮನೋಸುಚರಿತ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ತದುಭಯಞ್ಹಿ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ತಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸಿಯಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ಸಿಯಾ ವಚೀಸುಚರಿತನ್ತಿ.

ಪಾಣೋ ಅತಿಪಾತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ತಥಾಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಯೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ’’ತಿ. ವಚೀದ್ವಾರೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸನಾಮಾಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿಯಾ, ತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿಯಾ ಚ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ –

‘‘ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ನ ದ್ವಾರಾ ದ್ವಾರಚಾರಿನೋ;

ತಸ್ಮಾ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ’’ತಿ. (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲದ್ವಾರಕಥಾ);

ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇಪಿ ವಚೀದ್ವಾರೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾತಿ ಮನೋಕಮ್ಮಭೂತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ. ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭೂತಾಯ ಪನ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ತಂ ತಂ ಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾತಿ. ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮನೋಸುಚರಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಿವಿಧಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಅಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾಪಿ ವಿರತಿಯೋಪಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ, ಕಾಯೇನ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಮಾದಿಯನೇ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಾಯಸುಚರಿತಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ವಚೀಸುಚರಿತೇ.

ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚ. ತತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಕಾಮೇಹಿ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಕಾಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಬ್ಯಾಪಾದವತ್ಥುಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಉಭಯಥಾಪಿ ಯೋಜನಾ ಲಬ್ಭತೇವ. ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇ, ವಿಹಿಂಸನಂ ವಾ ಏಸಾ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ವಿಹಿಂಸಾ, ತಾಯ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿಹಿಂಸಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಸದ್ದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪ್ಪಿಯೇ ಅಮನಾಪೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಟ್ಠಾನಾಘಾತವಸೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾವ ವಿನಾಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನಾಸನಂ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಏವಾತಿ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ’’ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯೇ ‘‘ದುಕ್ಖಾಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ, ತೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯೇ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕತಾಯ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸಯಾ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ. ಯೇ ಪನ ನ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾಯೋಗತೋ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಭತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಅಲೋಭೋ, ನೀವರಣೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತೇಹಿ ಪನ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಚ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸುಭಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ. ಅಸುಭಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿವಿತಕ್ಕದ್ವಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಿ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಝಾನಾದೀನಿ ಉದ್ಧಟಾನಿ. ಅಸುಭಜ್ಝಾನೇತಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ. ಅವಯವೇ ಹಿ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ’’ತಿ. ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ. ತಂ ಝಾನಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಸೋ ಲೋಕುತ್ತರೋತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ನ ಬ್ಯಾಪಾದೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮೇತ್ತಾ, ತಾಯ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಮೇತ್ತಾಝಾನೇತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ಅಧಿಗತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ. ಕರುಣಾಝಾನೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಹಿಂಸಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ನ ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾ, ಕರುಣಾ.

ನನು ಚ ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿರಹತೋ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಇಮೇಸಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರಣತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಲೋಭೋ ಸೀಸಂ ಹೋತೀತಿ ಅಲೋಭೋ ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ. ನಿಯಮಿತಪರಿಣತಸಮುದಾಚಾರಾದಿವಸೇನ ಯದಾ ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಲದ್ಧಾವಸರೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅದೋಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋ ತಸ್ಸೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಭಾವೋ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ಸತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಭಾವೇ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅವಿಹೇಠನಜಾತಿಕತಾಯ ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಭಾವೋ ಚ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತೇ ಇತರೇ ದ್ವೇ. ತದನ್ವಯಿಕಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಗಾಮಿನೋ, ಸರೂಪತೋ ಅದಿಸ್ಸನತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ತದನುಮಾನನೇಯ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೮) ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ? ತಥಾ ದೇಸನಾಯ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವೇತಂ.

ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತಾಸು ದ್ವೇ ಸತ್ತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯೇವ ಹಿ ಏತಾ’’ತಿ. ತಥೇವಾತಿ ಯಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ‘‘ಅಸುಭಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಥೇವ ತಾಸಮ್ಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಕಾಮೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ. ತಕ್ಕನವಸೇನ ತಕ್ಕೋ. ವಿಸೇಸತೋ ತಕ್ಕನವಸೇನ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸಙ್ಕಪ್ಪನಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೇ ಏವ ಕಾಮೋಪಪದೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸು. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತೂ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ ಕಾಮಿತಬ್ಬಧಾತುಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹೇಠೇತೀತಿ ವಿಬಾಧತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಕಾಮಧಾತುತ್ತಿಕೇ. ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಙ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ಕಥಾ. ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಕಥಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ. ಇತರಾ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ಸವಿಸಯಸ್ಸ ಅತಿಬ್ಯಾಪನೇನ. ತತೋತಿ ಇತರಧಾತುದ್ವಯಸಙ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ. ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ. ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಂ…ಪೇ… ಕಥೇಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಗೇವ ಅಪವಾದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪವತ್ತತಿ, ಠಪೇತ್ವಾ ವಾ ಅಪವಾದವಿಸಯಂ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋವ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪವತ್ತತೀತಿ, ಞಾಯೋ ಹೇಸ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ.

ದ್ವೇ ಕಥಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೦೫) ಅನನ್ತರತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾ ದ್ವೇ ಕಥಾ. ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಆನೇತ್ವಾ ಕಥನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಅತ್ಥೋ ಇಧಾಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಗಹಿತಾಯ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ. ಕಾಮಭವೋ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ಧಾತು ಚಾತಿ ಕಾಮಧಾತು. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಸಞ್ಞಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ. ಧಾತುಯಾ ಆಗತಟ್ಠಾನಮ್ಹೀತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತು ರೂಪಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಾತುಗ್ಗಹಣೇ ಕತೇ. ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಕಾಮಭವೋ ರೂಪಭವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭವವಸೇನ ತದತ್ಥೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಧಾತುಯಾ ವಸೇನ. ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ಧಾತುಯಾ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಭವಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಧಾತುಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಭವವಸೇನ ಧಾತುಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ. ನಿರುಜ್ಝತಿ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮೇತ್ಥಾತಿ ನಿರೋಧೋ, ಸಾ ಏವ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ನಿರೋಧಧಾತು, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ನಿರುದ್ಧೇ ಚ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೇ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ.

ಹೀನಧಾತುತ್ತಿಕೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೪) ಹೀನತ್ತಿಕೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೀನಾ ಧಾತೂತಿ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ. ತೇ ಹಿ ಲಾಮಕಟ್ಠೇನ ಹೀನಧಾತು. ಹೀನಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಧಾತು, ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ. ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತಧಾತು, ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ.

ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ ವಿಸಯಭೂತಾ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ, ಕಾಮರಾಗೋ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸೂತಿ ರೂಪಾರೂಪೂಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ಯಥಾಧಿಗತೇಸು. ಅನಧಿಗತೇಸು ಪನ ಸೋ ಪತ್ಥನಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾತಿ ಇಮಿನಾವ ಗಹಿತೋ. ಝಾನನಿಕನ್ತೀತಿ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ನಿಕನ್ತಿ. ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾತಿ ಭವೇಸು ಪತ್ಥನಾತಿ. ಏವಂ ಚತೂಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮಹಗ್ಗತೂಪಪತ್ತಿಭವವಿಸಯಾ, ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಭವವಿಸಯಾ, ಭವದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾ, ಭವಪತ್ಥನಾಭೂತಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ವಿಭವಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚವತ್ಥು ಕಾಮವಿಸಯಾ ಬಲವರಾಗಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾತಿ ಪಠಮನಯೋ, ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧) ವಚನತೋ ತೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾತಿ ದುತಿಯನಯೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾತಿ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತನೋ, ತೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮವಿಸಯೋ ಲೋಭೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ವಿಭ. ೯೧೫) ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಆಗತೋತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ತಿಕನ್ತರಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ತಣ್ಹಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿತದೇಸನಾನನ್ತರತಾಯ ತಂ ‘‘ವಾರೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ವಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ವಾರೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಜನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ. ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತತೋತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ. ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ. ಇತರಾ ದ್ವೇ ತಣ್ಹಾತಿ ರೂಪತಣ್ಹಂ, ಅರೂಪತಣ್ಹಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತೇನ ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಸಾಧಾರಣವಚನಮೇತಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಲೋಭಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸವಚನಂ ಯಥಾ ಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋ ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿರೋಧತಣ್ಹಾತಿ ಭವನಿರೋಧೇ ಭವಸಮುಚ್ಛೇದೇ ತಣ್ಹಾ. ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ, ಕಾಮಾವಚರದೇವತ್ತಭಾವೇ, ರೂಪಾವಚರಅರೂಪಾವಚರತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಹೋತೀತಿ ಭವನಿರೋಧಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಹಗತಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ತಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತೀತಿ.

ವಟ್ಟಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಿವಿಧೇಪಿ ವಟ್ಟೇ. ಯಥಾ ತೇ ಹಿ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿಸತ್ತಂ ತೇಸಂ ಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟೇಪೀತಿ. ಸತೀತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ. ರೂಪಾದಿಭೇದೇತಿ ರೂಪವೇದನಾದಿವಿಭಾಗೇ. ಕಾಯೇತಿ ಖನ್ಧಸಮೂಹೇ. ವಿಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಸತೀ ಪರಮತ್ಥತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಹಿ ಅತ್ತಾದಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಅಯಂ ಅತ್ಥೇವಾತಿ. ವಿಚಿನನ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ವೀಮಂಸನ್ತೋ. ಕಿಚ್ಛತೀತಿ ಕಿಲಮತಿ. ಪರಾಮಸತೀತಿ ಪರತೋ ಆಮಸತಿ. ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ, ವತೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರತೋ ಆಮಸತಿ ನಾಮ. ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ರೂಪಾದಿ-ಧಮ್ಮೇ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇ ವಾ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ತೇಸಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ, ಸಾಮಿಭೂತಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ವೀಸತಿ. ವಿಮತೀತಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮಾ, ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಮನನಾಭಾವತೋ ಸಂಸಯಿತಟ್ಠೇನ ಅಮತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪರಿಯಾಸಗ್ಗಾಹೋತಿ ಅಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹೋ.

ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾಯ ಪುರಾಣಭಾವೇನ. ಆಸವನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸನ್ದನಟ್ಠೇನ, ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸವತೀತಿ ಪವತ್ತತಿ. ಅವಧಿಅತ್ಥೋ ಆ-ಕಾರೋ, ಅವಧಿ ಚ ಮರಿಯಾದಾಭಿವಿಧಿಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಮರಿಯಾದೋ ಕಿರಿಯಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತಿ. ಅಭಿವಿಧಿ ಕಿರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆ ಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ. ಅಭಿವಿಧಿಅತ್ಥೋ ಅಯಂ ಆ-ಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ ಆಸವಾ ಆಗತಾತಿ ವಿನಯಪಾಳಿಂ (ಪಾರಾ. ೩೯) ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯) ದ್ವಿಧಾ ಆಸವಾ ಆಗತಾತಿ. ಕತ್ಥಚೀತಿ ತಿಕನಿಪಾತೇ ಆಸವಸುತ್ತೇ, (ಇತಿವು. ೫೬; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೬೩) ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಸಳಾಯತನಸುತ್ತಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೧). ಸಳಾಯತನಸುತ್ತೇಸುಪಿ ಹಿ ‘‘ತಯೋಮೇ ಆವುಸೋ ಆಸವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ ತಯೋ ಏವ ಆಗತಾತಿ. ನಿರಯಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ನಿರಯಗಾಮಿನೀಯಾ. ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಾಸವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾಯೇನ ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಗತಿಸಂವತ್ತನೀಯಭಾವೇನ ಆಸವಾ ಆಗತಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತೇ ತಯೋ ಆಗತಾತಿ. ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಆ ಭವಗ್ಗಂ ಆ ಗೋತ್ರಭುಂ ಪವತ್ತನ್ತೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ, ಅಭಿಬ್ಯಾಪನಮದಕರಣವಸೇನ ಆಸವಸದಿಸತಾ ಚ ಏತೇಸಂಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸ್ವೇವ ಆಸವ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ನಾಗತೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ ಭವತಣ್ಹಾಯ, ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಭವಾಸವಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಕಾಮಾಸವೋ ನಾಮ ಕಾಮನಟ್ಠೇನ, ಆಸವನಟ್ಠೇನ ಚ. ವುತ್ತಾಯೇವ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತೋ.

ಕಾಮೇ ಏಸತಿ ಗವೇಸತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಾಮೇಸನಾ, ಕಾಮಾನಂ ಅಭಿಪತ್ಥನಾವಸೇನ, ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವಸೇನ, ಪರಿಭುಞ್ಜನವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತರಾಗೋ. ಭವೇಸನಾ ಪನ ಭವಪತ್ಥನಾ, ಭವಾಭಿರತಿಭವಜ್ಝೋಸಾನವಸೇನ ಪವತ್ತರಾಗೋ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸಮ್ಮತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ, ಸಮ್ಭಾವಿತಸ್ಸ ಚ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸಾತಿ ತಪೋಪಕ್ಕಮಸ್ಸ. ತದೇಕಟ್ಠನ್ತಿ ತಾಹಿ ರಾಗದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾಮಾದಿಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ‘‘ಏಸತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ. ಯಾ ಕಾಚಿ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ತಪೋಪಕ್ಕಮಹೇತುಕಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ಏವ.

ಆಕಾರಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾಕಾರಾವಟ್ಠಾನಂ ಕಥಂವಿಧನ್ತಿ ಹಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಿತಂ, ಸಮವಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ವಿದಹನಂ ವಿಸಿಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಅವಟ್ಠಾನಂ ವಿಧಾ, ವಿಧೀಯತಿ ವಿಸದಿಸಾಕಾರೇನ ಠಪೀಯತೀತಿ ವಿಧಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸೋ. ವಿದಹನತೋ ಹೀನಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ದಹನತೋ ಉಪಧಾರಣತೋ ವಿಧಾ, ಮಾನೋವ. ಸೇಯ್ಯಸದಿಸಹೀನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಸೇಯ್ಯಸದಿಸಹೀನಭಾವಾನಂ ಯಾಥಾವಾ’ ಯಾಥಾವಭೂತಾನಂ ವಸೇನ. ತಯೋ ಮಾನಾ ವುತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸದಿಸಹೀನೇಸುಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ. ಇದಾನಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ನವವಿಧೇಪಿ ಮಾನೇ ವತ್ಥುವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರಾಜೂನಞ್ಚೇವ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಸ್ಮಾ? ತೇ ವಿಸೇಸತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯತೋ ದಹನ್ತೀತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರಾಜಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಕೋ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತೇಸಂಯೇವಾತಿ ರಾಜೂನಂ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಞ್ಚ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೇಟ್ಠವತ್ಥುಕತ್ತಾ ತಸ್ಸ. ‘‘ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ರಾಜಪುರಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅಮಚ್ಚೋ ತಿ ನಾಮಾಮೇವ…ಪೇ… ನಾಮಾಹ’’ನ್ತಿ ವಾತಿ ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಮಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನಂ.

ದಾಸಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಭತಿಕ ಕಮ್ಮಕರಾದೀನಂ ಪರಾಧೀನವುತ್ತಿಕಾನಂ ಗಹಣಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಗಹಿತೇ ಏವ ‘‘ಪುಕ್ಕುಸಚಣ್ಡಾಲಾದಯೋಪೀ’’ತಿ ಸಯಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚ ಮಾನೋ ನಾಮಾಯಂ ಸಂಪಗ್ಗಹರಸೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಓಮಾನೇ ಸಮ್ಭವತೀತಿ? ಸೋಪಿ ಅವಕರಣಮುಖೇನ ವಿಧಾನವತ್ಥುನಾ ಪಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಿಂ ದಾಸೋ ನಾಮ ಅಹನ್ತಿ ಏತೇ ಮಾನೇ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಯಾಥಾವಮಾನತಾ ವುತ್ತಾ.

ಯಾಥಾವಮಾನಾ ಭವನಿಕನ್ತಿ ವಿಯ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ವಿಯ ಚ ನ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ನ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ. ಯಥಾಭೂತವತ್ಥುಕತಾಯ ಹಿ ತೇ ಯಾಥಾವಮಾನಾ. ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ’’ತಿ ಚ ತಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾಯಿತಾಯ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯತತಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಚ ತೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಓಳಾರಿಕತರಾ, ಓಳಾರಿಕತಮಾ ಚ. ಮಾನೋ ಹಿ ‘‘ಅಹಂ ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಹೀಯತಿ. ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ ನಾಮ ಅಯಥಾಭೂತವತ್ಥುಕತಾಯ, ತೇನೇವ ತೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಭಾವೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ವುತ್ತಾ.

ಅತತಿ ಸತತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅದ್ಧಾ, ಕಾಲೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಯೋ ಅದ್ಧಾತಿ ತಯೋ ಕಾಲಾ’’ತಿ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೮೩) ಆಗತನಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ಮನೋ, ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ಉಭಯಮೇತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಚೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛನ್ದರಾಗಪಟಿಬದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಛನ್ದರಾಗಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ತದಭಿನನ್ದತಿ, ತದಭಿನನ್ದನ್ತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಹೀರತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೮೪) ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿ. ತದನ್ತರನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ, ಯೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಾನಂ ವೇಮಜ್ಝತಾಯ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, (ಧ. ಸ. ೧೧೨೩) ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೭, ೧೧೦೬, ೧೧೨೮) ಏವಮಾದೀಸು ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಙ್ಗೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನಾಗತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಖಣತ್ತಯೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ಭಙ್ಗೋತಿ ತೀಸು ಖಣೇಸು. ಯದಾ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯದಾ ಚ ವೇತಿ, ಇತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಾಕಭಾವೂಪಾಧಿಕಂ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಉದಯೋ, ವಿದ್ಧಂಸಭಾವೂಪಾಧಿಕಂ ವಯೋ, ತದುಭಯವೇಮಜ್ಝಂ ಠಿತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಅದ್ಧಾ ನಾಮಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಆಪನ್ನೋತಿ? ನ ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ, ತಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಲೋಕೇ ಕಾಲಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ಚ ನಾಮ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ. ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನಾತಿ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಧಮ್ಮೋ ‘‘ಅತೀತೋ ಅನಾಗತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಯೇನ ವೋಹಾರೇನ ವೋಹರೀಯತಿ, ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಾಲೋ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ‘‘ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ.

ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇ, ಕೋಟಿಯಂ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ತೋಯೇವ ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ, ಕೋಟಿ ಅನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಭಾಗೋತಿ ಪಾರಿಮನ್ತೋ. ಅಮತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಭವಪ್ಪಬನ್ಧೋ ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಅನ್ತೋ, ಕೋಟಿ. ಅಮನಂ ನಿಟ್ಠಾನಗಮನನ್ತಿ ಅನ್ತೋ, ಓಸಾನಂ. ಸೋ ಪನ ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೯೩; ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಣ್ಣವಸ್ಸ ಪಾರಿಮನ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಭಾಗೋ’’ತಿ. ಅಮ್ಮತಿ ಪರಿಭುಯ್ಯತಿ ಹೀಳೀಯತೀತಿ ಅನ್ತೋ, ಲಾಮಕೋ. ಅಮ್ಮತಿ ಭಾಗಸೋ ಞಾಯತೀತಿ ಅನ್ತೋ, ಅಂಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿ. ಸನ್ತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಯೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋತಿ ಸಕ್ಕಾಯೋ, ಖನ್ಧಾ, ತೇ ಪನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಭೂತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ. ಪುರಿಮತಣ್ಹಾತಿ ಯೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ. ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭೂತನ್ತಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ ತದುಭಯಂ ಏತ್ಥಾತಿ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ. ಯದಿ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಭತ್ತಿತಾಯ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಉಪಾಯತ್ತಾತಿ ಉಪಾಯಭಾವತೋ, ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯದಿ ಪನ ಹೇತುಮನ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹೇತು ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ, ನನು ಏವಂ ಸಕ್ಕಾಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೋ ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ? ತಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಸಙ್ಖತದುಕೋ ವಿಯ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯದುಕೋ ವಿಯ ಚ ದುಕೋವಾಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಿಕೋ. ಯಥಾ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯೋಪಿ ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ಸಕ್ಕಾಯನಿರೋಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾಯನಿರೋಧುಪಾಯೋ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಚತುಕ್ಕೋ ಅಯಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ತಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಹೇತುಮನ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ – ಇಧ ಸಕ್ಕಾಯಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯಾ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕಾ, ಅಸತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಪರಮೇನ ಅಪರಿಯನ್ತಾ ಚ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಚ್ಚತಾಯ ಏವ ಸಬ್ಬದಾಭಾವೀತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕೋ, ಅಪರಿಯನ್ತೋ ಚ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಮಹಾಥೇರೋ ಇಮಾಯ ಸಭಾಗತಾಯ ‘‘ತಯೋ ಅನ್ತಾ’’ತಿ ತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪನ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ನ ತಥಾತಿ ತಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವತಂ ದೀಪೇತುಂ ತಿಕತೋ ಬಹಿಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋಮತಿ.

ದುಕ್ಖತಾತಿ ದುಕ್ಖಭಾವೋ, ದುಕ್ಖಂಯೇವ ವಾ ಯಥಾ ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾ. ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಅದುಕ್ಖಸಭಾವೇಸುಪಿ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಞ್ಚಿ ಅನಿಟ್ಠತಾವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಸಭಾವದುಕ್ಖವಾಚಿನಾ ಏಕೇನ ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಭವತಿ ಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ತಂಸಭಾವೇಪಿ ಅತ್ಥೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸದಿಸತಾಲೇಸೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಸಙ್ಕಾತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾ ಯಥಾ ‘‘ರೂಪರೂಪಂ ತಿಲತೇಲ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ಪಕಿಣ್ಣಕಥಾ) ಚ. ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನಾತಿ ಸಙ್ಖತಭಾವೇನ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾ. ಸಙ್ಖರಿಯಮಾನತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ಅಸಾರಕತಾಯ ಪರಿದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಭಙ್ಗಭಙ್ಗಾಭಿಮುಖಕ್ಖಣೇಸು ವಿಯ ಅತ್ತಲಾಭಕ್ಖಣೇಪಿ ವಿಬಾಧಪ್ಪತ್ತಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಪೀಳಿತಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ. ಅಞ್ಞದುಕ್ಖಸಭಾವವಿರಹತೋತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ವಿಪರಿಣಾಮೇತಿ ಪರಿಣಾಮೇ, ವಿಗಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾತಿ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಞ್ಹಿ ಸುಖವೇದನುಪರಮೋ ದುಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೋ ಪದೇಸನಿಸ್ಸಿತೋ ವೇದನಾವಿಸೇಸಮತ್ತವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ದುತಿಯನಯೋ ವುತ್ತೋ. ನನು ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೮) ವಚನತೋ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ಆಪನ್ನಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸಾ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಅಪವಾದಭೂತೇನ ಇತರದುಕ್ಖತಾವಚನೇನ ನಿವತ್ತೀಯತೀತಿ ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖವೇದನಂ ಸುಖವೇದನಞ್ಚಾ’’ತಿ.

ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವೋತಿ ‘‘ಹಿತಸುಖಾವಹೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಸೀಸಿತೋಪಿ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ, ಅಸುಭಾದೀಸುಯೇವ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವೋ, ಮುಸಾಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಾತುಘಾತಕಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಹಿ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಸೀಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಅಸುಭಾಸುಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತೇಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರಿಯಾಸದಳ್ಹತಾಯ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀಸು ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸುಭಾದೀಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತಿ ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರಮೇವ ವಿಪಾಕದಾನತೋ ನಿಯತೋ, ಮಿಚ್ಛತ್ತೋ ಚ ಸೋ ನಿಯತೋ ಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ. ಅನೇಕೇಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಕತೇಸು ಯಂ ತತ್ಥ ಬಲವಂ, ತಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ನ ಇತರಾನೀತಿ ಏಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕತಾಯ ನಿಯತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ‘‘ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರನ್ತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚುತಿ ಹಿ ಮರಣನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೯೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೨೩; ೩.೩೭೩; ವಿಭ. ೧೯೩) ವುತ್ತಾ, ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸತಿ ಫಲದಾನೇ ಚುತಿಅನನ್ತರೋ ಏವ ಏತೇಸಂ ಫಲಕಾಲೋ, ನ ಅಞ್ಞೋತಿ ಫಲಕಾಲನಿಯಮೇನ ನಿಯತತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನಾತಿ ನಿಯತಫಲಕಾಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾನಮ್ಪಿ ನಿಯತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರವಿಕಲತಾದೀಹಿ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಬಲವತಾ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಂ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತಸಭಾವಾ, ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ, ಆನನ್ತರಿಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ನಿಯತಸಭಾವಾ, ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಲವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ.

ನನು ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕದಾಯಕೇ ಅಸತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಮೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ, ನಿಯತಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಚೇತೋಪಣಿಧಿವಸೇನ, ಉಪಘಾತಕೇನ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತಫಲದಾಯಕತ್ತಾಭಾವಾ, ನ ಪನ ಆನನ್ತರಿಯಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಂ ಫಲನಿವತ್ತಕಂ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನನ್ತರಿಯಾನಂ ಅವೀಚಿಫಲತ್ತಾ, ನ ಚ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಯ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಜನಕಕಮ್ಮಬಲಂ ಆನನ್ತರಿಯಬಲಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ಅತ್ಥಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಅವೀಚಿಪಾತನತೋ, ನ ಚ ಆನನ್ತರಿಯುಪಘಾತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂಯೇವ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕಸಭಾವಾ ಪವತ್ತೀತಿ. ಅನೇಕಾನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಾನಿ ಕತಾನಿ ಏಕನ್ತೇ ವಿಪಾಕೇ ನಿಯತತ್ತಾ ಉಪರತಾವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಾಸಙ್ಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಾನೇವ. ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಪನ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾನಿ ಅನನ್ತರಪಯೋಜನಾನಿ ಚಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಾನೇವ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪನ ಸಮಾನಸಭಾವೇಸು ಏಕೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇನೇವ ಕತತ್ತಾ ನ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ನಿಯತಾನನ್ತರಿಯತಾನಿವತ್ತೀತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾನಸಭಾವಂ ಸಮಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಮತ್ಥತಂ ವಿಹನತೀತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಭಾವೇತಿ ಸಚ್ಚಸಭಾವೇ. ನಿಯತೋ ಏಕನ್ತಿಕೋ ಅನನ್ತರಮೇವ ಫಲದಾನೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಮತೋ.ನ ನಿಯತೋತಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ನಿಯತೋ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ.

ತಮನ್ಧಕಾರೋತಿ ತಮೋ ಅನ್ಧಕಾರೋತಿ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ತಮೋ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಛಾದನಟ್ಠೇನ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಮೋ ವಿಹತೋ, ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೫; ಪಾರಾ. ೧೨), ತಮೋಕ್ಖನ್ಧೋ ಪದಾಲಿತೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೬೪) ಚ ಆದಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ ಮಹತಾ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅವಿಯುಜ್ಜನತೋ. ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಪತ್ವಾ. ಕಙ್ಖತೀತಿ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ಕಙ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಸಂಸಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಸಾದಾಧಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀ’’ತಿ. ಯಾವತ್ತಕಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಾವ ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಅನವಸರೋವ. ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ನಿಚ್ಛಯಾಧಿಮೋಕ್ಖೋಪಿ ತತ್ಥ ನ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಏವ.

ನ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ಮಯಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕತ್ಥಚಿ ರಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ ಪರತೋ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಸತಿಯಾ ಏವ ರಕ್ಖಿತಾನೀತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಸವಾಸನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸತಿಯಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ರಕ್ಖಿತಾನಿ ಏವ. ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೇವ, ಯತೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಭಗವತೋ. ನೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಏವ ಅಪರಿಸುದ್ಧಿಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ. ತಥಾಪಿ ವಿನಯೇ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾವಸೇನ ಸಿಯಾ ತೇಸಂ ಅಪಾರಿಸುದ್ಧಿಲೇಸೋ, ನ ಭಗವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಿಹಾರಕಾರಂ ಆಪತ್ತಿನ್ತಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ‘‘ಆಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನುರೂಪಞ್ಹಿ ಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ‘‘ಮನೋದ್ವಾರೇ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಕಿರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ಸಉಪಾರಮ್ಭವಸೇನಾತಿ ಸವತ್ತಬ್ಬತಾವಸೇನ, ನ ಪನ ದುಚ್ಚರಿತಲಕ್ಖಣಾಪತ್ತಿವಸೇನ, ಯತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಕಪ್ಪಿನಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ ವಾಹಂ ಉಪೋಸಥಂ, ನ ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ. ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ ವಾಹಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ, ನ ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೭) ಪರಿವಿತಕ್ಕಿತಂ. ಮನೋದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಂ ಅಪ್ಪಸತ್ಥಂ ಚರಿತಂ. ಸತ್ಥಾರಾ ಅಪ್ಪಸತ್ಥತಾಯ ಹಿ ತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ನ ಸಭಾವತೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ ಭಗವಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾಯ ಏವ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಚ್ಚನ್ತವಿವೇಕಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ತಬ್ಬಿಧುರಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ನ ಖೋ ತೇ…ಪೇ… ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಥೇರಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಭಗವತೋ ನ ಪಾಸಂಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಜಾತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಉಪಾರಮ್ಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇ ಉಪಾರಮ್ಭಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಭಗವತೋ ಪನ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ಪವಾರಣಾಸುತ್ತೇ ‘‘ಹನ್ದ ದಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪವಾರೇಮಿ ವೋ, ನ ಚ ಮೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಗರಹಥ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೫) ವುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ‘‘ನ ಖೋ ಮಯಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಗರಹಾಮ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ವಾಚಸಿಕಂ ವಾ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಿಕಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಮ್ಪಿ ಚರಿಯಾಚಿರಾನುಗತೋ ಅಹೋಸಿ, ಪಗೇವ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಚ್ಛರಿಯಞ್ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗುಣಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಾಭಾವವಚನಂ ಯಥಾಧಿಕಾರಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಲದ್ಧಗುಣಕಿತ್ತನಂ, ನ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮನ್ತರದಸ್ಸನಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿನಿ ಕುತೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವೋ. ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ವಿಸುಂಯೇವ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನಿ ಚತುಯೋನಿಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಾನಿ ವಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏಕಂಯೇವ ಹುತ್ವಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ. ನತ್ಥಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನೀತಿ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನಿ ನತ್ಥಿ. ನತ್ಥಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಹಾನೀತಿ ಖೇಮಪವಿವೇಕವಿತಕ್ಕಾನುಗತಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಹಾನಿ ನತ್ಥಿ. ‘‘ನತ್ಥಿ ದವಾತಿ ಖಿಡ್ಡಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥಿ. ನತ್ಥಿ ರವಾತಿ ಸಹಸಾ ಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಹಸಾ ಪನ ಕಿರಿಯಾ ದವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಕರಣಂ ರವಾ. ಖಲಿತನ್ತಿ ವಿರಜ್ಝನಂ ಞಾಣೇನ ಅಪ್ಫುಟಂ. ಸಹಸಾತಿ ವೇಗಾಯಿತತ್ತಂ ತುರಿತಕಿರಿಯಾ. ಅಬ್ಯಾವಟೋ ಮನೋತಿ ನಿರತ್ಥಕೋ ಚಿತ್ತಸಮುದಾಚಾರೋ. ಅಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಮಾಹ, ಅಯಞ್ಚ ದೀಘಭಾಣಕಾನಂ ಪಾಠೋ ಆಕುಲೋ ವಿಯ. ಅಯಂ ಪನ ಪಾಠೋ ಅನಾಕುಲೋ –

ಅತೀತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಅನಾಗತಂಸೇ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೇ. ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಇಮೇಹಿ ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಹಾನಿ, ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ, ನತ್ಥಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಪಞ್ಞಾಯ, ನತ್ಥಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ. ಇಮೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ದವಾ, ನತ್ಥಿ ರವಾ, ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಫುಟಂ, ನತ್ಥಿ ವೇಗಾಯಿತತ್ತಂ, ನತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾವಟಮನೋ, ನತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪೇಕ್ಖಾತಿ.

ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಏತ್ಥ ಚ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಸಮಾಚಾರಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮಾಚಾರತ್ತಯವಸೇನ ಮಹಾಥೇರೇನ ತಿಕೋ ದೇಸಿತೋ.

ಕಿಞ್ಚನಾತಿ ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಾ. ಇಮೇ ಪನ ರಾಗಾದಯೋ ಪಲಿಬುನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಕಿಞ್ಚನಾ ವಿಯಾತಿ ಕಿಞ್ಚನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚನಾತಿ ಪಲಿಬೋಧಾ’’ತಿ.

ಅನುದಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನು ಅನು ದಹನಟ್ಠೇನ. ರಾಗಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಇತ್ತರಕ್ಖಣಾ ಕಥಂ ಅನುದಹನ್ತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಅನುದಹನಟ್ಠೇ. ವತ್ಥೂನೀತಿ ಸಾಸನೇ, ಲೋಕೇ ಚ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ. ರಾಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ತಿಖಿಣಕರೋ ಹುತ್ವಾ. ತಸ್ಮಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತು ಅತಿವಿಯ ತಿಖಿಣಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಹದಯಪ್ಪದೇಸಂ ಝಾಪೇಸಿ ಯಥಾ ತಂ ಬಾಹಿರಾ ತೇಜೋಧಾತು ಸನಿಸ್ಸಯಂ. ತೇನ ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸುಪತೋ ವಿಯ ಬ್ಯಾಧಿ ಝಾಯಿತ್ವಾ ಮತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇನೇವ ಝಾಯಿತ್ವಾ ಕಾಲಮಕಾಸೀ’’ತಿ. ದೋಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ದಹನತಾ ಪಾಕಟಾ ಏವಾತಿ ಇತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೋಹವಸೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ.

ಕಾಮಂ ಆಹುನೇಯ್ಯಗ್ಗಿಆದಯೋ ತಯೋ ಅಗ್ಗೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ತೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತಮತ್ತಾ, ನ ಸತ್ತಾನಂ ತಾದಿಸಾ ಅತ್ಥಸಾಧಕಾ. ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಸಾಧಕಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಹುನಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆದರೇನ ಹುನನಂ ಪೂಜನಂ ಆಹುನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾರೋ ‘‘ಆಹುನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಆಹುನಂ ಅರಹನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಾತಾಪಿತೂನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೬). ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ತೇ ಪುತ್ತಾನಂ ಬಹುಕಾರತಾಯ ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ನೇಸಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಾ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸು…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋತಿ ಯೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಪುತ್ತಾನಂ ಅನುದಹನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅನುದಹನಟ್ಠೋ, ಸೋ ಅಯಮತ್ಥೋ. ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕವತ್ಥುನಾತಿ ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕಸ್ಸ ನಾಮ ಮಾತರಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತಾಯ ಏವ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಆಪಾಯಿಕದುಕ್ಖಾನುಭವನದೀಪನೇನ ವತ್ಥುನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಪವತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಧನಲೋಭೇನ, ನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಕುತೋಭಯಂ ಕೇನಚಿ ಅನುಟ್ಠಾಪನೀಯತಾಯ. ನಿವಾರೇಸಿ ಸಮುದ್ದಪಯಾತಾ ನಾಮ ಬಹ್ವನ್ತರಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ. ಅನ್ತರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾದಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಕತ್ವಾ.

ನಾವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ ತಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮಬಲೇನ ವಾತಸ್ಸ ಅವಾಯನತೋ. ಏಕದಿವಸಂ ರಕ್ಖಿತಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೋ. ಯಥಾ ಪುರಿಮಾಹಿ ಪರತೋ ಮಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಅಪರಾಪರಾಹಿಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಾಹಿ ‘ಪರತೋ ಪರತೋ ಮಾ ಅಗಮಾಸೀ’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿ. ಖುರಚಕ್ಕಧರನ್ತಿ ಖುರಧಾರೂಪಮಚಕ್ಕಧರಂ ಏಕಂ ಪುರಿಸಂ. ಉಪಟ್ಠಾಸಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲೇನ.

ಚತುಬ್ಭೀತಿ ಚತೂಹಿ ಅಚ್ಛರಾಸದಿಸೀಹಿ ವಿಮಾನಪೇತೀಹಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಅಟ್ಠಜ್ಝಗಮಾತಿ ರೂಪಾದಿಕಾಮಗುಣೇಹಿ ತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠತರಾ ಅಟ್ಠ ವಿಮಾನಪೇತಿಯೋ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ. ಅತ್ರಿಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ರಿಚ್ಛಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತಿಲೋಭೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅತ್ರ ಅತ್ರ ಕಾಮಗುಣೇ ಇಚ್ಛನ್ತೋ. ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಖುರಚಕ್ಕಂ. ಆಸದೋತಿ ಅನತ್ಥಾವಹಭಾವೇನ ಆಸಾದೇತಿ.

ಸೋತಿ ಗೇಹಸಾಮಿಕೋ ಭತ್ತಾ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಅನುದಹನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಯ.

ಅತಿಚಾರಿನೀತಿ ಸಾಮಿಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚಾರಿನೀ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಿನೀ. ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನುಭಾವಸಮುಪಟ್ಠಿತೇನ ಸುನಖೇನ ಖಾದಿತಬ್ಬತಾದುಕ್ಖಂ. ವಞ್ಚೇತ್ವಾತಿ ತಂ ಅಜಾನಾಪೇತ್ವಾವ ಕಾರಣಟ್ಠಾನಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಟಪಟನ್ತೀತಿ ಪಟಪಟಾ ಕತ್ವಾ. ಅನುರವದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ. ಮುಟ್ಠಿಯೋಗೋ ಕಿರಾಯಂ ತಸ್ಸ ಸುನಖನ್ತರಧಾನಸ್ಸ, ಯದಿದಂ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಘಂಸನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ.ಸುನಖಾ ಅನ್ತರಧಾಯಿಂಸೂ’’ತಿ.

ದಕ್ಖಿಣಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಾ ದಕ್ಖನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಹಿತಸುಖಾನೀತಿ. ತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ. ರೇವತೀವತ್ಥು ವಿಮಾನವತ್ಥುಪೇತವತ್ಥೂಸು (ವಿ. ವ. ೮೬೧ ಆದಯೋ) ತೇಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ವಿ. ವ. ೯೭೭-೯೮೦; ಪೇ. ವ. ಅಟ್ಠ. ೭೧೪-೭೩೬) ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ತಿವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಸಙ್ಗಹೋ ಏಕವಿಧೋವ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ? ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಅವತ್ವಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ತಿವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ರೂಪಕಣ್ಡ-ತಿಕೇ) ಪದೇಸು ಸಙ್ಗಹ-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥೋಪಿ ವಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತವಿಸೇಸೋ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತೋ ‘‘ತಿವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ರೂಪಕಣ್ಡ-ತಿಕೇ) ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ. ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ತಸ್ಸ ಏಕವಿಧತಾ ಸಿಯಾ, ನ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ. ‘‘ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಜಾತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಸದ್ದತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಾರಹಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಾತಾಪಿತು ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೫.೬; ಸು. ನಿ. ೨೬೫). ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ಸಮಾನಜಾತಿಯಾ ವಾ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ. ಸಞ್ಜಾಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ, ಸಞ್ಜಾತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ, ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿರಿಯಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಗಣನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವತ್ತಾ. ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ರೂಪಗಣನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಹಿ ತೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ, ಗಣೇತಬ್ಬತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರೂಪಾಯತನಂ ನಿಪಸ್ಸತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನಿದಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ನಿದಸ್ಸನಂ, ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ. ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಸಮತ್ಥತೋತಿ ಚಕ್ಖುನೋ ಘಟ್ಟನಸಮತ್ಥತಾಯ. ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಚ ಘಟ್ಟನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ನಾಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಯಂ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ, ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ ಪಟಿಹನನಂ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಾದಿವಿಕಾರಪಚ್ಚಯನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸಯೇಸು ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸವಿಸಯೇಸು ಆವಿಚ್ಛನ್ನಂ, ರೂಪಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ, ತತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಭುಜನನ್ತಿ ಇಮೇ ಆದಿಸದ್ದಸಙ್ಗಹಿತಾ. ತೇಹಿ ವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಬ್ಯಾಪಾರತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅನುಗ್ಗಹೂಪಘಾತೋ ವಿಕಾರೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪನ ಅಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಇಧ ಗಹಿತೋ. ಕಾರಣಕಾರಣಮ್ಪಿ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋತಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ. ನಾಸ್ಸ ಪಟಿಘೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅವಸೇಸಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ.

ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತಿ. ಚೇತನಾ ಹಿ ಆಯೂಹನರಸತಾಯ ಯಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಸಂವಿದಹನ್ತೀ ವಿಯ ಅಭಿಸನ್ದಹನ್ತೀ ವತ್ತಮಾನಾ ತೇನೇವ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನ ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ… ರಾಸೀ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖರೋತಿ. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಇತರಸ್ಸ ಫಲತೋ ಅತಿವಿಯ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖರೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ, ಸಭಾವತೋ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ಸಯಂ ಇತರೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಹಿಪಿ. ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುನನತೋ ಚ ಪುಞ್ಞೋ.

ಮಹಾಚಿತ್ತಚೇತನಾನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುನಿಪ್ಫಾದನಾದಿಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ಮಹಾಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಚೇತನಾನಂ. ಅಟ್ಠೇವ ಚೇತನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಾ ಕಾಮಾವಚರಾ ಕುಸಲಾ. ‘‘ತೇರಸಪೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ನವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಭಾವನಾ ಞಾಣರಹಿತಾ ಯುತ್ತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಸಿಣೇಸು ಝಾನಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿ ಭಾವನಾ ಹಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಪಗುಣಭಾವತೋ ಅನುಯುತ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಆದರಾಕರಣೇನ ಸಿಯಾ ಞಾಣರಹಿತಚಿತ್ತಂ. ಝಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೇಚಿ ಮಣ್ಡಲಕರಣಮ್ಪಿ ಭಾವನಂ ಭಜಾಪೇನ್ತಿ.

ದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾ ದಾನಂ, ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಾ ಆಯೂಹನಚೇತನಾ ದಾನಂ ಆರಬ್ಭ, ದಾನಞ್ಚ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ. ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾತಿ ಅಯಂ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥದೇಸನಾ, ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅನುಮೋದನಾಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನಾಪಿ ಹಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಏವಾತಿ. ಕಾಮಂ ನಿಚ್ಚಸೀಲಂ, ಉಪೋಸಥಸೀಲಂ, ನಿಯಮಸೀಲಮ್ಪಿ ಸೀಲಮೇವ, ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪನ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಪೂರಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಯದಸ್ಸನಂ ವಾ ಏತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಚ್ಚಸೀಲಂ, ಉಪೋಸಥಸೀಲಂ, ನಿಯಮಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ, ‘‘ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ತಂ ಸೀಲಂ ಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಸೀಲಮಯಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪುಬ್ಬೇ ಸಮಥವಸೇನ ಭಾವನಾನಯೋ ಗಹಿತೋತಿ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಮಸನನಯೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಭಾವತೋ. ದುಕ್ಖತೋ, ಅನತ್ತತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ನಾಮರೂಪಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಾರಛಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ಛ ಛಕ್ಕಾ ಗಹಿತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದುಬ್ಬಿಭಾವಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಭಾವನಾಯ ಛ ಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ. ತತೋ ಯೇಸು ಕಸಿಣೇಸು ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ, ತಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಝಾನಾನೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದಸ ಕಸಿಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ತತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿವಾರಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರವಸೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಗಹಿತಾ. ಪುಬ್ಬೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ಇದಾನಿ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಚ ಗಹಿತಾ. ತೇಸು ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಸುಞ್ಞಾನಿರೀಹಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅನತ್ತಭಾವವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ಏವಂ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾಪಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತಿವಿಧಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಾಮಭವಾದಯೋ ನವ ಭವಾ ಗಹಿತಾ. ಏತ್ತಕೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸೇ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಣ್ಹಸುಖುಮೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಝಾನಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾರೂಪಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ಝಾನಾನಿ ನಾಮ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ. ಪುನ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಭಾಗತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಜ್ಜ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮನಸಿಕಾರೋ ಹಿ ಸುಖೇನ, ಸುಟ್ಠುತರಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಪಚ್ಛತೋ ಗಹಿತೋ. ಏವಂ ಏತೇ ಸಮ್ಮಸನೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿವಿಧಾ, ಪಭೇದತೋ ಪನ ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ದ್ವೀಹಿ ಊನಾನಿ ದ್ವೇಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ, ಅತ್ಥವಿಚಾರಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನ ಪುಞ್ಞೋತಿ ಅಪುಞ್ಞೋ. ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞ-ಸದ್ದೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಇಞ್ಜನಹೇತೂನಂ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ರೂಪತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಇಞ್ಜಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನಿಞ್ಜಂ, ಅನಿಞ್ಜಮೇವ ‘‘ಆನೇಞ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಆನೇಞ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ, ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಯೋ ಫಲಟ್ಠಾತಿ ಏವಂ ಸತ್ತವಿಧೋ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ. ತಾಸು ಜಾತೋತಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖೋ, ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾಯಮಾನೋ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾಯತಿ, ನ ಯೋನಿಯಂ. ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋತಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖೋ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ವಾ ಕಥಾಯ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣಮಗ್ಗಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ. ಅಸೇಕ್ಖೋತಿ ಚ ಯತ್ಥ ಸೇಕ್ಖಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಲೋಕಿಯನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಅಸೇಕ್ಖಭಾವನಾಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇಹಿವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗಮನತೋ ಏತಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಮಗ್ಗಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಙ್ಗೀಪಿ ತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತೋತಿ ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅರಹತೋ ಇತರೇಸಂ ವಿಯ ಸೇಕ್ಖತ್ತೇ ಸತಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಚ ಸಿಕ್ಖಾ ಸೀಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅಸೇಕ್ಖೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೇಕ್ಖಭಾವಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನಾಪಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ನ ಚ ‘‘ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋ, ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲೇಸು ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ‘‘ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾ, ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ.

‘‘ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಚ ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಅನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಸಿಕ್ಖಾರಹಿತೋ ತಸ್ಸ ತತಿಯಪುಗ್ಗಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಸಿಕ್ಖೋ ವಾ ಅಸೇಕ್ಖೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಠಿತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ, ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ಕತ್ವಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವೋ ಆಪನ್ನೋತಿ? ನ ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರತೋ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣಂ, ವಿಪಾಕಭಾವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ‘‘ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಭಾವಂ ಆಪನ್ನಾ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕುಸಲಸುಖತೋ ಚ ವಿಪಾಕಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರನ್ತಿ, ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ವುಡ್ಢತರೋ ಅದ್ಧಗತೋ ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ರತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಜಾತಿಧಮ್ಮಕುಲಧಮ್ಮಪದೇಸು ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಜಾತಿಥೇರೋ ನಾಮ. ಥೇರಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಕರಾ ಗುಣಾ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿಮ್ಮದನಕಾ. ಥೇರೋತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ. ಸೀಲವಾತಿ ಪಾಸಂಸೇನ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬಾಲ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಮಾಹ. ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ ಬಹು ಸುತಂ ಏತೇನಾತಿ ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಏತೇನಾಸ್ಸ ಸುತವಿರಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬಾಲ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಂ ವದತಿ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಲಾಭೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೀವರಣಾದಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬಾಲ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ, ಭಾವನಾಬಲೇನ ಚ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಕಥೇತಿ. ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬಾಲ್ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಂ, ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಞ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾಪನಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಥೇರನಾಮಕೋ ವಾ ‘‘ಥೇರೋ’’ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೋ ವಾ.

ಅನುಗ್ಗಹವಸೇನ, ಪೂಜಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ ದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ದಾನಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ. ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ. ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ ಮಯ-ಸದ್ದೋ. ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಕಿರಿಯಾ ಚ ಕಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ. ಪರೇಸಂ ಪಿಯಮನಾಪತಾಸೇವನೀಯತಾದೀನಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ. ಪುಬ್ಬೇ…ಪೇ… ವಸೇನೇವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕೇ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೦೫) ವುತ್ತದಾನಮಯಸೀಲಮಯಭಾವನಾಮಯಚೇತನಾವಸೇನೇವ. ಇಮಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು. ಕಾಯೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಯೋಗಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ. ತದತ್ಥನ್ತಿ ದಾನತ್ಥಂ. ‘‘ಇಮಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತಸ್ಸ. ದಾನಪಾರಮಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾತಿ ಯಥಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅನ್ನದಾನಾದೀನಿ ದೇಮೀ’’ತಿ ದಾನಕಾಲೇ ತಂ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಇಮಂ ದಾನಮಯಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದಾನಕಾಲೇಪಿ ದಾನಸೀಸೇನೇವ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ. ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾತಿ ‘‘ಏತಂ ದಾನಂ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಕುಲವಂಸೋ ಕುಲತನ್ತಿ ಕುಲಪವೇಣೀ ಕುಲಚಾರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲೇ ಠತ್ವಾ ದದತೋ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಮಯಂ. ಯಥಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ದಾನಚೇತನಾ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ದದತೋ ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ, ಅಪರಭಾಗಚೇತನಾಯ ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಏವಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಖಯತೋ, ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದದತೋ ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾಯ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಅಪರಭಾಗಚೇತನಾಯ ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ.

ಅಪಚೀತಿಚೇತನಾ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ಅಪಚೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಯಥಾ ನನ್ದೀರಾಗೋ ಏವ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ವಾ ಅಪಚಿತಿಯಾ ಸಹಗತಂ ಸಹಪವತ್ತನ್ತಿ ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ. ಅಪಚಾಯನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ವಯಸಾ ಗುಣೇಹಿ ಚ ವುಡ್ಢತರಾನಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತೀಸು ಬ್ಯಾವಟೋ ಹೋತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ, ಸಾ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಮೇವ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ. ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನೇವ ಸಹಗತಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ, ತಥಾಪವತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಅನುಪ್ಪದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ. ತಥಾ ಪರೇನ ಅನುಪ್ಪದಿನ್ನತಾಯ ಪತ್ತಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪತ್ತಬ್ಭನುಮೋದನಂ. ಅನನುಪ್ಪದಿನ್ನಂ ಪನ ಕೇವಲಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ. ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದೇಸನಾ, ದೇಸನಾವ ದೇಸನಾಮಯಂ. ಸುಣಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸವನಂ, ಸವನಮೇವ ಸವನಮಯಂ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಜುಗಮನಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ.

ಪೂಜಾವಸೇನ ಸಾಮೀಚಿಕಿರಿಯಾ ಅಪಚಾಯನಂ ಅಪಚಿತಿ. ವಯಸಾ ಗುಣೇಹಿ ಚ ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಗಿಲಾನಾನಞ್ಚ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ದತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಚ ಏಕದೇಸತೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದತ್ವಾ, ಪುಞ್ಞಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕತಿಪಯಾನಂ, ಏಕಸ್ಸೇವ ವಾ ಪತ್ತಿ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರಿಣಾಮನಮ್ಪಿ ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಮೇವ. ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ. ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತಿ ಹಿತಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹುತ್ವಾ ಪರೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಹಿತಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ. ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಸವನಂ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ದಸನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ. ನಿಯಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಸಭಾವಂ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಭಾವೇನೇವಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅನ್ತದ್ವಯಸ್ಸ ದುರಸಮುಸ್ಸಾರಿತತಾಯ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೯೪; ೩.೧೩೬; ವಿಭ. ೭೯೩) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಕಮೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ. ದಾನಾದೀಸು ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಮಾಯ ಏವ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಸೋಧಿತಂ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಭವತಿ.

ಪುರಿಮೇಹೇವ ತೀಹೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೇಹೇವ ತೀಹಿ. ಸೀಲಮಯೇ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲಭಾವತೋ. ದಾನಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಾನಸಭಾವತ್ತಾ, ದಾನವಿಸಯತ್ತಾ ಚ. ಕಾಮಂ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮದಾನಸಭಾವತೋ ದಾನಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾಸೇವನಭಾವತೋ ಪನ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ವಿಯ ಸವನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವನಾಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಭಾವನಾಮಯೇ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ದಿಟ್ಠಿಜುಗತೇ ಏವ ಚ ಅತ್ತನಾ ಕತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಪರೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪರಿಣಾಮನಂ, ಗುಣಪಸಂಸಾ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾಯ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಅನುಮೋದನಂ ಸರಣಗಮನನ್ತಿ ಏವಂ ಆದಯೋ ಪುಞ್ಞವಿಸೇಸಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ಇಜ್ಝನತೋ.

ಪರಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸೋಧನತ್ಥೋ ಅನುಯೋಗೋ ಚೋದನಾ, ಸಾ ಯಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ, ತಾನಿ ಚೋದನಾವತ್ಥೂನಿ ದಿಟ್ಠಸುತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚೋದನಾಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ, ದಿಟ್ಠೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೀತಿಕ್ಕಮ’’ನ್ತಿ. ದಿಸ್ವಾತಿ ಚ ದಸ್ಸನಹೇತೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಯಥಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸುತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಸ್ಸಾತಿ ಪರತೋ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ.ದಿಟ್ಠಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಗತೇನ ಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ, ತಥಾ ಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೇನ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚೋದೇತಿ ವತ್ಥುಸನ್ದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಸಂವಾಸಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ’’ತಿ. ವಿತ್ಥಾರಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮುಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಯೋತಿ ಕಾಮೇಹಿ ಉಪಪನ್ನತಾ, ಸಮನ್ನಾಗತತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಚ ತೇಸಂ ಪಟಿಸೇವನಂ, ಸಮಧಿಗಮೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಮೂಪಸೇವನಾ ಕಾಮಪಟಿಲಾಭಾ ವಾ’’ತಿ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಕಾಮಾತಿ ದುತಿಯತತಿಯರಾಸೀನಂ ವಿಯ ಸಯಂ, ಪರೇಹಿ ಚ ಅನಿಮ್ಮಿತಾ. ಉಟ್ಠಾನಕಮ್ಮಫಲೂಪಜೀವಿಭಾವತೋ ಪನ ತದುಭಯವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಕಾಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಕಾಮಾ. ತೇ ಪನ ತೇಸಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿಬದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ನಿಬದ್ಧಕಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುದೇವಲೋಕವಾಸಿನೋತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತುಸಿತಾ ದೇವಾ. ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಆಪಾಯಿಕಾ. ಪರನಿಮ್ಮಿತಾ ಕಾಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತಕಾಮಾ.

ಪಕತಿಸೇವನವಸೇನಾತಿ ಅನುಮಾನತೋ ಜಾನನಂ ವದತಿ, ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ. ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಯಥಾರುಚಿ ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ‘‘ಮೇಥುನಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕೇಚಿವಾದಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇಚಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇ ‘‘ಯಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಿಙ್ಗಿತಮತ್ತೇನ, ತುಸಿತಾನಂ ಹತ್ಥಾಮಸನಮತ್ತೇನ, ನಿಮ್ಮಾನರತೀನಂ ಹಸಿತಮತ್ತೇನ, ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತೇನ ಕಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಇತರೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಾಮೇಸು ವಿರಜ್ಜನಸ್ಸ ತೇಸು ಅಭಾವತೋ, ಕಾಮಾನಞ್ಚ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಪಣೀತಪಣೀತತರಪಣೀತತಮಭಾವತೋ. ಕೇವಲಂ ಪನ ನಿಸ್ಸನ್ದಾಭಾವೋ ತೇಸಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಾಮಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ತಙ್ಖಣಿಕಪರಿಳಾಹೂಪಸಮಾವಹಂ ಫಸ್ಸಸುಖಂ. ಕಾಮಾತಿ ಕಾಮೂಪಭೋಗಾ. ಪಾಕತಿಕಾ ಏವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ಏಕಸದಿಸಾ ಏವ. ಏಕಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏಕರೂಪಂ ಸಮಾನರೂಪನ್ತಿ, ಸಮಞ್ಞಾತಂ ಸಮಾನಭಾವನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

ಸುಖಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಸುಖಸಮಧಿಗಮಾ. ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಮನುಸ್ಸೇಸು, ದೇವೇಸು ವಾ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖನ್ತಿ ಕುಸಲಪಠಮಜ್ಝಾನಂ. ಭೂಮಿವಸೇನಪಿ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೇವ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕೇಸು, ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತೇಸು ವಾ ಕುಸಲಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತೇಸು, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮೇಸು ವಾ ವಿಪಾಕಸುಖಾನುಭವನಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿವಸೇನ ದುತಿಯತತಿಯಸುಖೂಪಪತ್ತೀನಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿವಸೇನೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖೂಪಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಿನ್ತಾತಿ ತೇಮಿತಾ, ಝಾನಸುಖೇನ ಚೇವ ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟ್ಠಕಾಯೇನ ಚ ಪಣೀತಾ ವಿತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮನ್ತತೋ ತಿನ್ತಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಸುಖತೋ ವಿಪಾಕಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರಂ ಬಹುಲಞ್ಚ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಆಭಸ್ಸರಾನಂ. ಸಪ್ಪೀತಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಉಳಾರಭಾವತೋ ತೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥತಚಿತ್ತಾನಂ ಭವಲೋಭೋ ಮಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸನ್ತಮೇವಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಙ್ಖೋಭಪೀತಿಉಬ್ಬಿಲಾವಿವಿಗಮೇನ ಅತಿವಿಯ ಉಪಸನ್ತಂಯೇವ. ತಥಾ ಸನ್ತಭಾವೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತತಾಯ ‘‘ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣೀತಮೇವಾ’’ತಿ. ಅತಪ್ಪಕೇನ ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೇನ ಸುಖೇನ ಸಂಯುತ್ತಾಯ ತುಸಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಇತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ತುಸಿತಾ. ಯಸ್ಮಾ ತೇ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಸುಖಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಏವ ನ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತೋ…ಪೇ… ಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖನ್ತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಸುಖಂ.

ಸತ್ತ ಅರಿಯಪಞ್ಞಾತಿ ಅಟ್ಠಮಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅರಿಯಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆವೇಣಿಕಪಞ್ಞಾ. ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪಞ್ಞಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ತೇಭೂಮಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನೇವಸೇಕ್ಖಾನಾಸೇಕ್ಖಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಪಞ್ಞಾ.

ಯೋಗವಿಹಿತೇಸೂತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಹಿತೇಸು ಪಞ್ಞಾಪರಿಣಾಮಿತೇಸು ಉಪಾಯಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತೇಸು. ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚ ಆಜೀವಾದೀನನ್ತಿ ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸುಪಿ. ತತ್ಥ ಚ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಹೀನಞ್ಚ ವಡ್ಢಕಿಕಮ್ಮಾದಿ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿ. ಸಿಪ್ಪಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಹೀನಞ್ಚ ನಳಕಾರಸಿಪ್ಪಾದಿ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಮುದ್ದಗಣನಾದಿ. ವಿಜ್ಜಾವ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ನಾಗಮಣ್ಡಲಪರಿತ್ತಫುಧಮನಕಮನ್ತಸದಿಸಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸದಿಸಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ನೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ವಾ ಕತಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ನ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಸುಣನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚಿನ್ತಾಯ ಕರೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಞವನ್ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚಿನ್ತಾಯ ಕತಾನಿಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಕತಸದಿಸಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಂ, ಇದಂ ನೋ ಸಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನನಞಾಣಂ. ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತ್ಥೇನ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾನನ್ತರಿಯಕಭಾವತೋ. ಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾತಿ [(ಸಿಜ್ಝನತೋ) ಅಧಿಕಪಾಠೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ]. ಯಂ ಏವರೂಪನ್ತಿ ಯಂ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಭಾವಂ. ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನಿ. ಸಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಾರಣಾನಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನೇನ ಅನುಲೋಮನತೋ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಚರಿಯಾಯ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅವಿಲೋಮನತೋ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಚ ಅನುಲೋಮಿಕಾ. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಖಮತಿ ಸಹತಿ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಖನ್ತಿ. ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ. ರೋಚೇತೀತಿ ರುಚಿ. ಮುನಾತೀತಿ ಮುತಿ. ಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಪೇಕ್ಖಾ. ತೇ ಚ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾಯಮಾನಾ ಏತಾಯ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ. ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪದೇಸವಚನಂ ಅಸುತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಪಟಿಲಭತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಸೇಸಪಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪೂರಿತಪಾರಮೀನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಿ ಪರೇನ ಕರಿಯಮಾನಾನಿ, ಪರೇನ ಕತಾನಿ ವಾ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ಕಥಯಮಾನಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಾ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ.

ಆವುಧಂ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಮಥನತ್ಥಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ರಾಗಾದಿಸದಿಸೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿಮಥನಂ ಬುದ್ಧವಚನಮೇವಾತಿ ‘‘ಸುತಮೇವ ಆವುಧ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಂ ಅತ್ಥತೋ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಹೀ’’ತಿ ಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಸುತಾವುಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭) ಸುತ್ತಪದೇನ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತೀತಿ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ. ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಿಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ ಚ. ಸುದ್ಧಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀತಿ ತೇನ ಅಕುಸಲಪ್ಪಹಾನೇನ, ತಾಯ ಚ ಕುಸಲಭಾವನಾಯ ರಾಗಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಿಸುದ್ಧಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತಿ.

ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನನ್ತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಪಕಡ್ಢಿತಕಾಯಾನಂ. ಸ್ವಾಯಂ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ನ ಕೇವಲಂ ಏಕಾಕೀಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಯೋಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನ’’ನ್ತಿ. ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋತಿ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ತತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿವಿತ್ತತಾ. ಸಾ ಪನ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದೀನಂ ವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ಉಪಧಿವಿವೇಕೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತದಧಿಗಮೇನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿರುಪಧಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರುಪಧೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿ, ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಾನಂ ಅಧಿಗತನಿಬ್ಬಾನಾನಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗೀನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಮ್ಪಿ ಅವಸ್ಸಯಟ್ಠೇನೇವ ಆವುಧಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಮ್ಪೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತಪವಿವೇಕಾಪಿ ಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಆವುಧತ್ತಸಾಧಕಾ, ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಸುತೇನ, ಏಕಚ್ಚಪವಿವೇಕೇನ ವಾ ವಿನಾಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಆವುಧತ್ತಸಾಧನೀತಿ ತತೋ ಪಞ್ಞಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಆವುಧಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ನ ಕುತೋಚೀ’’ತಿಆದಿ.

ನಾಞ್ಞಾತಂ ಅವಿದಿತಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ನ ಅಞ್ಞಾತಂ ಅವಿದಿತಂ ಅಮತಧಮ್ಮಂ, ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ‘‘ನವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಸಿದ್ಧಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆಜಾನನಕಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾನನಕಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾಭೂತಂ ಆಜಾನನಭೂತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಆಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭೂತಂ, ಆಜಾನನವಸೇನ ವಾ ಭೂತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಭೂತಂ.ಅಞ್ಞಾತಾವೀಸೂತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಚತುಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಆಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತೇಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾನನಕಿಚ್ಚಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪತ್ತೇಸೂ’’ತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಜಾನನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿನಿಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತೇಸು.

ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖು ನಾಮ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ವಣ್ಣೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಓಜಾ, ಸಮ್ಭವೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ, ಜೀವಿತಂ, ಭಾವೋ, ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ, ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಏವಂ ಚುದ್ದಸಸಮ್ಭಾರೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ.

ಕಸಿಣಾಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ರೂಪದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಆಲೋಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ಏವ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾ’’ತಿ.

ಅಧಿಕಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ. ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆಸೇವಿತಬ್ಬತೋ. ಅಧಿಸೀಲಂ ನಾಮ ಅನವಸೇಸಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸಂವರಭಾವತೋ, ಮಗ್ಗಸೀಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಚ. ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಅಧಿಸೀಲಾದಿಭಾವಂ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತೇ. ಅಧಿಸೀಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಸಮಾಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಾಪಕಾರೀ ಚ ಪಾಪಕಂ;

ಅನುಭೋತಿ ದ್ವಯಮ್ಪೇತುಂ, ಅನುಬನ್ಧಞ್ಹಿ ಕಾರಕ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೫೬);

ಏವಂ ಅತೀತೇ, ಅನಾಗತೇ ಚ ವಟ್ಟಮೂಲಕದುಕ್ಖಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಂವೇಗವತ್ಥುತಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಆಕಙ್ಖಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಲೋಕಿಯಸೀಲಾದೀನಂ ಅಧಿಸೀಲಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮೇವ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯೋ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ. ಕಾಯೋ ಚ ಸೋ ಭಾವಿತಭಾವೇನ ಭಾವನಾ ಚಾತಿ ಕಾಯಭಾವನಾ ನಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮನೇನ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾತಿ ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸೇವನಾಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಭಾವಿನಿಯಾಪಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಗೇವ ಕಾಳಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಕಾಯೋ ಸುಭಾವಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಹಿ…ಪೇ… ಸುಭಾವಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಯ ದುಬ್ಬಲಾ ದುಬ್ಬಲಭಾವಕರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾ.

ವಿಪಸ್ಸನಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ದಸ್ಸನತೋ. ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾನುತ್ತರಿಯಂ ತದುತ್ತರಿಪಟಿಪದಾಯ ಅಭಾವತೋ. ಫಲಂ ವಿಮುತ್ತಾನುತ್ತರಿಯಂ ಅಕುಪ್ಪಭಾವತೋ. ಫಲಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಮುತ್ತಾನುತ್ತರಿಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ. ದಸ್ಸನ-ಸದ್ದಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತೋ ಉತ್ತರಞ್ಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ. ನತ್ಥಿ ಇತೋ ಉತ್ತರನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಂ, ಅನುತ್ತರಮೇವ ಅನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತಮಂ ಜೇಟ್ಠಕ’’ನ್ತಿ.

ಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸೋ ಪಞ್ಚಕನಯೇನ, ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಚ ತಿವಿಧೋ ಸಮಾಧಿ, ಇಮಿನಾ ಏವ ಚ ಸಮಾಧಿತ್ತಯಾಪದೇಸೇನ ಸುತ್ತನ್ತೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ಆಗತೋ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೧.೩೮) ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಆಗಚ್ಛತಿ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಆಗಮನಂ, ತತೋ ಆಗಮನತೋ.ಸಗುಣತೋತಿ ಸರಸತೋ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮತೋ. ಅನತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಅನತ್ತತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಪಠಮಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ. ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನತ್ತಾಕಾರತೋ ಪವತ್ತಾಯ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಸುಞ್ಞತತ್ತಕಾರಕಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಯಾಥಾವತೋ ಗಹಣತೋ. ನನು ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಗುಣತೋ ಸುಞ್ಞತಾ, ನ ಆಗಮನತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ನಾಮಲಾಭೇ, ನ ಪನ ನಾಮದಾನೇತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಕಥಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ, ನ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ವಿಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಸಗುಣತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಲಾಭೇ ಸಙ್ಕರೋ ಹೋತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ನಾಮನ್ತರಲಾಭಸಮ್ಭವತೋ. ಆಗಮನತೋ ಪನ ನಾಮಲಾಭೇ ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥಿ ನಾಮನ್ತರಲಾಭಾಭಾವತೋ, ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಮಿತ್ತಕಾರಕಕಿಲೇಸಾಭಾವಾತಿ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದಿಗ್ಗಾಹಕಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ. ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದಿಂ ಉಗ್ಘಾಟೇನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ, ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಂ ಲಭತೀತಿ. ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಂ ಉದ್ಧಟಂ. ಸುತ್ತೇ ಚ –

‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಭಾವೇಹಿ, ಮಾನಾನುಸಯಮುಜ್ಜಹ;

ತತೋ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾ, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೩೪೪; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೨);