೧. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನಿಯಮನಿದಸ್ಸನಂ, ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಕಾರನ್ತರಭೇದಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮನಿದಸ್ಸನಂ. ಉಭಯೇನಪಿ ಅತೀತಂ ವಾ…ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ಯಾದಿಸಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸಾರಹಂ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸಾರಹೇಸು ಪಸಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಅತಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಿತೋ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ನಿಯಮನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸನಿಪಾತಂ ಯಂ-ಸದ್ದಂ ಕಿಂ-ಸದ್ದಞ್ಚ ಅನಿಯಮೇಕತ್ಥದೀಪನವಸೇನ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪದದ್ವಯೇನಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ವದೇಥಾತಿ ತುಮ್ಹೇಪಿ ರೂಪಂ ರೂಪನ್ತಿ ವದೇಥ, ತಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ವಾ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ರೂಪಂ, ತಂ ಕಾರಣಂ ವದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥೇತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ತುಣ್ಹೀಭೂತೇಸು ಭಗವಾ ಆಹ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿ.

ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಸೀತಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ ಪುರಿಮಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭೇದೋ ಚ ವಿಸದಿಸತಾವಿಕಾರಾಪತ್ತೀತಿ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿ ಚ ಸೀತಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಪನ ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಿತೋ ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಯೇನ ತತ್ಥ ಉತುನೋ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಸದಿಸಸನ್ತಾನುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ನ ಹೋತಿ ಆಹಾರಾದಿಕಸ್ಸ ವಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋ ನತ್ಥಿ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಚ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಂ ರುಪ್ಪನ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನವಿರಹಿತತ್ತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪಾಕಟಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚ ‘‘ರುಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಚ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸಾಹಿ ರುಪ್ಪನಞ್ಚ ಉದರಗ್ಗಿಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಏತೇನ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ರೂಪಪದಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತೀತಿ ಏತೇಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ. ಕೋಪಾದಿಕಿರಿಯಾಯೇವ ಹಿ ರುಪ್ಪನಕಿರಿಯಾತಿ. ಸೋ ಪನ ಕತ್ತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಭಿಜ್ಜಮಾನೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇ ರೂಪಪದಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ. ವಿಕಾರೋ ಹಿ ರುಪ್ಪನನ್ತಿ. ತೇನೇವ ‘‘ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ಪನ ರುಪ್ಪತಿ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ ಪೀಳೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಪದತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಕತೋತಿ. ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗವಸೇನ ‘‘ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ದತ್ಥೋಯೇವ ರುಪ್ಪನಂ, ತಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಲಕ್ಖಣವಸೇನ ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ರೂಪನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಮುಚ್ಛಾಪತ್ತಿಯಾ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಛೇದನವಸೇನ ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಅಚ್ಚನ್ತಖಾರೇನ ಸೀತೋದಕೇನಾತಿ ಅತಿಸೀತಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಖಾರತಾ ವುತ್ತಾ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ ಉದಕಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕರಂ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಂ ಕಪ್ಪವಿನಾಸಉದಕಂ ವಿಯ ಖಾರಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ಪಥವೀ ವಿಲೀಯೇಯ್ಯಾತಿ. ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೇತಿ ಸಉಸ್ಸದಂ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ‘‘ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪೇತ್ತಿ…ಪೇ… ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂವಿಧಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏವಂವಿಧಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ಏವಂ ಕಾಲಕಞ್ಜಿಕಾದೀಸುಪೀತಿ. ಸರನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸರೀಸಪ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ.

ಅಭಿಸಞ್ಞೂಹಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮೂಹಂ ಕತ್ವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ರೂಪತೋ…ಪೇ… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ.

೩. ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಾದಸೋಕಾಸೇಸು ರೂಪಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಮಾತಿಕಂಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪನ್ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ…ಪೇ… ಏತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಗತನ್ತಿ ಏತೇನ ಅತೀತಂಸೇನಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಗಣನಂ ಗತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಮಹಾಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಭಾವೋ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಗಣನಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಅತೀತಂಸಾನಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಇದಂ ವಚನಂ ‘‘ಯಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ತೇಸಂ ನಿವತ್ತಿತತ್ತಾ, ನಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅಞ್ಞಪ್ಪಕಾರನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ತತ್ಥ ಗಣಿತತ್ತಾ, ನ ಚ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಕಾರನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅತೀತಂಸವಚನೇನ ತಂನಿವತ್ತನತೋತಿ. ಅಥ ಪನ ಯಂ ಅತೀತಂಸೇನ ಗಣಿತಂ, ತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಚ…ಪೇ… ರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಗಣಿತನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಗಣನನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಇದಂ ಸಿಯಾ, ನ ಅತೀತಂಸೇನ ಗಣಿತಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನಂ, ತಂದಸ್ಸನೇ ಪನ ಸತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಪ್ಪಕಾರೇನ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣಿತಂ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಆಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಏವಂಸಭಾವತಾ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣಿತತಾಯ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ಏವಂಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಸು ಗಣಿತತ್ತಾ ಸುಖಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅತೀತಂಸೇ ಗಣಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೋ ಏವ ಯುತ್ತೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾನಿದ್ದೇಸೇಸುಪಿ ತಾದಿಸೋ ಏವತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯೇನ ದೇಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿಆದೀಸು ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಅತೀತಂ ನನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋವ ವುತ್ತೋ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೨, ೨೭೫; ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೫.೨೪೪) ಸಿಯಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಮ್ಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯೇವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಭಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ.

ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕಾಲೇ ಅದ್ಧಾ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಾ. ಕತಮೇ ತಯೋ? ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೬೩; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ಏತ್ಥ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೋ ಅದ್ಧಾ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೨) ಖಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಯುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಜಾತಂ ಪಾತುಭೂತಂ, ‘ಅತ್ಥೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೨) ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಇತಿವು. ೬೩) ಸುತ್ತೇಸು ಅತೀತಾದಿಕೋ ಅದ್ಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಏವ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಅದ್ಧಾವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೀತಂ ಸೀತಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ, ತಥಾ ಉಣ್ಹಂ ಉಣ್ಹಸ್ಸ. ಯಂ ಪನ ಸೀತಂ ಉಣ್ಹಂ ವಾ ಸರೀರೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಏಕಾಕಾರಂ, ತಂ ಏಕೋ ಉತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಭಾಗಉತುನೋ ಅನೇಕನ್ತಸಭಾವತೋ ಏಕಗಹಣಂ ಕತಂ, ಏವಂ ಆಹಾರೇಪಿ. ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಛಟ್ಠದ್ವಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸನ್ತತಿಸಮಯಕಥಾ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಉಪಕಾರತ್ಥಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಕಥಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ, ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಮನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ, ಉಭಯಕಿಚ್ಚಮಸಮ್ಪತ್ತಂ, ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ. ಜನಕೋ ಹೇತು, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ. ಯಥಾ ಬೀಜಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರುಪ್ಪಾದನಂ ಪಥವೀಆದೀನಞ್ಚ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಂ ಆಹಾರಾದೀನಂ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ, ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಕಲಾಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಜನಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ. ಪಥವೀಆದೀನಂ ಸನ್ಧಾರಣಾದಿಕಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಫುಸನಾದಿಕಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಕಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ಕರಣಕ್ಖಣೋ ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೋ. ಸಹ ವಾ ಕಿಚ್ಚೇನ ಸಕಿಚ್ಚಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸಕಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ವಾ ಅರೂಪಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ.

೬. ಏತ್ತಕಮೇವಾತಿ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಮೇಡಿತವಚನೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನತ್ಥೇನ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ‘‘ಅಪರಸ್ಸ ಅಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ದೀಪನಂ ಅಪರದೀಪನಂ. ಪರಿಯೇಸತೂತಿ ಏತೇನ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಅನಿಟ್ಠನಾಮನಿವತ್ತನಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಮ್ಮದೋಸೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸದೋಸೇನ ಚ ಗೂಥಭಕ್ಖಪಾಣಾದಯೋ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಯೋ ಚ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯುಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಚ ಯೋನಕಾದಯೋ ನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ ಪನ ಏತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಮಿಚ್ಚೇವ ನಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಕುಸಲಕಮ್ಮಫಲತಾ ಸಮಿದ್ಧಸೋಭನತಾ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ತಬ್ಬಿರಹತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಏವ ತಂ ನ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಸೋಭನಾನಿ ಚ ಕಾನಿಚಿ ಹತ್ಥಿರೂಪಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ನ ತೇಸಂಯೇವ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಸುಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘‘ಅಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಕುಸಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ. ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಕಮ್ಮಕಾರಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜನಾರಹಾ ಸಿಯಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮ್ಪಿ ಸೋಭನಂ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸರೂಪಂ ಅಮನಾಪಂ, ಯತೋ ತೇ ದಿಸ್ವಾವ ಪಲಾಯನ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ದೇವತಾರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಭಿರತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸಾಭಾವೋ ವಿಯ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಸೋಭನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಹತ್ಥಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವೋಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಬಹುಲಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ವಿಪಾಕಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಞ್ಚೇತುನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಇಟ್ಠಾನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬; ೨.೧೫೫; ೩.೧೯೦; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೦) ಏವಮಾದಿನಾ ಇಟ್ಠಾನೇವ ರೂಪಾದೀನಿ ‘‘ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಕಾಮಗುಣಸದಿಸೇಸು ಕಾಮಗುಣವೋಹಾರತೋ, ಸದಿಸತಾ ಚ ರೂಪಾದಿಭಾವೋಯೇವ, ನ ಇಟ್ಠತಾ. ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವಾ ವಚನೇನ ಅಕಾಮಗುಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಕಾಮಗುಣವಿಸಭಾಗಾ ರೂಪಾದಯೋ ‘‘ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಅಸಿವೇ ‘‘ಸಿವಾ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ ಕಾಮಗುಣಾಯೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ರೂಪಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩). ಅತಿಸಯೇನ ಪನ ಕಾಮನೀಯತ್ತಾ ಸುತ್ತೇಸು ‘‘ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ಇಟ್ಠಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

ದ್ವೀಸುಪಿ ಹೀನಪಣೀತಪದೇಸು ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಸತ್ತವಸೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಭಜಿತತ್ತಾ, ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಅವಯವಯೋಗೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಕಮ್ಮಜಂ ವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಪನ ತೇಹಿ ತೇಹೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ, ವಿಸಯವಿಸಯೀಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾ, ನ ಕಮ್ಮಜವಸೇನೇವ ರೂಪಾದೀನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾನೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಕಟೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ಹೀನಪಣೀತತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಮನಾಪಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಮನಾಪಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಮರಿಯಾದಾಭೂತಂ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ? ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನಾಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಮನಾಪಾ, ಯಸ್ಸ ಯೇವ ಮನಾಪಾ, ತಸ್ಸ ತೇವ ಪರಮಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಪರಮತಾ ಹೋತಿ, ನ ತೇಸಂಯೇವ ಸಭಾವತೋ.

ಏವನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಸ್ಸಾದನಕುಜ್ಝನತೋ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಅನಿಟ್ಠಂ ‘‘ಇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಹಣತೋ ಚ, ಇಟ್ಠಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಗಹಣತೋ ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಚಾತಿಆದಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ. ಪಿತ್ತುಮ್ಮತ್ತಾದೀನಂ ಖೀರಸಕ್ಕರಾದೀಸು ದೋಸುಸ್ಸದಸಮುಟ್ಠಿತಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ತಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮನಾಪಪರಿಯನ್ತತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಭತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ ವವತ್ಥಿತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ವಾ. ತಞ್ಚ ಮಜ್ಝಿಮಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವವತ್ಥಿತಂ ಪಕಾಸಿತಞ್ಚ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಇದಂ ಇಟ್ಠಂ ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ವವತ್ಥಿತಸ್ಸ ಪನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಂ ಇಟ್ಠನ್ತಿ ಚ ಗಹಣೇ ನ ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋವ ಕಾರಣಂ, ಧಾತುಕ್ಖೋಭವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋಪೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸೀತುದಕಂ ಘಮ್ಮಾಭಿತತ್ತಾನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತು ಹೋತಿ, ಸೀತಾಭಿಭೂತಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ. ತೂಲಪಿಚುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವಣೇ ದುಕ್ಖೋ ನಿವಣೇ ಸುಖೋ, ಮುದುತರುಣಹತ್ಥಸಮ್ಬಾಹನಞ್ಚ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತೇನೇವ ಹತ್ಥೇನ ಪಹರಣಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಂ.

ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿಆದಿನಾ ಸತಿಪಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಬುದ್ಧರೂಪದಸ್ಸನಾದೀಸು ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಗೂಥದಸ್ಸನಾದೀಸು ಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತೇನ ವಿಪಾಕೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪಾಕನಿಯಮದಸ್ಸನಂ ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಕತನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ದ್ವಾರವಸೇನಪೀತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತೋ ವಿಪಾಕೇನ ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ದ್ವಾರೇ ಸಮಾನಸ್ಸೇವ ಮಣಿರತನಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ ಸಣಿಕಂ ಫುಸನೇ ಪೋಥನೇ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನತೋ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋತಿ ಮಜ್ಝಿಮಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ವವತ್ಥಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೬) ಚ ಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೋ. ಸಮ್ಮುತಿಮನಾಪನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸಮ್ಮತಂ ವವತ್ಥಿತಂ ಮನಾಪಂ, ತಂ ಪನ ಸಭಾವೇನೇವ ವವತ್ಥಿತನ್ತಿ ಅಭಿನ್ದಿತಬ್ಬತೋವ ನ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನೇರಯಿಕಾದೀಹಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಮನಾಪನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ಪುಗ್ಗಲಮನಾಪಂ ‘‘ತಂ ತಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಿನ್ದತಿ. ವೇಮಾನಿಕಪೇತರೂಪಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾದಿದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಮನುಸ್ಸರೂಪತೋ ಹೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೭. ಓಳಾರಿಕರೂಪಾನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪಟಿಘಾತವಸೇನ ಸುಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ, ಸುಖುಮಾನಂ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನೇವ ಲಕ್ಖಣದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ದಸವಿಧನ್ತಿ ‘‘ದೂರೇ’’ತಿ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪನ ಓಕಾಸತೋ ದೂರೇ ಹೋತಿಯೇವ.

ಹೇಟ್ಠಿಮನಯೋತಿ ‘‘ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭) ಏವಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥವಸೇನ ವವತ್ಥಿತಓಕಾಸತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತಿತನಯೋ. ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋಕಾಸವಸೇನ ದೂರಸನ್ತಿಕೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತಿತತ್ತಾ ಭಿನ್ದಮಾನೋ ಮಿಸ್ಸಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗತೋ. ಅಥ ವಾ ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಯೇವಾಪನಕೇನ ಓಕಾಸತೋತಿ ಏವಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಓಕಾಸತೋ ಚ ವಿಸುಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕದೂರಾನಂ ಓಕಾಸತೋ ದೂರಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣೇನ ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೂರಭಾವಂ, ದೂರಭಾವಞ್ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ‘‘ಭಿನ್ದಮಾನೋ ಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನಾತಿ ‘‘ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಇಧ ಪುರಿಮನಯೇನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಓಕಾಸತೋ ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣೇನ ನ ಭಿನ್ದತಿ ಭಗವಾ, ನ ಚ ಓಕಾಸದೂರತೋ ವಿಸುಂ ಕರಣೇನ, ನಾಪಿ ಓಕಾಸದೂರೇನ ವೋಮಿಸ್ಸಕಕರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಪನ ಕರೋತೀತಿ? ಓಕಾಸತೋ ದೂರಮೇವ ಭಿನ್ದತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ತಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಓಕಾಸತೋ ದೂರಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ ವಿಸುಂ ತೇನ ವಾ ವೋಮಿಸ್ಸಕನ್ತಿ. ಓಕಾಸತೋ ದೂರಸ್ಸ ಪನ ಓಕಾಸತೋವ ಸನ್ತಿಕಭಾವಕರಣಂ ಇಧ ‘‘ಭೇದನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪನ ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಾ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ತಿಧಾ ಭೇದಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಲಕ್ಖಣತೋ ಸನ್ತಿಕದೂರಾನಂ ಪನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರಸನ್ತಿಕಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತೋವ ಸನ್ತಿಕಭಾವಾಕರಣಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಸ್ಸ ಅಭೇದನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುರಿಮನಯೋ ವಿಯ ಅಯಂ ನಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಭಿನ್ದಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಭೇದನಂ ವುತ್ತಂ, ಭೇದನಂ ಇಧ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.