೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೩೪. ಏವಂ ಯಾ ಏಕವಿಧಾದಿನಾ ವುತ್ತವೇದನಾನಂ ಭೂಮಿವಸೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬತಾ, ತಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ದಸ್ಸಿತತಾದಿಜಾನಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ವತ್ತುಮಾಹ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ತತ್ಥಾತಿ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಧಭೇದೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಛಬ್ಬಿಧಭೇದೇನ ಯೋಜನಾಯ ಸತಿ ಅಟ್ಠವಿಧತ್ತಾಭಾವತೋ.

ಪೂರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತೋತಿ ದಸವಿಧತಾಪೂರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತೋ, ನ ನವವಿಧಭೇದೇ ವಿಯ ನಯದಾನತ್ಥಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತತ್ಥ ನಯಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ. ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ಭೇದನಂ ನಯದಾನಂ, ತಞ್ಚ ತತ್ಥ ಕತನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ, ಏವಂ ‘‘ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಾ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪೂರಣತ್ಥಮೇವಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಭೇದೇ ನಯಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ.

ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವಡ್ಢನಂ ಗಹಣವಡ್ಢನವಸೇನ, ನ ಪುರಿಮಗಹಿತೇ ಠಿತೇ ಅಞ್ಞುಪಚಯವಸೇನ. ವಡ್ಢನ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಛೇದನತ್ಥೋ ಕೇಸವಡ್ಢನಾದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಛಿನ್ದನಂ ವಡ್ಢನಂ, ದುಕತಿಕಾನಂ ಉಭಯೇಸಂ ವಡ್ಢನಂ ಉಭಯವಡ್ಢನಂ, ಉಭಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತಂ ವಡ್ಢನಂ ಉಭಯವಡ್ಢನಂ, ತದೇವ ಉಭತೋವಡ್ಢನಕಂ, ತೇನ ನಯನೀಹರಣಂ ಉಭತೋವಡ್ಢನಕನೀಹಾರೋ. ವಡ್ಢನಕನಯೋ ವಾ ವಡ್ಢನಕನೀಹಾರೋ, ಉಭಯತೋ ಪವತ್ತೋ ವಡ್ಢನಕನೀಹಾರೋ ಉಭತೋವಡ್ಢನಕನೀಹಾರೋ. ತತ್ಥ ದುಕಮೂಲಕತಿಕಮೂಲಕಉಭತೋವಡ್ಢನಕೇಸು ದುವಿಧತಿವಿಧಭೇದಾನಂಯೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸೋ. ಅಞ್ಞೇ ಭೇದಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠಾ, ತಥಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಜನನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕೇನ ಞಾತಿವಿತಕ್ಕಾದಿನಿರತ್ಥಕವಿತಕ್ಕನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಇಮಞ್ಚ ಪಾಳಿಂ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮುಪಸಂಹಿತಪಾಮೋಜ್ಜಜನನತ್ಥಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಗಹಿತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಮುಖಭಾವತೋ ಚ ದುವಿಧತಿವಿಧಭೇದನಾನತ್ತವಸೇನ ಇತರೇಪಿ ಭೇದಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೇಸು ಏಕಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇನ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಭಾವತೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಏಕವಿಧೋವ, ಅಥ ಖೋ ದುವಿಧೋ ಚ. ನ ಚ ಏಕದುವಿಧೋವ, ಅಥ ಖೋ ತಿವಿಧೋಪಿ. ನಾಪಿ ಏಕ…ಪೇ… ನವವಿಧೋವ, ಅಥ ಖೋ ದಸವಿಧೋಪೀತಿ ಹಿ ಏವಞ್ಚ ತೇ ಭೇದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ಭೇದೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅತ್ತನಾ ಅಪೇಕ್ಖಿಯಮಾನೇ, ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೇ ಅಞ್ಞಭೇದೇ ವಿಸೇಸೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸತ್ತವಿಧೇನಾತಿಆದಯೋ ಅಞ್ಞಪ್ಪಭೇದನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಕೇವಲಂ ಬಹುಪ್ಪಕಾರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ‘‘ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾವಿಸಯೋ ರಾಜಾ ವಿಯ ಸವಿಸಯೇ ಭಗವಾಪಿ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಹತೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಇಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಯೋಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕೇ ವತ್ವಾ ತಿಕಾ ವುತ್ತಾತಿ ತಿಕಾ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಯುತ್ತಂ, ದುಕಾ ಪನ ಕಥಂ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ? ಪರತೋ ವುತ್ತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಅಪೇಕ್ಖಕಾಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬವಸೇನ ದುಕಾನಂ ಯೋಜಿತತ್ತಾ.

ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಆವಜ್ಜನಾ ಪನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯೇ ಚ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆವಜ್ಜನವೇದನಾವ ಚಕ್ಖುಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ, ತಞ್ಚ ನ ಯುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖುರೂಪಪಟಿಘಾತೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸುತ್ತೇ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಸೋ ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಸಿಯಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತಾಪಿ ವೇದನಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಾ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ. ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ ಅತ್ಥಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಪುನ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆವಜ್ಜನವೇದನಂ ವಿನಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ತದುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಸಾ ತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪರತೋವ ವೇದನಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

ಚತುತ್ತಿಂಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ತೇಸಂ ಸಯಮೇವ ಮನೋದ್ವಾರಭೂತತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಭವಙ್ಗಮನೋ ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರಂ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಚ ತತೋ ಅನಞ್ಞಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಚತುವೀಸತಿವಿಧಭೇದೇ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾದಿಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಏಕೂನವೀಸತಿಚತುವೀಸತಿಕಾ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಅತ್ಥಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯೋ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಾವೀಥಿಗತಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸಪಿ ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾದಿಕತಾ ಏಕನ್ತಿಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಪನ ಅಸಮಾನವೀಥಿಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ತೇನೇವ ‘‘ತಾನಿ ಸತ್ತವಿಧಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಹಿ ಸಮಾನವೀಥಿಯಂಯೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಸಮತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಹೋತಿ. ತಿಧಾಪಿ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏತಾನೀತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾನಿ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವದತಿ, ವೇದನಾನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಚ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಥೇತುಂ ಸುಖನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕತೋ. ತೇನೇವ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸತ್ತವಿಧಭೇದೇ ತಿಕಭೂಮಿವಸೇನ, ಚತುವೀಸತಿವಿಧಭೇದೇ ದ್ವಾರತಿಕವಸೇನ, ತಿಂಸವಿಧಭೇದೇ ದ್ವಾರಭೂಮಿವಸೇನ, ಬಹುವಿಧಭೇದೇ ದ್ವಾರತಿಕಭೂಮಿವಸೇನ ದೀಪಿತಾನೀತಿ ‘‘ತೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಾದೀನಂ ದೀಪನಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿವಸೇನ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಾ ಚ ಭೂಮಿಯೋ ತಿಂಸವಿಧಭೇದೇ ಸಯಮೇವಾಗತಾ, ನ ಚ ಸತ್ತವಿಧಭೇದೇ ವಿಯ ದ್ವಾರಂ ಅನಾಮಟ್ಠಂ, ಅತಿಬ್ಯತ್ತಾ ಚ ಏತ್ಥ ಸಮಾನಾಸಮಾನವೀಥೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನತಾತಿ ತಿಂಸವಿಧೇ…ಪೇ… ಸುಖದೀಪನಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಿಂಸವಿಧಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠತ್ವಾ ದೀಪಯಿಂಸು, ನನು ದ್ವಾರತಿಕಭೂಮೀನಂ ಆಮಟ್ಠತ್ತಾ ಬಹುವಿಧಭೇದೇ ಠತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ? ನ, ದೀಪೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನಾತಿಕ್ಕಮತೋ. ಸತ್ತವಿಧಭೇದೋ ಹಿ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ದೀಪನಾಯ ಅಟ್ಠಾನಂ, ಚತುವೀಸತಿವಿಧಭೇದೇ ಆಮಟ್ಠದ್ವಾರತಿಕಾ ನ ಭೂಮಿಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ, ತಿಂಸವಿಧಭೇದೇ ಆಮಟ್ಠದ್ವಾರಭೂಮಿಯೋ ವುತ್ತಾ. ಯೇ ಚ ಠಪಿತಾ, ತೇ ಚೇತ್ಥ ತಿಕಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬರಹಿತಾ ಕೇವಲಂ ಭೂಮೀಹಿ ಸಹ ದೀಪೇತಬ್ಬಾವ. ತೇನೇದಂ ದೀಪನಾಯ ಠಾನಂ, ತದತಿಕ್ಕಮೇ ಪನ ಠಾನಾತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀತಿ.

ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೩) ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ ಜಾತಿ ವಿಯ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಲೇಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಕಸಿಣರೂಪದಸ್ಸನಹೇತುಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿವೇದನಾ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಗತಾನಿ ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಲಬ್ಭಮಾನಾನೀತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಲೇಸೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿ, ಬಲವಬಲವಾನಂ ಪನ ಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆದಿಭೂತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿ. ‘‘ವಾಲಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹಿ ಆದಿ, ಅವಯವೋ ವಾ ಕೋಟಿ. ಕಸಿಣರೂಪದಸ್ಸನತೋ ಪಭುತಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದೀನಂ ವೇದನಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪವತ್ತೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿ. ಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಿ ವಿಯ ವಾ ನ ಬಲವಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಭಾವೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿತಾ ವುತ್ತಾ. ಘಾನಾದಿದ್ವಾರೇಸು ತೀಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾಭಾವಂ ವದನ್ತೋ ಇಧ ಸಮಾನವೀಥಿ ನ ಗಹಿತಾತಿ ದೀಪೇತಿ. ದಸ್ಸನಸವನಾನಿ ವಿಯ ಹಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಘಾಯನಾದೀನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಲಾಭೋ ದೀಪಿತೋತಿ. ಯದಿಪಿ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ಫುಸಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪುರಿಮೇನ ಪನ ಸವನೇನ ವಿನಾ ತಂ ಫುಸನಂ ಸಯಮೇವ ಮೂಲುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿತಾ ನ ವುತ್ತಾ.

ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಗತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವತ್ತಪ್ಪಟಿವತ್ತನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಞ್ಚೇವ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ವತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಕತಂ ವತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಕತಂ ಪಟಿವತ್ತಂ. ಏವಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆಹ, ತತೋ ಪರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ಪನ ಕಸಿಣರೂಪದಸ್ಸನಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತದಸ್ಸನಸಂವೇಗವತ್ಥುದಸ್ಸನಾದೀನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ. ತೇನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾದಸ್ಸನಂ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಾ. ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ರೂಪಾದೀಸು ವಿನಿಬನ್ಧಸ್ಸ. ಸಭಾವನ್ತರಾಮಸನವಸೇನ ಪರಾಮಟ್ಠಸ್ಸ, ಪರಾಮಟ್ಠವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗಹಣವಸೇನ ಅನು ಅನು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಧಮ್ಮತಾಯ ಥಿರಭಾವಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಥಾಮಗತಸ್ಸ, ಅಪ್ಪಹೀನಕಾಮರಾಗಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ. ಪರಿಗ್ಗಹೇ ಠಿತೋತಿ ವೀಮಂಸಾಯ ಠಿತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಮೋಹಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚೇನ ಪಾಕಟೇನ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವಿಚಾರಣಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ರೂಪದಸ್ಸನಹೇತುಕಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಜಾತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಚತುಭೂಮಿಕವೇದನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಏವ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಕಥಿತೋ, ತಥಾ ‘‘ಭಾವನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ.

ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ, ತಂಮೂಲಕಂ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ಆದಿಭೂತೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ಭಾವನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾತಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ಹಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ. ಏವಂ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ವಿಯ ಯೋಜನಾಯ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಮಹಾಭೂತನಿಸ್ಸಿತತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಜಾತಿ…ಪೇ… ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಭಯತೋ ದಿಸ್ಸಮಾನಾನಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವಾ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ದ್ವಾರಭೂತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇತಿ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಜಾತಿಆದಿಆರಮ್ಮಣೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ರಾಗಾದಿವತ್ಥುಭೂತೇ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ. ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾದಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇಕದೇಸಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತದೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸೇವ ಫಲಭಾವೇನ ವತ್ತುಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಫಲಸಙ್ಕರಭಾವೇನ ಸೋತೂನಂ ಸಮ್ಮೋಹಜನಕತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತು’’ನ್ತಿ, ನ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸಹಜಾತಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೦, ೪೨೫-೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೪.೬೦) ವಚನತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯಾ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ನ ತಥಾ ಫಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯಾ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದಿವಚನಂ ನ ಅರಹತೀತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾದಿಭಾವೋ ನ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.