೨. ಹೇತುಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ

೨೪೪. ಜಾತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೇ ಏವ ಅಭಾವತೋತಿ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಭವೇ ಉಪಾದಾನಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ಅಭಾವತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಜಾತಿಆದೀಸು ಭವಹೇತುಕಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಪನ ಯಾವ ವತ್ಥು, ತಾವ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನಕಮ್ಪಿ, ಏವಂ ಉಪಾದಾನಂ ಭವಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ, ಭವೋ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ. ಅಥ ನ ಸಿಯಾ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಸ್ಸ, ನಾಮಞ್ಚ ಅತಕ್ಖಣಿಕಸಮ್ಭವಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಇಧ ವಿಯ ತತ್ಥಾಪಿ ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಾವ ಉಪಾದಾನಂ, ತಾವ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅನುಪಲಬ್ಭೋ, ಜಾತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೇ ಏವ ಭವಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ. ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪನ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಭವೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭವನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಭವಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಂ ನ ನಿಯಮೇನ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ, ಭವೋ ಪನ ಜಾತಿಯಾ, ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನೇವ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಅಭಾವತೋ ಚ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಭವಾದೀಸು ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ.

ನನು ಏವಂ ‘‘ನಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ನಾಮಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ನಾಮಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಅತ್ಥಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ? ನ, ತೇಸಂ ನಾಮೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ನಮನಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಞ್ಹಿ ನಾಮಂ, ತಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಭೂತಾ ಏವ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ನ ಚ ಜಾತಿಆದೀನಿ ನ ಭವನ್ತಿ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಯೋಜನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖರಣತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಯ ಭವನತೋ ಭವೇ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾಭಾವೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ.

ಕೇಚಿ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ರೇವತತ್ಥೇರಮತಂ ವದತಿ. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಹಿ ಇಧ ಭವೋತಿ ಆಗತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೪೯).

‘‘ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸತಿಪಿ ಪನ ಪದೇಸೇ ಉಪಾದಾನಂ ವಿಯ ಸಭಾವಾನಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಠಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಏವ ಠಪನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ. ಜಾಯಮಾನಾನಂ ಪನ ಜಾತಿ, ಜಾತಾನಞ್ಚ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೨೨೫) ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಾಮಂ? ಠಪೇತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೨೫೯), ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ಅತ್ಥಿ ನಾಮಂ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಾಮಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮಂ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ? ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವತ್ತತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೨೬೧) ಚ ಯಂ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಏವಂ ಯೋ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಸಪಿ ಠಪೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬವಿಸೇಸೇ ಸತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ಹೇತುಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.