೧. ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ

ಅವಿಜ್ಜಂ ಅಙ್ಗಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾನಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ, ತಸ್ಸ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೨೨೬) ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ವಿಸುಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವನ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾತಿ. ತೀಸು ಪಕಾರೇಸು ಪಠಮಪಠಮವಾರೋ ದುತಿಯವಾರಾದೀಸು ಪವಿಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾದಿಸಬ್ಬನಾನತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ತೇ ವಾರವಿಸೇಸೇ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಠಮವಾರೋ ಏವ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ನಾಮಞ್ಚ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಾಮಂ ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಫಸ್ಸಸ್ಸಾಪೀತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಯೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಛಟ್ಠಾಯತನಙ್ಗಂ ಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ದುತಿಯವಾರೇ ಚ ಪವೇಸೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮೋರೋಧತೋ.

ಯತ್ಥಾತಿ ವಾರಚತುಕ್ಕೇ ಏಕೇಕವಾರೇ ಚ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ, ತೇಸುಪಿ ಚ ವಾರೇಸು ಚತೂಸುಪಿ ಸೋಕಾದಯೋ ಅವುತ್ತಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇಸು ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಚ ವುತ್ತಮೇವ ಇಧ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣತೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬವಾರಸಾಧಾರಣತೋ, ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭವಸಾಧಾರಣತೋ ವಾ. ವಿನಾ ಅಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಖನ್ಧತ್ತಯಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಫಲಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩) ವಚನತೋ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಫಲಂ, ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹರಣಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ಚಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತಾನೀತಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪ್ಪಮಾಣರಹಿತಾನಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ತಸ್ಸ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಹೇತುಕಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಹೇತುಕ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಹೇತುಕ-ಸದ್ದಸಹಚರಿತತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹೇತು-ಸದ್ದೋ ಗತಿಸೂಚಕೋ ಅವಿಗತತಾ ಚ ವಿಗತತಾನಿವಾರಣವಸೇನ ಗತಿ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಹೇತುಕಚತುಕ್ಕಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಿಧಾ ಚತುಧಾ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಛಧಾ ವಾ’’ತಿಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಮಾಧಿ ಹಿ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ತೀಹಿ ಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಉಪಾದಾನಂ ಭವಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ಸತ್ತಧಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನವಜ್ಜಾನಂ ವಸೇನ ವದತಿ. ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಪನ ಯಥಾ ಭವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪಕಾರೋ ತಣ್ಹಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ನ ವುತ್ತೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಚನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅತ್ಥೋ ಹಿ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಯಥಾಸಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೋಯೇವೇತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಠಮವಾರೋತಿ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೋತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಭವಾದೀನಂ ತಥಾ ಅಭಾವನ್ತಿ ಯದಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೋ ವುತ್ತೋ, ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ, ಜಾತಿ ಚ ಮರಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ಅವಿಗತಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ ಭವಹೇತುಕಾ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ ಭವಾದೀನಂ ಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಪಚ್ಚಯವಚನಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಸೂಚಕಂ ಆಪನ್ನಂ ಅವಿಗತಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ವಿಯ ಇಧ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಸೂಚಕಸ್ಸ ವಚನನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ನ ಚ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಭವಾದಯೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವಾಯಂ ಚತುಕ್ಕೋ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಭವಾದೀನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಹಜಾತೇನ ಸಹ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಸೂಚಕಸ್ಸ ವಚನನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಸಹಜಾತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವಾಯಂ ಚತುಕ್ಕೋ ಆರದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾಯಂ ತಥಾ ಆರದ್ಧೋತಿ.

‘‘ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನ್ತೇ ಏಕಾದಸಙ್ಗಿಕೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೭) ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಗತೇ ನಾಮರೂಪೇ ಏಕಧಾ ಗಹಿತೇ ನವಙ್ಗಿಕೋ, ದ್ವಿಧಾ ಗಹಿತೇ ದಸಙ್ಗಿಕೋ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅದ್ಧತ್ತಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೇಸು ಏಕಾದಸಙ್ಗಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ತತ್ಥ ಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ವಿಯ ರೂಪೇ ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ನಾಮೇ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸರೂಪಪಚ್ಚಯಂ ವಿಯ ನಿರವಸೇಸನಾಮಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನ ತಂದೇಸನಾಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ನಾಮನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ದೇಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ, ನ ಪುರಿಮಾನನ್ತಿ, ತೇನೇವ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯೋನಿವಸೇನ ಓಪಪಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಂಸೇದಜಯೋನಿಕಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಭಾವೇನ ಓಪಪಾತಿಕಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಧಾನಾಯ ವಾ ಯೋನಿಯಾ ಸಬ್ಬಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಯೋನಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಓಪಪಾತಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹನಿದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇಪಿ (ವಿಭ. ೧೦೦೯) ‘‘ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಪೇತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಓಪಪಾತಿಕಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತಂ, ನ ಸಂಸೇದಜಗ್ಗಹಣನ್ತಿ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಛಹಾಯತನೇಹಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ನ ಚೇಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲಫಸ್ಸಸ್ಸ ಛಟ್ಠಾಯತನವಜ್ಜಂ ಆಯತನಂ ಸಮಾನಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅತ್ಥಿ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ಪವತ್ತಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪುರಿಮಯೋನಿದ್ವಯೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಳಾಯತನಂ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಸದಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಪಚ್ಛಿಮಯೋನಿದ್ವಯೇ ಪನ ಯೇಸಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇಸಂ ಸದಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ಇತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಚತುಕ್ಕತೋ, ನಯತೋ ವಾ, ಯೋ ವಿಸೇಸೋ.

ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.