೯-೧೦. ತಣ್ಹಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೯೯-೨೦೦. ನವಮೇ ತಯೋ ಭವೇ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ತಂ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಭೂತಂ ಜಾಲಮೇತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾಲಿನೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಯೋ ವಾ ಭವೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ, ಆರಮ್ಮಣೇ ವಾ. ಅಪಿಚಾತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ವಿಸತ್ತಿಕಾಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ಏಕದೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಸಮೂಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿ (ಮಹಾನಿ. ೩; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೋ ೨೨, ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ ೧೨೪) –

‘‘ವಿಸತ್ತಿಕಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಿಸತ್ತಿಕಾ? ವಿಸತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಟಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಂಹರತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಂವಾದಿಕಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಮೂಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಫಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಪರಿಭೋಗಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಾಲಾ ವಾ ಪನ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ರೂಪೇ ಸದ್ದೇ ಗನ್ಧೇ ರಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಕುಲೇ ಗಣೇ ಆವಾಸೇ ಲಾಭೇ ಯಸೇ ಪಸಂಸಾಯ ಸುಖೇ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಕಾಮಭವೇ ರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಭವೇ ಸಞ್ಞಿಭವೇ ಅಸಞ್ಞಿಭವೇ ನೇವಸಞ್ಞಿನಾಸಞ್ಞಿಭವೇ ಏಕವೋಕಾರಭವೇ ಚತುವೋಕಾರಭವೇ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸು ವಿಸಟಾ ವಿತ್ಥತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ (ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧ ಓಘತರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ) ವಿಸತಾತಿ ವಿತ್ಥತಾ ರೂಪಾದೀಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಬ್ಯಾಪನವಸೇನ. ವಿಸಟಾತಿ ಪುರಿಮವಚನಮೇವ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ. ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಹತಿ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪರೇನ ತಾಳಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತಿ, ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ‘‘ವಿಸಕ್ಕನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ವಿಸಂಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಂಖಿಪತಿ. ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ ಉಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭೂತಾ ವೇದನಾ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ. ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ಸಾ ವಿಸಪರಿಭೋಗಾ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ವಿಸಟಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೬೦) ವತ್ಥವಿನನತ್ಥಂ ತನ್ತವಾಯೇಹಿ ದಣ್ಡಕೇ ಆಸಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಸಾರಿತಸುತ್ತವಟ್ಟಿ ‘‘ತನೀಯತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಸನ್ತಾನಾಕುಲತಾಯ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಆಕುಲಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತನ್ತಂ ವಿಯ ಆಕುಲಜಾತೋ’’ತಿ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾನೇತುನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಆನೇತುಂ, ಅವಿಸಮಂ ಉಜುಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತನ್ತಮೇವ ವಾ ಆಕುಲಂ ತನ್ತಾಕುಲಂ, ತನ್ತಾಕುಲಂ ವಿಯ ಜಾತೋ ಭೂತೋತಿ ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತೋ. ವಿನನತೋ ಗುಲಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ತನ್ತವಾಯಸ್ಸ ಗುಣ್ಠಿಕಂ ನಾಮ ಆಕುಲಭಾವೇನ ಅಗ್ಗತೋ ವಾ ಮೂಲತೋ ವಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ ಖಲಿಬದ್ಧತನ್ತಸುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗುಲಾಗುಣ್ಠಿಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಸಕುಣಿಕಾತಿ ಪಟಪದಸಕುಣಿಕಾ. ಸಾ ಹಿ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಸು ಓಲಮ್ಬನಕುಟವಾ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸಾ ಕುಟವಂ ತತೋ ತತೋ ತಿಣಹೀರಾದಿಕೇ ಆನೇತ್ವಾ ತಥಾ ವಿನತಿ, ಯಥಾ ತೇ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ವಿವೇಚೇತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ‘‘ಗುಲಾಗುಣ್ಠಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತಂ ಕುಲಾವಕಞ್ಚ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಏವಮೇವ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ. ಕಾಮಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜತಿಣಾನಿ ಯಥಾಜಾತಾನಿಪಿ ದೀಘಭಾವೇನ ಪತಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಾನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ಆಕುಲಬ್ಯಾಕುಲಾನಿ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನ ನ ತಥಾ ದುಬ್ಬಿವೇಚಿಯಾನಿ ಯಥಾ ರಜ್ಜುಭೂತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಪಾಯಾತಿ ಅವಡ್ಢಿಕಾ, ಸುಖೇನ, ಸುಖಹೇತುನಾ ವಾ ವಿರಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿಭಾವತೋತಿ ಆಪಾಯಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋತಿ ಅಬ್ಭುದಯತೋ. ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾತಿ ವಿರೂಪಂ ನಿಪಾತತ್ತಾ, ಯಥಾ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಿಪತಿತತ್ತಾ. ಇತರೋತಿ ಸಂಸಾರೋ. ನನು ‘‘ಅಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಸಂಸಾರೋ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ನಿರಯಾದೀನಂ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತದುಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಪಾಯಾದಿಗ್ಗಹಣಂ. ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟೀತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಅಪರಾಪರಪ್ಪವತ್ತಿ. ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ವತ್ತಮಾನಾ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ತಂ ‘‘ಅಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಞ್ಚ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಞ್ಚ. ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ವಾತಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾವಾ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪರಿಬ್ಭಮನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಮಹನ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪರಿಬ್ಭಮನಸ್ಸ ಅನವಟ್ಠಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಉಪಮಾ. ಯನ್ತೇ ಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಅವಸೀಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ದುಪ್ಪಮೋಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಸಮೂಹಗ್ಗಾಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಾಧಾರಣಗ್ಗಾಹೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಇತ್ಥಂ ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಪನ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಸಮೂಹಗ್ಗಾಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಚ ಅನುಪನಿಧಾನಂ ಸಮತೋ ಅಸಮತೋ ಚ ಉಪನಿಧಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತ್ಥನ್ತಿ ಹಿ ಅನುಪನಿಧಾನಂ ಕಥಿತಂ. ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪನ ಸಮತೋ ಅಸಮತೋ ಚ ಉಪನಿಧಾನಂ. ಅಞ್ಞಂ ಆಕಾರನ್ತಿ ಪರಸನ್ತಾನಗತಂ ಆಕಾರಂ.

ಅತ್ಥೀತಿ ಸದಾ ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀದತೀತಿ ನಸ್ಸತಿ. ಸಂಸಯಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಸಿಯಂ, ನ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ. ಪತ್ಥನಾಕಪ್ಪನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮ ಸಾಧು ಪನಾಹಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥನಾಯ ಕಪ್ಪನವಸೇನ. ಸುದ್ಧಸೀಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಸೀಸಾ. ‘‘ಇತ್ಥಂ ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಸುದ್ಧಸೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಯ ತದವಿನಾಭಾವಿನೀ ತಣ್ಹಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಚತೂಹಿ ಸೀಸೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಚ ಸೀಸಮೂಲಕೇಹಿ ಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಯಮೇವ ತಣ್ಹಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಮೇತೇ…ಪೇ… ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ನನು ಚ ಮಾನದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಯತೋ ‘‘ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಮೂಹಗ್ಗಾಹೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ? ವುಚ್ಚತೇ – ದಿಟ್ಠಿಮಾನೇಸುಪಿ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ವಚನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೀನಂ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ತಪ್ಪಧಾನತಾಯ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದಸಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ತಣ್ಹಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುತ್ಥಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.