೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ

೧. ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ

೭೧೮. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಕತೋ ಅತಿದೇಸೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತೇಸಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಾನಂ ವಿಸಯಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾ, ತೇಸಂ, ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನವಿಸಯಭೂತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದಿಭೇದೇಹೀತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನಿಬ್ಬಾನಭಾಸಿತತ್ಥಾದಿಭೇದೇಹಿ.

ದುಕ್ಖಹೇತುಫಲಜಾತಾದಿಧಮ್ಮಜರಾಮರಣಾನಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ. ಸಚ್ಚಹೇತುಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಆಗತೋ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು, ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಪರಿಯತ್ತಿವಾರೇ ಭಾಸಿತಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತಥಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ.

ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುಆದೀನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಮ್ಪಾಪಕಞಾಪಕಾನಂ. ಪುರಿಮೋತಿ ಪವತ್ತನತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮಗ್ಗೇ. ಪಚ್ಛಿಮೋತಿ ಪಾಪನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅವಿಪರೀತನಿರುತ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಆಚಿಣ್ಣಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಭಾವೇ ನಿರುಳ್ಹಾ ಯಾಥಾವನಿರುತ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತೋ ಸದ್ದೋ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮತತೋ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅವಚನಭೂತಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕೇಚಿ ವಣ್ಣಯನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಸತೀತಿ ಏವಂ ನಿರುತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೇ ಸತಿ. ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತೇ, ಹೋತು, ಕೋ ದೋಸೋ ತಸ್ಸಾ ವಚನೀಯಭಾವತೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ವಚನತೋ…ಪೇ… ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ. ನ ವಚನನ್ತಿ ಅವಚನಂ ಅವಚನಸಭಾವಂ. ಏವಂಪಕಾರನ್ತಿ ಏವಂವಿಧಂ ಏವಂ ನಿಯತಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಜೋತನಾಕಾರಂ.

ಪರತೋತಿ ಪರಭಾಗೇ ಅನನ್ತರಮನೋದ್ವಾರೇ. ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ಗಹಿತಾಯ ನಾಮನಿರುತ್ತಿಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರುತ್ತಿ…ಪೇ… ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಛಾ ಜಾನನನ್ತಿ ಸದ್ದಗ್ಗಹಣುತ್ತರಕಾಲಂ ನಾಮನಿರುತ್ತಿಯಾ ಜಾನನಂ. ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಸದ್ದಗ್ಗಹಣತೋ ಪಚ್ಛಾ ನಾಮನಿರುತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ. ಏವಂ ನಿರುತ್ತಿಯಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕ್ಖೇ ಪಾಳಿಯಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ವಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸದ್ದಪಕ್ಖೇ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂತಂಸದ್ದವಿಭಾವಕನ್ತಿ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಪ್ಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ತಂ ತಂ ಸದ್ದಂ ವಿಭೂತಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ ತಂ ವಿಭೂತಂ ಕರೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ. ಸದ್ದಂ ಪನ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಏಕನ್ತತೋ ಸದ್ದೂಪನಿಬನ್ಧಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮ್ಪಿ ವಿಭಾವೇತಿಯೇವ, ಯತೋ ಸಭಾವಾಸಭಾವವಿಸೇಸವಿಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಸದ್ದಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇ ವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಪೋರಾಣಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾವನಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತಂವಿಭಾವಕನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದವಿಭಾವಕಂ. ನ ಪಾಳಿವಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ಯಾಯ ನಿರುತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೨೭) ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಬೋಧನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಗಹಿತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂಯೇವಾತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಪಗೇವ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಾಧನವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ ವಿಯ ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಪಭೇದಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನವಸೇಸತೋ ನಿರುತ್ತಿವಿಭಾಗಜಾನನಂ. ತಥಾ ಸೇಸೇಸು. ಸಕ್ಕಟನಾಮಾದೀತಿ ಸಕ್ಕಟವಸೇನ ವುತ್ತನಾಮಾಖ್ಯಾತಾದಿ. ನಿಪಾತಪದಂ ನಾಮಾದಿಪದಾನಿ ವಿಯ ಅತ್ಥಂ ನ ವದತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜೇತಿ ಜೋತೇತೀತಿ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿಪಾತಪದಂ.

ಬೋಧಿ ಞಾಣಂ ಮಣ್ಡಭೂತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ, ಮಹಾಬೋಧಿಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ.

ಅಞ್ಞಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಯುಗೇ ಪುರಿಸಯುಗೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಾಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ. ವಿನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತಂತಂಭಾಸಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿನಾಸೇನ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದುರುಗ್ಗಹಣಾದಿನಾ ಕತ್ಥಚಿ ಕದಾಚಿ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದೀಸು ಯಥಾಸಭಾವೇನೇವ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ, ಸಬ್ಬಥಾ ಚ ಪರಿವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಪಿ ತಿಟ್ಠತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಏತಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಸ್ಸ.

ಅತ್ಥಾದೀಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿ. ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ತೀಸು. ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನವಸೇನ ಚತೂಸುಪಿ ವಾ. ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಜೋತೇತಬ್ಬೇನ ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥಕಾನಿ. ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಸಯಭೂತೋ ಏತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥಾದಿಕೇ ವಿಸಯೇ ಖಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಠಪಿತಂ ಪವತ್ತಿತಂ. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ. ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಅಧಿಗಮಪರಿಯತ್ತಿಸವನಪರಿಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಯೋಗಾನಂ. ಯಥಾಯೋಗನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಸದತಾಯ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಪರಿಪುಚ್ಛಾಹೇತು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ…ಪೇ… ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ತೇಹೀತಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ. ಪಟಿಲಾಭೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಾದಿವಿಸಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ತಂ ಪನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ’’ತಿ. ಅತ್ಥಾದೀನಂ ಪಭೇದತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾಪನಾ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಭೇದೋ ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಸಭಾವಹೇತುಭಾವತೋ, ನ ತಥಾ ಪಭೇದಸ್ಸ ಅಸಭಾವಹೇತುತಾಯ, ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿಯತ್ತಿಆದೀನಂ ಪಭೇದಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯತಾಯ, ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ತದಭಾವೇ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥಾತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಾಸು ಪರಿಯತ್ತಿಸವನಪರಿಪುಚ್ಛಾಸು ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಯಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ‘‘ಪುಬ್ಬಯೋಗಾಧಿಗಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಧಿಗಮಸಹಿತೋಯೇವ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಪಭೇದಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಕೇವಲೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೭೧೮). ‘‘ದ್ವೇಪಿ ವಿಸದಕಾರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಯೋಗಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸದಕಾರಣತ್ತಂ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇಪಿ ವಿಸದಕಾರಣಾತಿ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಚ್ಚವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭೧೯. ಕಾಲತ್ತಯೇಪೀತಿ ಅತೀತಾದೀಸು ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು. ಹೇತುಫಲಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂನಂ ಫಲಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಞ್ಚ ಹೇತುಧಮ್ಮಾತಿ ತೇಸಂ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಹೇತುಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ವಿನೇಯ್ಯವಸೇನಾತಿ ತಥಾವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ. ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಉಟ್ಠಿತಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ ಏಕನ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ. ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಕಾತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಂ ನಿಪ್ಫಾದಕಾ. ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಕಥಿತಾ.

ಸಚ್ಚವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.