೧೬. ಞಾಣವಿಭಙ್ಗೋ

೧. ಏಕಕಮಾತಿಕಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭೫೧. ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು. ಯಾಥಾವಕವತ್ಥುವಿಭಾವನಾತಿ ನಹೇತಾದಿಅವಿತಥೇಕಪ್ಪಕಾರವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ. ಯಥಾ ಏಕಂ ನಹೇತು, ತಥಾ ಏಕಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅವಿತಥಸಾಮಞ್ಞಯುತ್ತಂ ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಂ ಯಾಥಾವಕವತ್ಥು. ಯಾಥಾವಕೇನ ವಾ ಅವಿತಥಸಾಮಞ್ಞೇನ ವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ ಯಾಥಾವಕವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ.

ದುಕಾನುರೂಪೇಹೀತಿ ದುಕಮಾತಿಕಾನುರೂಪೇಹೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಓಸಾನದುಕಸ್ಸ ಪನ ದುಕಮಾತಿಕಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕಭಾವಾನುರೂಪೇಹೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ತಿಕಾನುರೂಪೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಓಸಾನದುಕೇ ಪನ ಅತ್ಥೋತಿ ಫಲಂ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ತಂ ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ, ಕಾರಣಗತಾ ಪಞ್ಞಾ. ಜಾಪಿತೋ ಜನಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾ, ಕಾರಣಪಞ್ಞಾಸದಿಸೀ ಫಲಪ್ಪಕಾಸನಭೂತಾ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ.

೧೦. ದಸಕಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೭೬೦. ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೋನಿಯೋ. ಕತಮಾ…ಪೇ… ಯೋ ಖೋ ಮಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಏವಂ ಜಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೨) ವಚನೇನ ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನಿರಯಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩) ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಂ. ‘‘ಸಂಯುತ್ತಕೇ ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಪನ ನಿದಾನವಗ್ಗೇ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಆಗತಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಚ, ತೇಸತ್ತತಿ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಸುತಮಯಾದೀನಿ ಆಗತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸಂಯುತ್ತಕೇತಿ. ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ಏತೇನ ಇಧ ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು ಚ ‘‘ತಯಿದಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ‘ಇಮಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾನೀ’ತಿ’’ಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಅನೇಕಞಾಣಪ್ಪಭೇದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಾಥಾವಪಟಿವೇಧತೋ ಸಯಞ್ಚ ಅಕಮ್ಪಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಞೇಯ್ಯೇಸು ಅಧಿಬಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ.

ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ. ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಟ್ಠ ವಾ ಪರಿಸಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಆಸಭಾ, ಬುದ್ಧಾ. ಇದಂ ಪನಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಮೇವ ವದತಿ. ತಿಟ್ಠಮಾನೋವಾತಿ ಅವದನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ…ಪೇ… ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಭಯಂ ವಾ ಸಾರಜ್ಜಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ವಚನೇನ ದಸ್ಸಿತಅಕಮ್ಪಿಯಞಾಣಯುತ್ತೋ ದಸಬಲೋಹನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ಖನ್ಧಕವಗ್ಗೇ ಆಗತೇನ.

‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಸುತ್ತಸೇಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಿ, ಪುರಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಟಿವೇಧನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಪವತ್ತಿತಚಕ್ಕಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಚಕ್ಕರತನಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ.

ಸಮಾದೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮಾದಾನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಮುತ್ತಗತ-ಸದ್ದೇ ಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ.

ಅಗತಿಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩).

ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಸಭಾವಂ, ಕಾಮಸಹಗತಸಞ್ಞಾದಿಧಮ್ಮಂ ವಾ. ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇವ ಕತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಂ.

‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ತದಭಾವಞ್ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಂ. ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ಅಟ್ಠಾನಂ, ತದಭಾವೋ ಠಾನಂ. ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ಠಾನಂ, ತದಭಾವೋ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ತದಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಠಿತಿಂ ತಬ್ಬಿಪರೀತಾಯ ಠಾನಾಭಾವಞ್ಚ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಇಮಿನಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಗಮಾನಧಿಗಮಾನಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಕಿಲೇಸಾವರಣತದಭಾವೇ ಪಸ್ಸತಿ ಭಗವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಠಿತಿದಸ್ಸನತೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಠಾನಾಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಚಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಗಮಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಉಪರಿ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ವಿಪಾಕಾವರಣಾಭಾವದಸ್ಸನಾದಿಕಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಞಾಣೇನ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಪಸಙ್ಗೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾದಿವಸೇನ ತಂಸಹಿತಾನಂ ಧಾತೂನಂ ವೇಮತ್ತತಾದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ಅಯಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಧಾತುಯಾ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚರಿಯಾಹೇತೂನಂ ವಾ, ರಾಗಾದಯೋ ಏವ ವಾ ಪಕತಿಭಾವತೋ ಧಾತೂತಿ ರಾಗಾದಿವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಾದೀನಂ ವಿಯ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾದಿವಸೇನ ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ.

(೧.) ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭೬೧. ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ನ ಹೇತೂ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ಪನ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಮ-ಕಾರೋ ಚ ಕತೋ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನ ಹೇತುಭಾವಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ನಹೇತುಧಮ್ಮಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚುತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚುತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಏಕಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ನವಧಾ ವುತ್ತಭವಸ್ಸ. ತದನ್ತೋಗಧತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ವುತ್ತಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ‘‘ನ ರೂಪಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಛವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸನಂ ಕರೋತಿ.

೭೬೨. ಕಪ್ಪತೋ ಕಪ್ಪಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನ ಕದಾಚಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಖೀರಾದೀನಂ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣವಿಲಕ್ಖಣತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೭೬೩. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ. ಏತೇನ ಮಹತ್ತೇಪಿ ಅವಿಭಾವಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸುಖುಮತ್ತಾ ನ ವಿಭಾವೇಸ್ಸತೀತಿ ವಾದಪಥಂ ಛಿನ್ದತಿ. ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಮಮ ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಯೋತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೭೬೪. ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತಾ, ಅನನ್ತರಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವವತ್ಥಿತಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಪಾಟಿನಿಯಮೋ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನನ್ತರತಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ಏತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭೬೫. ಸಮನನ್ತರತಾತಿ ಚ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ.

೭೬೬. ಆಭುಜನತೋತಿ ಆಭುಗ್ಗಕರಣತೋ, ನಿವತ್ತನತೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಅನಾಭೋಗಾ’’ತಿ ಆಭೋಗಸಭಾವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ನತ್ಥಿ ಆವಟ್ಟನಾ ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಆವಟ್ಟನಭಾವೋ ವಾತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿನಿಪತನಂ ತೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ತೇಸನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾದೀನಂ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ. ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಅಭಿನಿಪತಿತಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ರೂಪಾದೀನೀತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಪಟಿವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸಹಜಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಧಮ್ಮೇನ ಪಟಿವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಏತೇಸಂ ನತ್ಥೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಸ್ಸನಾದಿಮತ್ತತೋ ಪನ ಮುತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾ ಏತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಪಟಿವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ.

ಅವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸಾಮಞ್ಞಂ ಅನಿವಾರೇನ್ತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕರೋತೀತಿ ಚವನಪರಿಯೋಸಾನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜವನಕಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪಟಿಸೇಧನೇ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ‘‘ಮನಸಾ ಚೇ ಪದುಟ್ಠೇನ…ಪೇ… ಪಸನ್ನೇನ ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧-೨) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಭಾಸನಕರಣಕರಾ, ತಂಸದಿಸಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಕಾ ಬಲವನ್ತೋ ಛಟ್ಠದ್ವಾರಿಕಾ ಏವ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ನ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇನ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಅತ್ಥಿ, ದುಬ್ಬಲಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪಟಿವಿಜಾನನಂ ತತ್ಥ ನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ ‘‘ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಜನಕಸ್ಸೇವ ಪಟ್ಠಪನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ. ತಥಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀತಿ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀತಿ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಮಾದಾನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇನ ನ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚುತಿ ಚ ನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತಂದ್ವಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಾ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ, ತಸ್ಸಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಆಪಾಥಮತ್ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪನ್ತಿ ಚ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸ್ಸಪಿ ರೂಪನೀಲಾದಿಆಕಾರಪಟಿವಿಜಾನನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಹಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಬಹಿದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ನ ಪಟಿಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ರೂಪಾದೀನಂ ಆಪಾಥಗಮನೇ ನಿದ್ದಾಪಟಿಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ? ನ, ಪಠಮಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಸುಪಿನೇನ.

ಅಬ್ಯಾಕತೋಯೇವ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ವದನ್ತೇಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಆವಜ್ಜನಂ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸಾ ಏವ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ ಚ, ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೨.) ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭೬೭. ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಕರಣೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಅಧಿಕರಣವಸೇನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಜಾಪಿತಾ ಚ ಸಾ ಅತ್ಥಾ ಚಾತಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೩.) ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭೬೮. ಪಞ್ಞಾಪರಿಣಾಮಿತೇಸೂತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪಾಚಿತೇಸು. ‘‘ಯೋಗವಿಹಿತೇಸೂತಿ ಇದಞ್ಚ ವಿಸಯವಿಸೇಸನಮತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಯಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಹಿತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ ಹೋನ್ತಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಯೋಗವಿಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಿಪ್ಪಂ, ಇತರಂ ಕಮ್ಮಂ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ವಡ್ಢಕೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ಅಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾಪಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಥೂಲಕಮ್ಮಂ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಞಾ ಏವ ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಸಿಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಾಗಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ ಮಣ್ಡಲಂ ಕತ್ವಾ ಸಪ್ಪೇ ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಕ್ಕೋಸಿತ್ವಾ ಬಲಿಂ ದತ್ವಾ ವಿಸಾಪನಯನಂ. ಪರಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಾ, ಯೇನ ‘‘ಫೂ’’ತಿ ಮುಖವಾತಂ ದತ್ವಾ ವಿಸಂ ಅಪನಯನ್ತಿ, ಸೋ ಉಣ್ಣನಾಭಿಆದಿಮನ್ತೋ ಫುಧಮನಕಮನ್ತೋ. ‘‘ಅ ಆ’’ತಿಆದಿಕಾ ಮಾತಿಕಾ ‘‘ಕ ಕಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ತಪ್ಪಭೇದೋ ಚ ಲೇಖಾ.

ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಕಂ, ಇತರಂ ನೋಸಕಂ. ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಂ ತಪ್ಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅನುಲೋಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಪುನ ತಸ್ಸಾ ವೇವಚನವಸೇನ ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಅನು…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಏವರೂಪಿನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಮ್ಮಾಯತನಾದಿವಿಸಯಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಸಭಾವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಪವತ್ತಿಆಕಾರಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವುತ್ತಾ ಚ ಭೂಮಿಸಭಾವಪವತ್ತಿಆಕಾರನಿದ್ದೇಸಾ ಖನ್ತಿಆದೀಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾನಪಜಾನನಕಿಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ಓಲೋಕನಂ ಖಮನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತ್ತಾ, ಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮನಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭೬೯. ಅಸಂವರಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಸಮಾದಾನಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತನಾ ‘‘ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಮುಞ್ಚಚೇತನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬಾಪರಪಞ್ಞಾಯ ಚ ದಾನಸೀಲಮಯತಾವಚನತೋ ಮುಞ್ಚಅಪರಚೇತನಾವಸೇನ ‘‘ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ, ಪುಬ್ಬಚೇತನಾವಸೇನ ‘‘ಅಧಿಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ.

೭೭೦. ಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಸಙ್ಖಾರಭವೇಸು ಅನ್ತೋಗಧಾನೀತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ವಾ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಪಾಳಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಸೀಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸತಿಪಿ ಸವನೇ ನ ತಥಾಗತದೇಸನಾಯತ್ತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ತಂ ವುತ್ತಂ.

ಅಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಪಞ್ಞಾ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾನಿಬ್ಬತ್ತೇಸು, ತದಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಧಿಪಞ್ಞಾ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾ.

೭೭೧. ಅಪಾಯುಪ್ಪಾದನಕುಸಲತಾ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಿಯಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ಜಾತಾ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಞವಾಯೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರುಪಾಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಉಪಾಯಭೂತಾ. ಠಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಕಾರಣಜಾನನಂ, ಭಯಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಲಹುಉಪ್ಪಜ್ಜನಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೪.) ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೭೯೩. ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮ ಮೇ ತಣ್ಡುಲಾದೀನಿ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ, ತದಭಾವೇನ ವಾ ನ ಉತ್ತಸತಿ.

೭೯೬. ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇತಿ ಪರೇನ ನಪತ್ತಿಯಾಯಿತಬ್ಬೇ. ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಚ್ಚವಿಸಯಂ ಞಾಣಂ. ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಹಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ತೇಸಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತ್ತಾತಿ. ಸಙ್ಖತಪವರೋ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ತಸ್ಸ ಚ ಫಲಂ ಧಮ್ಮೋ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ತಂಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ. ನ ಅಞ್ಞಞಾಣುಪ್ಪಾದನಂ ನಯನಯನಂ, ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಚ ಮೂಲಂ, ಕಾರಣಞ್ಚ ನಯನಯನಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧೇನಪಿ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗತತ್ತಾ ನಯನಂ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಣವಿಸಯಭಾವೇನ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ವಾ ಞಾತೇನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಯದಿಪಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸವಿಸೇಸೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ತಞ್ಞೇವ ಇಮ’’ನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠೇನ ಅದಿಟ್ಠೇನ ನಯತೋ ನಯನಞಾಣಂ, ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತಾಯ ಕಾರಣಭೂತತ್ತಾ ಕಾರಣಞಾಣಂ, ಅನುರೂಪತ್ಥವಾಚಕೋ ವಾ ಕಾರಣ-ಸದ್ದೋತಿ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುರೂಪಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಮುತಿಮ್ಹಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಾತಿಸಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ವಿಸಯೋಭಾಸನಮತ್ತಜಾನನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮತೇಸು ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಂ ಸಮ್ಮುತಿಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ, ಅವಸೇಸಂ ಪನ ಇತರಞಾಣತ್ತಯವಿಸಭಾಗಂ ಞಾಣಂ ತಬ್ಬಿಸಭಾಗಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಮ್ಹಿ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೭೯೭. ಕಿಲೇಸಮೂಲಕೇ ಚಾತಿ ನೀವರಣಮೂಲಕೇ ಚ ಕಾಮಭವಧಮ್ಮೇ.

೭೯೮. ಸಾ ಹಿಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ‘‘ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ, ಅಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸ್ವೇವಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗಭಾವನಾವತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಪವತ್ತೇ ತಸ್ಸ ತತೋ ಪರಂ ಅವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋ ಸಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಛಟ್ಠಾಭಿಞ್ಞಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ನಾಮ, ಇತರಾ ತದುಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ. ಯಥಾನುರೂಪಂ ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಭಾವತೋ, ಫಲೇ ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯೇ ಸತಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಚತೂಸುಪಿ ಮಗ್ಗೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಛಟ್ಠಂ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೭೯೯. ಕಾಮಸಹಗತಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಾರಮ್ಮಣಾ. ಚೋದೇನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾಭಿಮುಖಂ ತನ್ನಿನ್ನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದನುಧಮ್ಮತಾತಿ ತದನುಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ತದನುರೂಪಸಭಾವಾ’’ತಿ. ನಿಕನ್ತಿಂ, ನಿಕನ್ತಿಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ವಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಸತೀ’’ತಿ ವದತಿ. ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾ ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ.

೮೦೧. ಅಧಿಗಮಭಾವೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ, ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ವಾ ಞಾಣೇನ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ, ಅನಾರಮ್ಮಣಭೂತಞ್ಚ ತಂ ಠಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮೦೨. ವಸಿತಾಪಞ್ಚಕರಹಿತಂ ಝಾನಂ ಅಪ್ಪಗುಣಂ. ಏತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ಚತ್ತಾರಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣುದ್ದೇಸೇನ ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಸಾ ಏವ ವಿಭತ್ತಾತಿ.

ಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೫.) ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೦೪. ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಸಮಾಧಿಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ. ಪೀತಿಫರಣತಾದಿವಚನೇನ ಹಿ ತಮೇವ ವಿಭಜತಿ, ‘‘ಸೋ ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ವಿವೇಕಜೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಮ. ನಿ. ೧.೪೨೭) ನಯೇನ ಪೀತಿಯಾ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಫರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪೀತಿಫರಣತಾಸುಖಫರಣತಾಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಠತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ‘‘ಪಾದಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ತಾ ವುತ್ತಾ.

ದುತಿಯಪಞ್ಚಕೇ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ’’ತಿ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ಪಞ್ಚಞಾಣಾನೇವ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ ನೀವರಣಪಠಮಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿಆದೀನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ಅಞ್ಞೇ ಕಿಲೇಸಾ ವಾರೇತಬ್ಬಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಚ ಠಪಿತತ್ತಾ ಚ, ಅಪರಿಹಾನಿವಸೇನ ಠಪಿತತ್ತಾ ವಾ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ. ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ಸತಿಯಾ ಸತಿಬಹುಲತಾಯ ಸತೋ ಏವ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಸತಿಯಾ ಸತೋತಿ.

ಪಞ್ಚಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೬.) ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೦೫. ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದೂರ…ಪೇ… ರಮ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋತಧಾತುವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಚ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಸೋತಧಾತುವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಞಾಣಂ. ‘‘ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇವ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಪರಚಿತ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇಕದೇಸತ್ತಾ ‘‘ವಣ್ಣಧಾತುಆರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮುದ್ಧಪ್ಪತ್ತೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಛಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೭.) ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೦೬. ತದೇವ ಞಾಣನ್ತಿ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನಾತಿ ಛಪಿ ಞಾಣಾನಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇನ ಞಾಣೇನ. ಖಯಧಮ್ಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ, ಞಾಣವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ನ ತಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಞಾಣವಚನೇನ ಅಙ್ಗಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹಿ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ತಮ್ಪಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ ತಂಞಾಣಗ್ಗಹಣೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣಭಾವದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ‘‘ಖಯಧಮ್ಮಂ…ಪೇ… ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚಾತಿ.

ಸತ್ತಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೮.) ಅಟ್ಠಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೦೮. ವಿಹಾರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ, ದುಕ್ಖಂ ವಾ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ.

ಅಟ್ಠಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೧೦.) ದಸಕನಿದ್ದೇಸೋ

ಪಠಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೦೯. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಾನಂ, ನತ್ಥಿ ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಾನಂ. ಏಸ ‘‘ಅನವಕಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಯೋ. ತದತ್ಥನಿಗಮನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ‘‘ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನನ್ತಿ. ಅಸುಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋವ ಇಧ ಸುಖತೋ ಉಪಗಮನಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕನ್ತ…ಪೇ… ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಧಾನದಿಟ್ಠಿಮಾಹ. ಭೇದಾನುರೂಪಸ್ಸ ಸಾವನಂ ಅನುಸ್ಸಾವನಂ, ಭೇದಾನುರೂಪೇನ ವಾ ವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ.

ಲಿಙ್ಗೇ ಪರಿವತ್ತೇ ಚ ಸೋ ಏವ ಏಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಭವಙ್ಗಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಚ, ನಾಞ್ಞೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಿ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋತಿ ಞಾಪನಿಚ್ಛಾನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಕಥಾ.

ಸಙ್ಗಾಮಚತುಕ್ಕಂ ಸಪತ್ತವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಂ ಅಭಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆನನ್ತರಿಯಾನಾನನ್ತರಿಯಭಾವೇ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ತಂ ದಿನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಥಾ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಏವಂ ಚಾಗಚೇತನಾ. ಸಾ ಹಿ ಚಜಿತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಜನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಸಕಕರಣಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಚಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಸಕಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸೇವ ದಿನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ.

ಸಣ್ಠ…ಪೇ… ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೬೫೪-೬೫೭) ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಪಾಯಿಕೋತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಯಂ ಸೋ ಏಕಂ ಕಪ್ಪಂ ಅಸೀತಿಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಏಕಭಾಗಮತ್ತಂ ಕಾಲಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ತಂ ಆಯುಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವಾತಿ ಪನ ಆಯುಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ನತ್ಥಿ ವಿರೋಧೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಣ್ಠಹನ್ತೇತಿ ಇದಂ ಸ್ವೇ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಯ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಏಕದಿವಸಮೇವ ಪಚ್ಚತಿ ತತೋ ಪರಂ ಕಪ್ಪಾಭಾವೇನ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋತಿ ಅವಿರೋಧತೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಪಕತತ್ತೋತಿ ಅನುಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಸಮಾನಸಂವಾಸಕೋತಿ ಅಪಾರಾಜಿಕೋ.

ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಯೋ ಸೋ ‘‘ನಿಯತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಕಿಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ನಿಯತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ನಿಯಾಮಕಹೇತುಂ ಪಟಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಯೇನ ‘‘ನಿಯತೋ’’ತಿ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿಕೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಜಾತಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ವಿಯ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಸ್ಸ ನಾಮಮತ್ತಮೇತಂ ನಿಯತಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿಕಂ, ನಿಯತಾನಿಯತಭೇದಂ ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಾಮಕೋ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಚ ನಿಯತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಪುಬ್ಬಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಹಿ ತಸ್ಸಪಿ ಪುಬ್ಬಹೇತು ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಚ ನಿಯಾಮಕೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ನಿಯತೋ ಸಿಯಾ, ತಞ್ಚ ಅನಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಾ ಅಹೇತುಕತಾ ಆಪನ್ನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಹೇತು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ.

ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ, ತೇನೇವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿನಿಯಮೇ ಸತಿ ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ತೇನೇವ ಖೀಣಾತಿ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಕಿಚ್ಚಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿಕಂ ನಿಯಮೇನ್ತಿ, ತತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಚಕತಾ ನಿಪ್ಪಯೋಜನತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದಿಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾದಿತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸಾ ಚುಪರಿಮಗ್ಗೇಹಿ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತಿತೋ ತೇನ ವಿನಾ ವುಟ್ಠಾನೇ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ತೇನ ವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಚ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಾ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನಿಯಮೇತೀತಿ ನಾಮಕರಣನಿಮಿತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನಿಯಾಮಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಚ ನಾಮಕರಣನಿಮಿತ್ತತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಗಹಿತನಾಮಮತ್ತಮೇವ ತ’’ನ್ತಿ.

ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಮಹಾವ. ೧೧; ಕಥಾ. ೪೦೫) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅತ್ಥೇತರಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಭಗವತಾ ಸಮಸಮಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಟ್ಠಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ನೋತಿ ವದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೧) ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೯) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಬುದ್ಧಕ್ಖೇತ್ತಭೂತಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಮಾತಿಕಾ, ತಾಯ ಅನ್ತರಹಿತಾಯ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಸಙ್ಖಾತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮೇಸು ಚ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ತದುಭಯಾಭಾವೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ, ತಾಸು ಚ ಸಾಸನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಓಸಕ್ಕಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಟಿವೇಧಸೀಲಭೇದದ್ವಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಿನಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಾತಿ ರಸ್ಮಿಯೋ. ಕಾರುಞ್ಞನ್ತಿ ಪರಿದೇವನಕಾರುಞ್ಞಂ.

ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾತಿ ದ್ವೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಚ್ಛರಿಯತ್ತಾಭಾವದೋಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಾದಭಾವತೋತಿ ವಿವಾದಾಭಾವತ್ಥಂ ದ್ವೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕಂ ಬುದ್ಧಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಏಕಬುದ್ಧಧಾರಣೀ. ಏತೇನ ಏವಂಸಭಾವಾ ಏತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ಯೇನ ದುತಿಯಬುದ್ಧಗುಣೇ ಧಾರೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಅಯಂ ಲೋಕಧಾತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಿಪ್ಫನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವವಿಸೇಸೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಧಾರೇತುನ್ತಿ. ಸಮಂ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮುಪಾದಿಕಾ, ಉದಕಸ್ಸೋಪರಿ ಸಮಂ ಗಾಮಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೀತಿ ದ್ವೇಪಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಸರೀರಭಾರಂ. ಛಾದೇನ್ತನ್ತಿ ರೋಚಯಮಾನಂ. ಸಕಿಂ ಭುತ್ತೋವಾತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಆಲೋಪಂ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾವ ಮರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅತಿಧಮ್ಮಭಾರೇನಾತಿ ಧಮ್ಮೇನ ನಾಮ ಪಥವೀ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಸಾ ಕಿಂ ತೇನೇವ ಚಲತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುನ ಥೇರೋ ‘‘ರತನಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಕುಟುಮ್ಬಂ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತಂ ಅಭಿಮತಞ್ಚ ಲೋಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಗರುಸಭಾವತಾಯ ಸಕಟಭಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅತಿಭಾರಭೂತಂ ದಿಟ್ಠಂ. ಏವಂ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಹಿತಸುಖವಿಸೇಸೇಹಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನಂ ಧಾರೇನ್ತೋ ಅಭಿಮತೋ ಚ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗಮ್ಭೀರಾಪ್ಪಮೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಗರುಸಭಾವತ್ತಾ ಅತಿಭಾರಭೂತೋ ಪಥವೀಚಲನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಸಕಟಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಮಾ, ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಸಕಟಸ್ಸ ರತನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಕಟತೋ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಸಾರಿತನ್ತಿ ಪವೇಸಿತಂ ಆಹಟಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಭಾವಪಕತಿಕಾತಿ ಅಕಿತ್ತಿಮಪಕತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಣಮಹನ್ತತ್ತಾತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಪಾರಮಿತಾಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಥವೀಆದಯೋ ಮಹನ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೇಕಾವ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ಮಹನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಏಕೋ ಏವ. ಕೋ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ? ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಏವಂ ಆಕಾಸೋ ವಿಯ ಅನನ್ತವಿಸಯೋ ಭಗವಾ ಏಕೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತೋ ಲೋಕಧಾತ್ವನ್ತರೇಸುಪಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಯೂಹನವಸೇನ ಆಯೂಹನಸಮಙ್ಗಿತಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸನ್ತತಿಖಣವಸೇನ ವಾ. ವಿಪಾಕಾರಹನ್ತಿ ದುತಿಯಭವಾದೀಸು ವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಚಲತೀತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ. ಸುನಖೇಹಿ ವಜನಸೀಲೋ ಸುನಖವಾಜಿಕೋ.

ಪಠಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೧೦. ಗತಿತೋ ಅಞ್ಞಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಗತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಾದಿಸುರಾಜಕಾಲೋ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾದಿಸುಮನುಸ್ಸಕಾಲೋ ಚ ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿ.

ಏಕನ್ತಂ ಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಓಕಾಸೋತಿ ಇದಂ ಯದಿಪಿ ಕೋಚಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತಂ ಬಾಧೇಯ್ಯ, ತಂ ಪನ ಬಾಧನಂ ಬಾಧಕಸ್ಸೇವ ಇಸ್ಸಾದಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹೇನ ಜಾತಂ. ಸಾ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಭಾವತೋ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಮಕ್ಕಟೋ ಭತ್ತಪುಟಂ ಬನ್ಧಟ್ಠಾನೇ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿನಾಸೇತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಾಯಞ್ಞೂಪಿ ಭೋಗೇ. ಸುಸಾನೇ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಘಾತೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾನಾಭಾವೋ ವಿಯ ಅಪಾಯತೋ ವುಟ್ಠಾನಾಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ಪಚ್ಚರೀ’’ತಿಪಿ ಉಳುಮ್ಪಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತೇನ ಏತ್ಥ ಕತಾ ‘‘ಮಹಾಪಚ್ಚರೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉದಕೇ ಮರಣಂ ಥಲೇ ಮರಣಞ್ಚ ಏಕಮೇವಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಸಕ್ಕೇನ ‘‘ಸಮುದ್ದಾರಕ್ಖಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ಜೀವಿತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಜೀವಿತಹೇತು ನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಉದಕೇತಿ ನಾಗದೀಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಥಲೇತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ.

ಥೇರೋ ನ ದೇತೀತಿ ಕಥಮಹಂ ಏತೇನ ಞಾತೋ, ಕೇನಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಂ ಸಿಯಾತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ನ ಅದಾಸಿ. ತೇನೇವ ‘‘ಮಯಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಸ್ಸಾತಿ ಅಪರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪತ್ತಂ ಆದಾಯ…ಪೇ… ಥೇರಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇಸೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅನಾಯತನೇತಿ ನಿಕ್ಕಾರಣೇ, ಅಯುತ್ತೇ ವಾ ನಸ್ಸನಟ್ಠಾನೇ. ತುವಂ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾಸಿ, ಮಯಂ ಪನ ಮಹಲ್ಲಕತ್ತಾ ಕಿಂ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ಮಹಲ್ಲಕತ್ತಾ ಏವ ಚ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನಾಗಾಮಿತ್ತಾ ವಾ ಥೇರೋ ಅತ್ತನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಓವದತಿ.

ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೇನ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭೂತಮತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಅಭೂತೋಪಮಂ ಕಥಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಾದಿನಿಯುತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು.

ದುತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೧೧. ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ಗತಾ. ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಪುನ, ಮರಿತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾಯ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೂರತಾದೀಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ. ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ಕೀಳನ್ತಿ.

ಸಞ್ಜೀವಕಾಳಸುತ್ತಸಙ್ಘಾತರೋರುವಮಹಾರೋರುವತಾಪನಮಹಾತಾಪನಅವೀಚಿಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಹಾನಿರಯಾ. ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವಾರಾನಿ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಗೂಥನಿರಯಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸಕ್ಕಸುಯಾಮಾದಯೋ ವಿಯ ಜೇಟ್ಠಕದೇವರಾಜಾ. ಪಜಾಪತಿವರುಣಈಸಾನಾದಯೋ ವಿಯ ದುತಿಯಾದಿಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾರಕೋ ಪರಿಚಾರಕೋ ಹುತ್ವಾ.

ತತಿಯಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುತ್ಥಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೧೨. ಕಪ್ಪೋತಿ ದ್ವೇಧಾಭೂತಗ್ಗೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಬೀಜಾದಿಧಾತುನಾನತ್ತವಸೇನ ಖನ್ಧಾದಿಧಾತುನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತುತ್ಥಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೧೩. ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತೂತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ. ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಧಾತುಸಭಾವೋ ಏಸೋ, ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹೇವ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸೇವೇಸ ಸಭಾವೋ, ಯಂ ದುಸ್ಸೀಲಾದಯೋ ದುಸ್ಸೀಲಾದಿಕೇಹೇವ ಸಂಸನ್ದನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಆಹಂಸೂತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಹಂಸು. ಆವುಸೋ ಇಮೇ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಯಥಾಸಭಾಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ಅಮ್ಹೇ ಸಭಾಗಾಸಭಾಗೇ ವಿದಿತ್ವಾ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಯೋಗಂ ದಟ್ಠುಕಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸಭಾಗವಸೇನೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತುಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತುಸಭಾಗವಸೇನ ನಿಯಮೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪಞ್ಚಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಛಟ್ಠಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಚರಿತನ್ತಿ ಇಧ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಸುಚರಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪರಜಂ ಅಕ್ಖಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ಅಪ್ಪರಜಂ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾತಿಪಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಜಾನನಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ.

೮೧೫. ಯದರಿಯಾತಿ ಯೇ ಅರಿಯಾ. ಆವಸಿಂಸೂತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸಿಂಸು. ಕೇ ಪನ ತೇ? ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನೋ ಹೋತಿ ಛಳಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏಕಾರಕ್ಖೋ ಚತುರಾಪಸ್ಸೇನೋ ಪನುಣ್ಣಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚೋ ಸಮವಯಸಟ್ಠೇಸನೋ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಸುವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೮; ಅ. ನಿ. ೧೦.೧೯) ಏವಂ ವುತ್ತಾ. ಏತೇಸು ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚಪನೋದನಏಸನಾಸಮವಯಸಜ್ಜನಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಪಟಿಸೇವತಿ ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ವಿನೋದೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೬೮) ವುತ್ತೇಸು ಅಪಸ್ಸೇನೇಸು ವಿನೋದನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಾನೇವ, ಇತರೇ ಚ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮಿಜ್ಝನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ.

೮೧೬. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತಾನಾನುಸಯನೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆರಮ್ಮಣಾನುಸಯನೇನ ಅನುಸೇತಿ. ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣಾತಿ ಏತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ವೇಠೇತ್ವಾ ವಿಯ ಠಿತಭಾವೇನ ಅನುಸಯಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭವಸ್ಸಪಿ ವತ್ಥುಕಾಮತ್ತಾ, ರಾಗವಸೇನ ವಾ ಸಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಆಹ.

೮೧೮. ‘‘ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ಇತರೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಅಧಿಮುತ್ತಿಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ.

೮೧೯. ಪಹಾನಕ್ಕಮವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾತಬ್ಬಪಜಹನಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಯಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ತೇನೇವ ಪಹಾನೇನ ಪಠಮಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತತೋ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ವಾ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ.

೮೨೦. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ.

೮೨೬. ನಿಬ್ಬುತಿಛನ್ದರಹಿತತ್ತಾ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾ. ಯಸ್ಮಿಂ ಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ತಂಸನ್ತತಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಪಾದಕಂ.

ಛಟ್ಠಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸತ್ತಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೨೮. ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋಮ್ಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಏವ ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸಾ, ಸಮಾಧಿ ವಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತುನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ. ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಏವ ಅಪಗಮವಿಮೋಕ್ಖೋ.

ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಾನಿ ‘‘ಹಾನಭಾಗಿಯವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಝಾನಾನಂ ತಂಸಭಾವತಾ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ. ಪಗುಣಭಾವವೋದಾನಂ ಪಗುಣವೋದಾನಂ. ತದೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಾಯ ವುಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ.

ಸತ್ತಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದಸಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮೩೧. ರಾಗಾದೀಹಿ ಚೇತಸೋ ವಿಮುತ್ತಿಭೂತೋ ಸಮಾಧಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾವ ವಿಮುತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ. ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮೇ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಭೂತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ. ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ, ತಂಸದಿಸಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ. ಏತೇನ ದಸಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ವಾರೇತಿ, ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಬಲನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀತಿ ಝಾನಾದಿಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಝಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದಸಮಬಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಞಾಣವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.