೪. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ತಂ ನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಉಪರಿಮಕೋಟಿಗತಭಾವೇನ ವಿನಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಗತಭಾವಾಭಾವತೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಿಕಾತಿ. ದುತಿಯೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪುರಿಮೇಪಿ ವಾ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಕರಣೇನ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋವ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪ್ಪಭೇದೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆಹ. ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ.

ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಮುಗ್ಗಮ-ಸದ್ದೋ ಸಞ್ಜಾತಿಯಂ ಆದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿರುಳ್ಹೋ. ತಂತಂಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಹಿ ಪುರಿಮಭವಸಙ್ಖಾತಾ ಪುರಿಮನ್ತತೋ ಉದ್ಧಙ್ಗಮನಂ ಸಮುಗ್ಗಮೋ, ಸನ್ಧಿಯಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಗ್ಗಮೋ ಸಮುಗ್ಗಮೋ. ಸೋ ಪನ ಯತ್ಥ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತೇನ ನಯೇನ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಖನ್ಧಸಮುಗ್ಗಮೋ ಏಕವೋಕಾರಚತುವೋಕಾರೇಸು ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾಧಿಗತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಹ ಉಗ್ಗಮೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮುಗ್ಗಮೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿಕಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ. ಹಿಮವನ್ತಪ್ಪದೇಸೇ ಜಾತಿಮನ್ತಏಳಕಲೋಮಂ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ. ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡಬಿನ್ದೂತಿ ಏವಂ ಏತ್ಥಾಪಿ ಬಿನ್ದು-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಏವಂವಣ್ಣಂ ಏವಂಸಣ್ಠಾನಞ್ಚ. ಪಟಿಭಜನಂ ವಾ ಪಟಿಭಾಗೋ, ಸದಿಸತಾಭಜನಂ ಸದಿಸತಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂವಿಧೋ ವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ.

ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನೀತಿ ಸನ್ತತಿಮೂಲಾನಿ, ಸನ್ತತಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಾ. ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಹಾರಭಾವತೋ ಹಿ ಪಧಾನಙ್ಗಂ ‘‘ಸೀಸ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವತ್ಥುದಸಕಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅನೇಕರೂಪಸಮುದಾಯಭೂತಾ ‘‘ಸೀಸಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಗಣನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತಂ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಪವೇಣಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಜಪವೇಣೀ ಚ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತಂ ಪನ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಕ್ಖತೀತಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಜಪವೇಣೀ ಚ ನ ಸಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅವುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೋ ನಾಮ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏವಂ…ಪೇ… ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ವಸೇನ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪರಿಹೀನಾಯತನಸ್ಸ ವಸೇನ ಸನ್ತತಿಸೀಸಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪುಬ್ಬಾಪರತೋತಿ ಅಯಂ ವಿಚಾರಣಾ ನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ, ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಪಚ್ಛಾಅಪುರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಸಂಸಯಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಹುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಹಿ ಇದಮೇವ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಇದಂ ಪಚ್ಛಾತಿ ಅದಸ್ಸಿತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ’’ತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ವಿಚಾರಣಾಯ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ. ತತ್ಥ ಚ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಞ್ಞಥಾ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ಸತಿ ರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಕ್ಖಣೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವದನ್ತೀತಿ ಉಭಯನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ರೂಪಾರೂಪಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಂ ವಿಚಾರಣಾ ಪವತ್ತಾತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚಾರಣಾಯ ಕರಿಯಮಾನಾಯ ಅರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮುಟ್ಠಾಪನವಿಚಾರಣಾವ ಇಧ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ವತ್ಥು ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತದಾ ಹಿ ತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯರಹಿತಂ ಆಹಾರಾದೀಹಿ ಚ ಅನುಪತ್ಥದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸತಿಪಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಕಮ್ಮಜಭಾವೇ ಸಾಯಂ ವಿಪಾಕಸನ್ತತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪುರಿಮಭವಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಸಮಾನಸನ್ತತಿಯಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಲಭಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಪವೇಣೀ ಘಟಿಯತೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥುಸನ್ತತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಏವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿರೋಧುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಘಟಿಯತಿ, ನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಸ್ಸಯವತ್ಥೂನಂ ವಿಯ ವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಙ್ಗತೋತಿ ಝಾನಙ್ಗತೋ. ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾನಿ, ತೇಸಂ ಅನುಬಲದಾಯಕಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾದೀನಿ ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿಸೇಸರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾನಿ ಚಿತ್ತಙ್ಗಾನಿ ಚೇತನಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಅಙ್ಗಭಾವಂ ಸಹಾಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಬಲದಾಯಕೇಹಿ ಝಾನಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅಪರಿಹೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ. ಯೋ ಪನ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತವತ್ಥು ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಾಭಾವತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣದ್ವಯೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೂ’’ತಿ, ತಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ಹಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವೇತನ್ತಿ ಅನುಜಾನಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ತದಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ತವ ಮತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ತದಾ ಪನ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯದಾ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ, ತದಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತವ ಮತೇನಪಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸವೇಗಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಬಲಾನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ.

ಅವಿಸಯತಾಯಾತಿ ಅಗತಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಆಗನ್ತುಕಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವತೋ. ಅಪ್ಪಹುತತಾಯಾತಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸರಭಾವತೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ…ಪೇ… ಠಿತಾನೀತಿ ಇದಂ ಯೇಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ವಟ್ಟಮೂಲನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ತತೋ ಪುರಿಮತರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ನ ಭವನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಾ.

ರೂಪಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ ಅರೂಪಸ್ಸ, ವಿರಾಗವಸೇನ ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ರೂಪೋಕಾಸೇ ವಾ ರೂಪಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ರೂಪಪಚ್ಚಯಾನಂ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಂ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ತದೇವ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಮರೂಪಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಪಿತಿಸದಿಸತಾದಸ್ಸನತೋತಿ.

ಉತು ಪನ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮುಟ್ಠಾಪನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉತು ನಾಮ ಚೇಸ ದನ್ಧನಿರೋಧೋತಿಆದಿ ಉತುಸ್ಸ ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕಾಲದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ. ದನ್ಧನಿರೋಧತ್ತಾ ಹಿ ಸೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಬಲವಾತಿ ತದಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಧರನ್ತೇ ಏವ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧತ್ತಾ ಸೋಳಸಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಉತುನಾ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ರೂಪೇ ಪುನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಧರನ್ತೇ ಏವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಪನ ವಚನೇನ ಯದಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಥುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋವ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ’’ನ್ತಿ, ಸಚೇ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ’’ನ್ತಿ, ಯದಿ ಪನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ನ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಅಧಿಕಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ತಸ್ಸ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಗಹಿತೋತಿ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವಕ್ಖಮಾನಾ, ಗಹಿತೇ ವಾ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಜಾ ಖರಾತಿ ಸವತ್ಥುಕಂ ಓಜಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸಭಾವತೋ ಸುಖುಮಾಯ ಹಿ ಓಜಾಯ ವತ್ಥುವಸೇನ ಅತ್ಥಿ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾತಿ.

ಚಿತ್ತಞ್ಚೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಪಿ ಪನ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧). ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಕಮ್ಮಚೇತನಂ ವಿಯ ಏಕಧಮ್ಮಮೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೂತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ಅವಚನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ.

ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದತೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಸತ್ತರಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಅದ್ಧಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಮೋ ಭಾಗೋ ಅರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಸೋ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ, ನ ಪನೇತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಅಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತೀತಿ. ಫಲಪ್ಪತ್ತನಿದಸ್ಸನೇನ ಚ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಸಮಾನಕಾಲತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಸಹುಪ್ಪಾದಂ ತದತ್ಥಂ ಅನಾರದ್ಧತ್ತಾ. ಸಹುಪ್ಪಾದೇನ ಪನ ಅಸಮಾನಕಾಲತಾ ಸುಖದೀಪನಾ ಹೋತೀತಿ ತಂದೀಪನತ್ಥಮೇವ ಸಹುಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣಂ.

ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಸಮಾನದ್ಧತ್ತಾ ಅರೂಪಂ ಓಹಾಯ ರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತಸ್ಸಾ ನಿವಾರಣತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಕಪ್ಪಮಾಣಾವಾತಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಛಿದ್ದೇಸು ಅರೂಪರಹಿತಂ ರೂಪಂ, ರೂಪರಹಿತಂ ವಾ ಅರೂಪಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ಕಥಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಭಾಗನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿರಹಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪದೇ ಪದನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪದೇ ಏವ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನೋಹಾಯಾತಿ ಯಾವ ಚುತಿ, ತಾವ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ, ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಚದ್ಧಾನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಹಾಯ ಪವತ್ತಿ, ಸೋ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಏತೇಸಂ ಅದ್ಧಾತಿ. ಏವನ್ತಿ ಏತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಅವಕಂಸತೋ ಅದ್ಧಾಪಕಾರಂ ಇಮಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಮಪಿ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ’’ತಿ ಏಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾಕಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ನಾನಾನಿರೋಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಏಕುಪ್ಪಾದೋಪಿ ನತ್ಥಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸೋಳಸಕೇ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಚನತೋ. ಯದಿ ಪನ ಯಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಾ ದ್ವೇಪಿ ನ ಸನ್ತಿ, ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರತೋ ಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಗಹೇತಬ್ಬಞ್ಚ ತದಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಜರೂಪಪವೇಣೀ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏವಂ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಅರೂಪೇನ, ಅರೂಪಞ್ಚ ತೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಲಿಕಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪವೇಣೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಜಿಯವಚನಂ ಕತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಕಮ್ಮಜಿಯವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ.

ನಾನುಪ್ಪಾದ…ಪೇ… ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾತಿ ತೇನ ಸುದೀಪನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ಹಿ ನಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ತಂ ಅರೂಪೇನ, ಅರೂಪಞ್ಚ ತೇನ ನಾನುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ, ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝನಕಂ ಅರೂಪಞ್ಚ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಂ ‘‘ನಾನುಪ್ಪಾದತೋ ನಾನಾನಿರೋಧತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತುಸನ್ತತಿಕರೂಪೇನ ಹಿ ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾದೀಪನಾ ಏತ್ಥ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಯದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ. ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪೇಸು ಏವ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಗಬ್ಭೇ ಗತಸ್ಸ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂ ಏವ ವಸೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಪಿ ಯೋಜಿತಂ. ಅಮರಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಯಥಾ ಛನ್ನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ತದುಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮೇನೇವ ಭವಙ್ಗಾದೀನಞ್ಚ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ತಂ ಕಮ್ಮಜೇಸು ಏಕಚ್ಚಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ಏಕಚ್ಚಂ ನ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಯುಉಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನೂನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಮರಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ.

‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅತ್ತನೋ ಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ, ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದೀಪೇತಿಯೇವ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೇ ‘‘ತಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ವುತ್ತಂ. ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸ್ಸಪಿ ಸಮಾನಾಯುಕತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾ ಪನ ಏತೇಹಿ ಯೋಜಿತಂ, ತಥಾ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧತಾ ನಾನುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾ ಚ ನತ್ಥಿಯೇವ.

ಯಾ ಪನ ಏತೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವುತ್ತಾ, ಯಾ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತತಿಯಭಾಗಾಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ, ಸಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭) ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಚುತಿಯಾ ಅನನ್ತರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕಾದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಾವಸೇಸಪಞ್ಚಚಿತ್ತಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ತಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೇನ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಭಾವೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಂ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ನ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕಾದಸ ವಾ ಪಞ್ಚದಸೇವ ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅತಿರೇಕಏಕಾದಸಪಞ್ಚದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ. ತಸ್ಮಾ ಯದಿಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ. ನ ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಅತೀತಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಆಪಾಥಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಾದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅಥಾವಸೇಸಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭).

ಯೋ ಚೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತಯಮಕೇ (ಯಮ. ೨.ಚಿತ್ತಯಮಕ.೧೦೨) ಹಿ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ? ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಾ’’ತಿ. ತಥಾ ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ನೋ ಚ ನುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಾ’’ತಿ. ಏವಂ ‘‘ನ ನಿರುದ್ಧಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ, ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ನ ನಿರುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅನಾಗತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಚನಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ ಚ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಚನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ದೀಪೇತಿ. ಸುತ್ತೇಸುಪಿ ಹಿ ‘‘ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩೮; ಅ. ನಿ. ೩.೪೭) ಏಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಭಾವತೋ ‘‘ಯಸ್ಸಾ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಾ ಸನ್ತತಿಠಿತೀ’’ತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಖಣದ್ವಯಸಮಙ್ಗಿಂ ಠಿತನ್ತಿ.

ಯೋ ಚೇತ್ಥ ಚಿತ್ತನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೧೩೬). ಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ರೂಪನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ನೋತಿಆದಿ (ಯಮ. ೩.ಧಮ್ಮಯಮಕ.೧೬೩) ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ನ ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸ್ವೇವ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಯದಿ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಹುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧವಚನತೋ ಅಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದೇನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವೇತ್ಥ ಗಹಿತನ್ತಿ ಕಾರಣಂ ವದೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ. ನ ಹಿ ತೇನ ವಚನೇನ ಅಞ್ಞರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ನಾಪಿ ನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಾನುಜಾನನಂ, ನೇವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವನಿವಾರಣಞ್ಚ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಾನುಞ್ಞಾತಾನಿವಾರಿತಾಬ್ಯಾಕತಭಾವಾನಂ ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಾದಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧಂ ವತ್ತುಂ. ಯಮಕಪಾಳಿಅನುಸ್ಸರಣೇ ಚ ಸತಿ ಉಪ್ಪಾದಾನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಚ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಸಹಾಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನೋ ಉತು ತದನನ್ತರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸಹ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯೇನ ಸಹುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತದನನ್ತರಞ್ಚ ತಂ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ತದನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೧೨೮), ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಚಿತ್ತನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದಾರಮ್ಭಾಭಾವತೋತಿ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪನ ಅವೀತಿವತ್ತೇ ತಂ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅರೂಪಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಾಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ತತೋ ಪರಂ ಪನಾತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನ ಯದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯಪಿ ಸಙ್ಗಹಕಥಾಯ ನಿಟ್ಠಿತಾಯ ಪುರಿಮಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪವೇಣೀ ನ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಚುತಿತೋ ಪರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರೂಪಂ ಪನ ರೂಪೇನ ಸಹಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾ ರೂಪಾನಂ ಅರೂಪೇಹಿ, ಅರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹೇವ, ಅರೂಪಾನಞ್ಚ ಅರೂಪೇಹಿ ಯೋಜಿತಾ.

ಸರೀರಸ್ಸ ರೂಪಂ ಅವಯವಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಘನಭೂತೋ ಪುಞ್ಜಭಾವೋ ಘನಪುಞ್ಜಭಾವೋ, ನ ತಿಲಮುಗ್ಗಾದಿಪುಞ್ಜಾ ವಿಯ ಸಿಥಿಲಸಮ್ಬನ್ಧನಾನಂ ಪುಞ್ಜೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ತಯೋ ಪಕಾರೇ ಆಹ.

ಹೇಟ್ಠಾತಿ ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ. ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಕಾರರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋ, ನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಪನ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮೋಪಿ ಹೋತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಸಮಾಪಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನೋತಿ. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಪನಾತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ತದೇಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ದುತಿಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ. ಅನುಪುಬ್ಬಪಣೀತಾ ಭೂಮಿಯೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ತಾಸಂ ವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೨, ೩೮೨, ೩೮೩; ವಿಭ. ೩೫೫) ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ. ದಾನಕಥಾದಯೋ ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತೋ ಕಥಿತಾ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಪನ ದಾನಾದೀನಂ ಇಧ ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಚನಂ. ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನೇಕೇಸಂ ವಚನಾನಂ ಸಹ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇನ ತೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ದೇಸನಾಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಭೇದೇನ ಹೀತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಗ್ಗಹಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತನ್ತಿ ಏಕದೇಸೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಂ ವದತಿ. ಏವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತಿ ರಾಜಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಏರಕಪತ್ತನಾಗರಾಜವತ್ಥು) ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧-೨) ಚ ವಚನತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಪತಿ.

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ಸಾಸವಂ ಉಪಾದಾನಿಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅನಾಸವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ತಂಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ನ ಅನಾಸವರೂಪನಿವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ. ಅನಾಸವಾವ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅನಾಸವಾ ಖನ್ಧೇಸ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ಸಭಾಗೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹೋ. ಸಭಾಗಸಭಾಗೇನ ಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾ ‘‘ಸಭಾಗಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇಸು ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚಂ ಆಯೂಹನರಸಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಲವನ್ತಿ ಸಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ರುಪ್ಪನಾದಿವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣರಹಿತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಫುಸನಾದಯೋ ಪನ ಸಭಾವಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದವಚನೀಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವವಿಞ್ಞುನಾ ತಥಾಗತೇನ ಫಸ್ಸಖನ್ಧಾದಯೋ ನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ. ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ಸಸ್ಸತಂ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇಮೇಯೇವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸುತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪರಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಏತೇನ ಚ ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ಖನ್ಧೇ ಏವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದವಚನೀಯಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ನ ಪಞ್ಚೇವಾತಿ ಏತಂ ಚೋದನಂ ನಿವತ್ತೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದವರೋಧತೋ’’ತಿ.

ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾವಸೇನ ವೇದನಾಯ ಆಬಾಧಕತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಾ ತಂತಂಸಙ್ಕಪ್ಪಮೂಲಭೂತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ರೋಗಸ್ಸ ಪಿತ್ತಾದೀನಿ ವಿಯ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಉತುಭೋಜನವೇಸಮಾದೀನಿ ವಿಯ ಮೂಲಕಾರಣಂ ನಿದಾನಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಙ್ಗಭೂತಾ ಚೇತಸಿಕಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಗಿಲಾನೂಪಮಂ ವುತ್ತಂ, ಸುಖಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ವೇದನಾಕಾರಣಾಯ ಹೇತುಭಾವತೋ ವೇದನಾಭೋಜನಸ್ಸ ಛಾದಾಪನತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಅಪರಾಧೂಪಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೂಪಮಾ ಚ, ‘‘ಪಞ್ಚ ವಧಕಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಸಿವಿಸೂಪಮೇ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೮) ವಧಕಾತಿ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಭಾರೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಭಾರಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೨) ಭಾರಾತಿ, ‘‘ಅತೀತಂಪಾಹಂ ಅದ್ಧಾನಂ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜಿಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಾಹಂ ಏತರಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜಾಮಿ, ಅಹಞ್ಚೇವ ಖೋ ಪನ ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಅಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಂ, ಅನಾಗತೇನಪಾಹಂ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜೇಯ್ಯಂ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪೇತರಹಿ ಖಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಖಾದಕಾತಿ, ‘‘ಸೋ ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಮಕಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೫) ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಾತಿ. ಯದಿಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅವಿಸೇಸೇನ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಪನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ತದನ್ತೋಗಧಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ದೇಸಿತಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾತಿ ದೇಸಿತಂ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ, ದೇಸಿತಾನಿ ವಾ. ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಂ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ, ನಿಕಾರಲೋಪೋ ವಾ ಕತೋ.

ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತುಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರೂಪೇನ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಫಲಕಸದಿಸೋ ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ಖರಭಾವಾಭಾವಾ ಫಲಕಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಫಲಕಂ ವಾ ಆಸನಂ ವಾ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಕಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ವಾ ನಿಚ್ಚಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಅನನ್ತರಂ ಭಿಜ್ಜನತೋ ಗಹಿತಾಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾತಿ ಇದಂ ನ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ, ಬಹುಭಾವದಸ್ಸನಮೇವ ಪನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉದಕಜಲ್ಲಕನ್ತಿ ಉದಕಲಸಿಕಂ. ಯಥಾ ಉದಕತಲೇ ಬಿನ್ದುನಿಪಾತಜನಿತೋ ವಾತೋ ಉದಕಜಲ್ಲಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಪುಪ್ಫುಳಂ ನಾಮ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾಪಾಥಗಮನಜನಿತೋ ಫಸ್ಸೋ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಜಲ್ಲಂ ಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯನ್ತರಭಾವೇನ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವೇದನಂ ನಾಮ ಕರೋತಿ. ಇದಞ್ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಾದನಭೂತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಟ್ಟಗತವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ಊನೇಹಿಪಿ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ.

ನಾನಾಲಕ್ಖಣೋತಿ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ನಾನಾಸಭಾವೋ. ಮಾಯಾಯ ದಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಂ ‘‘ಮಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಸುಭಾದಿಸಭಾವಾ ಏವ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿವತ್ಥುಭಾವಾದಿತೋತಿ ಅಸುಭಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಏವ. ತಥಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಚತುವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಕರಾತಿ ತೇಸಂ ಗೋಚರಭಾವೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಸುಭಾದಿವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ.

ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ ಪರಿವಿದಿತಸಭಾವತ್ತಾ. ವಿಪಸ್ಸಕೋಪಿ ಹಿ ತೇಸಂ ವಿಪತ್ತಿಯಂ ನ ದುಕ್ಖಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಖೀಣಾಸವೇಸು ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತೇ ಹಿ ಆಯತಿಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ಬಾಧೀಯನ್ತೀತಿ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೬-೫೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪೇ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಭೂತೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ. ತಸ್ಸ ಚ ಉದಯವಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಹೋತೀತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಕಾಮರಾಗಭೂತಂ ಅಭಿಜ್ಝಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ. ಕಾಮರಾಗಮುಖೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಭಪ್ಪಹಾನಂ ವದತಿ. ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹಾರಪರಿಜಾನನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಫಸ್ಸಪರಿಜಾನನಞ್ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಸುಖತ್ಥಮೇವ ಭವಪತ್ಥನಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದನಾಯ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಭವೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ. ಸಬ್ಬಂ ವೇದನಂ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪರೇನ ಅಪುಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ, ಸುಖಂ ವಾ ವಿನಾಸಿತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತತೋ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿಆಘಾತವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನತೋ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ. ‘‘ಸುಖಬಹುಲೇ ಸುಗತಿಭವೇ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀಹಿ ಸುದ್ಧಿಂ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ಸುಖಪತ್ಥನಾವಸೇನೇವ ಪರಾಮಸತೀತಿ ವೇದನಾಯ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ. ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋವ, ಸಞ್ಞಾ ಪನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರೇ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತಿ ಏವ, ತಞ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ತೀರೇತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ… ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಘನಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ. ಮೋಹಬಲೇನೇವ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ.

‘‘ಯಞ್ಚ ಖೋ ಏತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವುಚ್ಚತಿ ಚಿತ್ತಂ ಇತಿಪಿ ಮನೋ ಇತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇತಿಪಿ, ತತ್ರಾಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಾಲಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ, ನಾಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತುಂ, ನಾಲಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತುಂ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ದೀಘರತ್ತಂಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಸಿತಂ ಮಮಾಯಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೧) –

ವಚನತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ತಂ ನ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.