(೧.) ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭೬೧. ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ನ ಹೇತೂ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ಪನ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಮ-ಕಾರೋ ಚ ಕತೋ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನ ಹೇತುಭಾವಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ನಹೇತುಧಮ್ಮಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚುತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚುತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಏಕಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ನವಧಾ ವುತ್ತಭವಸ್ಸ. ತದನ್ತೋಗಧತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ವುತ್ತಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ‘‘ನ ರೂಪಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಛವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸನಂ ಕರೋತಿ.

೭೬೨. ಕಪ್ಪತೋ ಕಪ್ಪಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನ ಕದಾಚಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಖೀರಾದೀನಂ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣವಿಲಕ್ಖಣತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೭೬೩. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ. ಏತೇನ ಮಹತ್ತೇಪಿ ಅವಿಭಾವಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸುಖುಮತ್ತಾ ನ ವಿಭಾವೇಸ್ಸತೀತಿ ವಾದಪಥಂ ಛಿನ್ದತಿ. ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಮಮ ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಯೋತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೭೬೪. ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತಾ, ಅನನ್ತರಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವವತ್ಥಿತಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಪಾಟಿನಿಯಮೋ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನನ್ತರತಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ಏತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭೬೫. ಸಮನನ್ತರತಾತಿ ಚ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ.

೭೬೬. ಆಭುಜನತೋತಿ ಆಭುಗ್ಗಕರಣತೋ, ನಿವತ್ತನತೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಅನಾಭೋಗಾ’’ತಿ ಆಭೋಗಸಭಾವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ನತ್ಥಿ ಆವಟ್ಟನಾ ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಆವಟ್ಟನಭಾವೋ ವಾತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿನಿಪತನಂ ತೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ತೇಸನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದೀನಂ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ. ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಅಭಿನಿಪತಿತಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ರೂಪಾದೀನೀತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಪಟಿವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸಹಜಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಧಮ್ಮೇನ ಪಟಿವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಏತೇಸಂ ನತ್ಥೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಸ್ಸನಾದಿಮತ್ತತೋ ಪನ ಮುತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾ ಏತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಪಟಿವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ.

ಅವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸಾಮಞ್ಞಂ ಅನಿವಾರೇನ್ತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕರೋತೀತಿ ಚವನಪರಿಯೋಸಾನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜವನಕಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪಟಿಸೇಧನೇ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ‘‘ಮನಸಾ ಚೇ ಪದುಟ್ಠೇನ…ಪೇ… ಪಸನ್ನೇನ ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧-೨) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಭಾಸನಕರಣಕರಾ, ತಂಸದಿಸಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಕಾ ಬಲವನ್ತೋ ಛಟ್ಠದ್ವಾರಿಕಾ ಏವ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ನ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇನ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಅತ್ಥಿ, ದುಬ್ಬಲಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪಟಿವಿಜಾನನಂ ತತ್ಥ ನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ ‘‘ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಜನಕಸ್ಸೇವ ಪಟ್ಠಪನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ. ತಥಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀತಿ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀತಿ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಮಾದಾನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇನ ನ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚುತಿ ಚ ನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತಂದ್ವಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಾ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ, ತಸ್ಸಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಆಪಾಥಮತ್ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪನ್ತಿ ಚ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸ್ಸಪಿ ರೂಪನೀಲಾದಿಆಕಾರಪಟಿವಿಜಾನನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಹಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಬಹಿದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ನ ಪಟಿಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ರೂಪಾದೀನಂ ಆಪಾಥಗಮನೇ ನಿದ್ದಾಪಟಿಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ? ನ, ಪಠಮಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಸುಪಿನೇನ.

ಅಬ್ಯಾಕತೋಯೇವ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ವದನ್ತೇಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಆವಜ್ಜನಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸಾ ಏವ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ಚ, ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.