(೭) ೨. ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ತಿತ್ಥಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೨. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ತರನ್ತಿ ಉಪ್ಪಿಲವನ್ತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಾರಗಮನಸಙ್ಖಾತಞ್ಹಿ ತರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥೇವ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಮುಜ್ಜನುಮ್ಮುಜ್ಜನವಸೇನ ಪಿಲವನಮೇವ ತೇಸಂ ತರಣಂ ನಾಮ. ಉಪ್ಪಾದಕಾತಿ ಪೂರಣಕಸ್ಸಪಾದಯೋ. ತಿತ್ಥೇ ಜಾತಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತಂ ತಿತ್ಥಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಿತ್ಥಿಕಾ, ತಿತ್ಥಿಕಾ ಏವ ತಿತ್ಥಿಯಾ. ಮನೋರಮೇತಿ ಸಾದುಫಲಭರಿತತಾಯ ಅಭಯದಿಸತಾಯ ಚ ಮನೋರಮೇ. ಇಮೇಸುಯೇವ ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತಿತ್ಥಾಯತನೇಸು.

ಯೋ ಯಥಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸ ತಥಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುಗ್ಗಲ-ಸದ್ದೋ ಚ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಕತೀನಂ ಸಾಧಾರಣೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಸಗ್ಗಹಣೇನ ತತೋ ವಿಸೇಸನಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಕೇವಲಂ ಜಾನನವಸೇನ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ. ಅನುಭವತಿ ವಾತಿ ವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ ಅನುಭವತಿ. ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತೂತಿ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣಂ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನೇವಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ. ಕಮ್ಮವೇದನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸಹಜಂ ವೇದನಂ. ಕಿರಿಯವೇದನನ್ತಿ ‘‘ನೇವ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ನ ಚ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸಹಜಂ ವೇದನಂ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತೇ ಕಮ್ಮಕಿರಿಯವೇದನಾ ಏವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇ ಚ ಪಾಕಟೇ ವಾತಾಬಾಧಾದಿರೋಗೇ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಧಿಕಸಮ್ಭೂತಾ. ಅನನ್ತರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸನ್ನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಪಿತ್ತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಿಕಾರಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತತೋ ಜಾತಾ. ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾತಿ ಸೀತಾದಿಉತುನೋ ವಿಪರಿಣಾಮತೋ ವಿಸಮಪರಿವುತ್ತಿತೋ ಜಾತಾ. ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜಾತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಾಹಾರಯೋಗಪಟಿಸೇವನವಸೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಸಮಂ ಪರಿಹರಣತೋ ಜಾತಾ. ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾತಿ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಕ್ಖನ್ಧತೋ ಜಾತಾ. ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಾತೂನಂ ವಿಕಾರಾವತ್ಥಾ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಆಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಆಬಾಧೋ, ಸೋ ಏವ ರುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ರೋಗೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಯಾಪ್ಯಲಕ್ಖಣೋ, ಸೋ ರೋಗೋ, ಇತರೋ ಆಬಾಧೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ನೇಸಂ ತಂತಂಧಾತೂನಂ ವಿಸಮಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ನ ತಥಾ ಇತರಾನಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪಕೋಪಾವತ್ಥಾ ಧಾತುಯೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ನ ತಥಾ ಪರಪಚ್ಚಯಾವತ್ಥಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಟ್ಠಮಂಯೇವ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಂ ಆಬಾಧಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತೂ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೇನ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪುರಾತನಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಮ್ಪಿ ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅನುಜಾನನ್ತಿ.

ಅತ್ತನಾ ಕತಮೂಲಕೇನಾತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಕಮ್ಮಹೇತು. ಆಣತ್ತಿಮೂಲಕೇನಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಆಣಾಪನವಸೇನ ಕತಕಮ್ಮಹೇತು. ಇಮಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ. ಸಬ್ಬೇ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇ ರೋಗೇ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಏಕೇನ ಇಸ್ಸರೇನೇವ ನಿಮ್ಮಿತತ್ತಾ ತಬ್ಭಾವೀಭಾವಾಸಮ್ಭವತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೀತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇಧನತೋ ಸಬ್ಬಂ ನಿಸೇಧೇನ್ತಿ.

ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವೇದಾನಂ ಅಸಾರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾ. ತನ್ತಿ ತಂ ಮಾತಿಕಂ. ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ದೋಸದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ. ಲದ್ಧಿಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಟಿಜಾನಾಪನತ್ಥಂ. ಲದ್ಧಿತೋ ಲದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಮೂಲಲದ್ಧಿತೋ ಅಞ್ಞಲದ್ಧಿಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತುಯೇವ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಕಮ್ಮವೇದನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವೇದನಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಹಿ ಬ್ಯಾಮೂಳ್ಹಚಿತ್ತಾ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಾದೀನಿ ಆಲೋಳೇನ್ತಿ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇ, ಏವಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತು ಏವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಇದಾನಿ ಸಯಂಕತಕಾರಣಾ, ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮಣಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತು ಏವಾತಿ ವಿಚಾರಿಯಮಾನೋ ಪುಬ್ಬೇಕತವಾದೋ ಅಕಿರಿಯವಾದೋ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ನ ತಣ್ಹಾಛನ್ದೋ. ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾತಿ ಕಾತುಮಿಚ್ಛಾ. ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೋತಿ ತೇನ ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತು ಏವ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ತಂ ಏಸ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಂ ಸುಚರಿತಪೂರಣಂ, ಅಕತ್ತಬ್ಬಅಕರಣಂ ದುಚ್ಚರಿತವಿರತೀತಿ ಇದಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಸ ನ ಲಭತಿ. ಸಮಣಾಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಾರಣಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಾರಣಾಯೇವ ಸಮಣಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಇದಾನಿ ಸಂವರಸಮಾದಾನಾದಿನಾ. ಅಸ್ಸಮಣಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಾರಣಾಯೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಾರಣಾಯೇವ ಅಸ್ಸಮಣಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಂವರಭೇದೇನ.

ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇಕತವಾದೇ ಛನ್ದವಾಯಾಮಾನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರಾನಂ ಅಭಾವೋ, ಏವಂ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನವಾದೇಪಿ ಇಸ್ಸರೇನೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಮ್ಮಿತಭಾವಾನುಜಾನನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಕತವಾದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಅಹೇತುಕವಾದೇಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಅಹೇತುಕವಾದೇಪೀ’’ತಿ.

ಇಮೇಸನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಮೇಸಂ ತಿತ್ಥಾಯತನಾನಂ ತುಚ್ಛಾಸಾರತಾಯ ಥುಸಕೋಟ್ಟನೇನ ಕುಣ್ಡಕಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಲಾಭೋ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥಲೇಸಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ, ತಥಾ ಖಜ್ಜೋಪನಕೋಭಾಸತೋ ತೇಜಸೋ ಫುಲಿಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ ವಿಯ ಅನ್ಧವೇಣಿಕಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ವಿಯ ಸದ್ದಮತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಭಾಗೇನ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥತಾಯ ದದ್ದರಜಾತಕೇ (ಜಾ. ೧.೨.೪೩-೪೩) ಸಸಕಸದಿಸತಾ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋತಿ. ಸಾರಭಾವನ್ತಿ ಸೀಲಸಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾರಸಬ್ಭಾವಂ. ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹಭಾವಂ. ಅನಿಗ್ಗಹಿತೋತಿ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ. ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿರಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ. ಅನುಪವಜ್ಜೋತಿ ಧಮ್ಮತೋ ನ ಉಪವದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪ್ಪಟಿಕುಟ್ಠೋ ನಾಮ ಅಪ್ಪಟಿಸೇಧನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಅನಕ್ಕೋಸನಂ ವಾತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಅನುಪಕ್ಕುಟ್ಠೋ’’ತಿ ಆಹ.

ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ಧಟಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ. ಯಥಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ. ಧಾತುಯೋತಿ ಸಭಾವಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋ. ತಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪನಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಅತ್ತಸುಭಸುಖಸಸ್ಸತಾದಿಪಕತಿಆದಿಧುವಾದಿಜೀವಾದಿಕಾಯಾದಿಕಾ ವಿಯ ನ ಇಚ್ಛಾಸಭಾವಾ ದಿಟ್ಠಿಆದಿರಹಿತೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫಾದಿಲೋಕವೋಹಾರವತ್ಥೂನಿ ವಿಯ ಚ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಭೂತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವಾ’’ತಿ, ಸಚ್ಚಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಹಿ ಧಾತುಯೋ. ನಿಜ್ಜೀವನಿಸ್ಸತ್ತಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೋತಿ ಬಾಹಿರಪರಿಕಪ್ಪಿತಜೀವಾಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಸಂಕಪ್ಪಿತಸತ್ತಾಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಚ. ಆಕರಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಆಕರೋ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಕಮ್ಬೋಜೋ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ. ಮನೋಪವಿಚಾರಾತಿ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಮನಸೋ ವಿವಿಧಚರಣಾಕಾರೋ. ಕೇಹಿ ಕತ್ಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಾದೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಛ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಾನಿ, ಛ ದೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಾನಿ, ಛ ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನಿಯಾನೀತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಠಾನೇಸು.

ಪತಿಟ್ಠಾಧಾತೂತಿ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಸ್ಸ ಚೇವ ಸಬ್ಬೂಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಸಭಾವಾ ಧಾತು. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಆಬನ್ಧನಧಾತೂತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚ ಕಕ್ಖಳಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಆಧಾರಭಾವೋ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋ. ದ್ರವಭಾವಸಿದ್ಧಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ಆಬನ್ಧನಂ. ಉಣ್ಹಭಾವಸಿದ್ಧಂ ಮುದುತಾಪಕ್ಕತಾವಹಂ ಪರಿಪಾಚನಂ. ಥದ್ಧಭಾವಾವಹಂ ಉದ್ಧುಮಾತನಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ. ರೂಪವಿವಿತ್ತೋ ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಯೇಸಂ ಸೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಸೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾಸಧಾತೂತಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಧಾತೂ’’ತಿ. ಸಞ್ಜಾನನವಿಧುರಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ ವಿಜಾನನಧಾತು. ವಿತ್ಥಾರತೋಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಸಙ್ಖೇಪನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಿತ್ಥಾರಸ್ಸ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಥೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಾಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಉಭಯಥಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ.

ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾಪಿ ಆಕಾಸಧಾತು ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಮತ್ತೇನ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ದಿಟ್ಠಾನೇವಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ. ತೇನ ಸಹಜಾತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತವೋಹಾರಸ್ಸ ಅವಯವೇಪಿ ದಿಸ್ಸನತೋ ಯಥಾ ‘‘ವತ್ಥೇಕದೇಸೇ ದಡ್ಢೇ ವತ್ಥಂ ದಡ್ಢ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಚ ಚೇತನಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹಾಭೂಮಕತ್ತಾ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ನಾಮಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮನತೋ ನಾಮಾಧೀನಗ್ಗಹಣತೋ ಚ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಂ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ. ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪಚ್ಚಯಂ. ವಿಭಾಗೇನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ. ಏಕಾಸೀತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋಯ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಏವಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಠಿತೋ ಉಪರಿಮೇನ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತೋ.

ಫಸ್ಸಾಯತನನ್ತಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಸುವಣ್ಣಾದೀನನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಮಣಿವಜಿರಾದೀನಂ. ಆಕಿಣ್ಣಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಕರೋ. ಯಥಾ ಚಕ್ಖು ವಿಪಾಕಫಸ್ಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ನ ತಥಾ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ. ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ವಿಪಾಕಫಸ್ಸೇಸು ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಫಸ್ಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ದ್ವಾವೀಸತಿ ವಿಪಾಕಫಸ್ಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ ತೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತ್ತಾ. ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪಕಥಂ ಆರಭಿತ್ವಾಪಿ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಪೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತ’’ನ್ತಿ. ಉಪವಿಚರತೀತಿ ಉಪೇಚ್ಚ ಪವತ್ತತಿ. ಸಭಾವತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಕಾ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಾದಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಂ ವಾ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿ. ಚತುತ್ಥಂ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ.

ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಭಾವಕರಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೩೧) ಪಕಾಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಇಧ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥನ್ತಿ ದೇಸಿಯಮಾನಾಯ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸುಖೇನ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ದ್ವಾದಸಪದನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ದ್ವಾದಸಪದಂ. ಪಚ್ಚಯವಟ್ಟನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಬನ್ಧಂ. ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮುಖೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮತಾಯ. ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿವಟ್ಟನ್ತಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಮುಖೇನ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಗಬ್ಭಸ್ಸಾವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ತಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿವಸೇನೇವ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿವಟ್ಟಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ ಪವತ್ತಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ. ದಸ್ಸಿತೇತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೇ. ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಯೋನಿಯೋ ಇತರಾಹಿ ಓಳಾರಿಕತಾಯ ಪರಿಬ್ಯತ್ತತರಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಬ್ಭಾವಕ್ಕನ್ತಿ…ಪೇ… ಅವಬೋಧೇತುಮ್ಪೀ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಮತ್ತನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತಂ, ನ ತೇಹಿ ಭಾಗಸೋ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಂ ‘‘ಕುತೋ ಪನೇತಂ ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನ’’ನ್ತಿ ಅವಿಭಾಗೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ನ ಮಾತು ನ ಪಿತು ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಇಮಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಬಾಹಿರಭಾವತೋ. ಗಬ್ಭಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಗಬ್ಭತಿ ಅತ್ತಭಾವಭಾವೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಗಬ್ಭೋ, ಕಲಲಾದಿಅವತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೋ. ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ ಗಬ್ಭೋತಿ ವುತ್ತೋ ಯಥಾ ಮಞ್ಚನಿಸ್ಸಿತಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ. ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿ ಗಬ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಗಬ್ಭೇ ವಸತಿ ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೫.೩೬೩). ಗಬ್ಭೋ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಗಬ್ಭೋ. ಯಥಾ ಹಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಓವರಕೋ ‘‘ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯಾವ ಅಭಿಜಾತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿ ‘‘ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಅತ್ಥೇನೇವ ಗಬ್ಭೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಬ್ಭೋ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ನಿರಯೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಗಬ್ಭೋ ಚಾತಿ ನಿರಯಗಬ್ಭೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ದೇವಮನುಜಾದಯೋ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ದೀಘಾ ಅಹುತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತಾ ದೀಘಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಾ. ತೇ ಏವ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವೇನ ಯೋನಿ ಚ ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಬ್ಭೋ ಚಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಬ್ಭೋ. ಪಕಟ್ಠತೋ ಸುಖತೋ ಅಪೇತಂ ಅಪಗಮೋ ಪೇತಭಾವೋ, ತಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಸಯೋತಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ, ಪೇತಯೋನಿ. ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಸೂರಭಾವಾದಿಗುಣೇಹಿ ಉಪಚಿತಮಾನಸತಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಚಿತ್ತತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ. ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಲಳನ್ತಿ ಜೋತನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ಗಬ್ಭಸದ್ದೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ. ನಾನಪ್ಪಕಾರೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತದನನ್ತರಭೇದೇನ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೋ. ಮನುಸ್ಸಗಬ್ಭೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸುಪಾಕಟತಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ. ಓಕ್ಕನ್ತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾತಿ ಕತ್ವಾ. ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಪಾತುಭಾವೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಚ.

ಸನ್ನಿಪಾತೋ ನಾಮ ಅವೇಕಲ್ಲಜಾತಿಹೀನವೇಕಲ್ಲೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಧ ಮಾತಾಪಿತರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ಸನ್ನಿಪತಿತಾತಿ ಸಮೋಧಾನಭಾವತೋ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಸಮಾಗತಾ ಸಂಸಿಲಿಟ್ಠಾ. ಉತುನೀತಿ ಉತುಮತೀ ಸಞ್ಜಾತಪುಪ್ಫಾ. ಇದಞ್ಚ ಉತುಸಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಕರಜಸ್ಸ ಲಗ್ಗನದಿವಸಮತ್ತಂ. ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭಾಸಹಸಞ್ಞಿತೇ ಓಕಾಸೇ ದಾರಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ಮಹತೀ ಲೋಹಿತಪೀಳಕಾ ಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತಪುಬ್ಬಾ ಏವ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಗ್ಘರತಿ, ವತ್ಥು ಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ಪಗ್ಘರಿತಲೋಹಿತತ್ತಾ ಅನಾಮಯತ್ತಾ ಚ. ವಿಸುದ್ಧೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಏಕವಾರಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಸು ಯಾವ ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ಖೇತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಸುದ್ಧಂ ವತ್ಥು ನಹಾನತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಕತಿಪಯಾನಿ ದಿವಸಾನಿ ಗಬ್ಭಸಣ್ಠಹನತಾಯ ಖೇತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಲೋಹಿತಲೇಸಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹವೇಣಿಗ್ಗಾಹಾದಿನಾ ಅಙ್ಗಪರಾಮಸನೇನಪಿ ದಾರಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿಯೇವ. ಇತ್ಥಿಸನ್ತಾನೇಪಿ ಹಿ ಸತ್ತಪಿ ಧಾತೂ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ. ತಥಾ ಹಿ ಪಾರಿಕಾಯ ನಾಭಿಪರಾಮಸನೇನ ಸಾಮಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ, ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಿಕಾಯ ನಾಭಿಪರಾಮಸನೇನ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೪.೧೫.ಮಾತಙ್ಗಜಾತಕವಣ್ಣನಾ; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೬೫) ಮಣ್ಡಬ್ಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಹೋಸಿ. ಗನ್ಧನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಗತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತೂಪಟ್ಠಾನೇನ ಸೂಚನತೋ ದೀಪನತೋ ಗನ್ಧೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮುನಾ ಅಬ್ಬತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಸತ್ತೋ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸಮೀಪೇ ಠಿತೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಯನ್ತಯನ್ತಿತೋ ಪನ ಏಕೋ ಸತ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತದಾ ಹಿ ತತ್ರೂಪಗಸತ್ತೋ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಆವಹನ್ತಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಪೇಲ್ಲಕಯನ್ತೇನ ತಥತ್ಥಾಯ ಪೇಲ್ಲಿತೋ ಉಪನೀತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ.

ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಮನುಸ್ಸಗಬ್ಭಸ್ಸ ಓಕ್ಕನ್ತಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಣ್ಹಾಯ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸೇವ ಪಭಾವಿಕಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಿಕಾ. ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ತಣ್ಹಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ. ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ಇಧ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೋ ತಬ್ಭಾವಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ. ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೋತಿ ಚ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥಾತಿ ವಿಸದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತು ಏವ. ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ, ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸನಿರೋಧಾ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಕಲಸ್ಸಾತಿ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ. ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸುದ್ಧಸ್ಸ, ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಸತ್ತಜೀವಾದಿವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖೀಣಾಕಾರೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ನಿರುಜ್ಝನಂ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ. ಅರಹತ್ತಮ್ಪಿ ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರೋಧನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿರೋಧೋತಿ ಕತ್ವಾ. ಖೀಣಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝನಾಕಾರದಸ್ಸನವಸೇನ. ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ, ನ ಪನ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಊನಾಧಿಕಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಅತ್ತಸಭಾವವಿಭಾವನೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ತಿತ್ಥಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ದುತಿಯೇ ಪರಿತ್ತಾತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯತೋ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ. ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಮಾತಾಪುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತಾಯಿತುಂ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅಮಾತಾಪುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿಯೇವ ಅಮಾತಾಪುತ್ತಿಕಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಯನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ. ಮಾತಾಪಿ ಪುತ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ನ ಲಭತಿ, ಪರಿತ್ತಾತುಂ ನ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುತ್ತೋಪಿ ಮಾತರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋಯೇವ ಭಯಂ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯಂ. ಇಮಿನಾ ಓತ್ತಪ್ಪಭಯಾದಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಅಟವಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟವಿವಾಸಿನೋ ವುತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟವೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಟವಿವಾಸಿನೋ ಚೋರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಏತೇತಿ ಅಟವಿವಾಸಿನೋ ಚೋರಾ. ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಟವಿಸಙ್ಕೋಪೋ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಠಾನಗಮನಾದಿಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಸಮಙ್ಗಿನೋ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಸಮಾರುಳ್ಹಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಇರಿಯಾಪಥೋಯೇವ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಂ.

ಪರಿಯಾಯನ್ತೀತಿ ಪರಿತೋ ತೇನ ತೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ಮಾತುಪೇಮೇನ ಗನ್ತುಂ ಅವಿಸಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ. ಅತ್ತಸಿನೇಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಮಾತರಮ್ಪಿ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಲೀನನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖೇಮೇ ಪದೇಸೇ ನಿಸಿನ್ನಂ. ಕುಲ್ಲೇ ವಾತಿಆದೀಸು ಕೂಲಂ ಪರತೀರಂ ವಹತಿ ಪಾಪೇತೀಹಿ ಕುಲ್ಲೋ, ತರಣತ್ಥಾಯ ವೇಳುನಳಾದೀಹಿ ಕಲಾಪಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧೋ. ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಬದ್ಧೋ ಪನ ಉಳುಮ್ಪೋ, ಚಾಟಿಆದಿ ಮತ್ತಿಕಾಭಾಜನಂ. ವುಯ್ಹಮಾನನ್ತಿ ಉದಕೋಘೇನ ಅಧೋಸೋತಂ ನೀಯಮಾನಂ.

ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ ಭಯಾನಿ ಸಮಾತಾಪುತ್ತಿಕಾನಿಯೇವ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಮಾತಾಪುತ್ತಿಕಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಅಮಾತಾಪುತ್ತಿಕಾನಿ ಭಯಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ.

ಭಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವೇನಾಗಪುರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೪. ತತಿಯೇ ಏವಂನಾಮಕೇ ಜನಪದೇತಿ ಯತ್ಥ ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಕೋಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ‘‘ಕೋಸಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಯುತ್ತೇ ವಿಯ ಸಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ (ಪಾಣಿನಿ ೧.೨.೫೧) ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ರುಳ್ಹೀ ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕುರೂಸು ವಿಹರತಿ, ಅಙ್ಗೇಸು ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಚ. ತಬ್ಬಿಸೇಸನೇ ಪನ ಜನಪದಸದ್ದೇ ಜಾತಿಸದ್ದೇ ಏಕವಚನಮೇವ ಯಥಾ ‘‘ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ’’ತಿ. ಚಾರಿಕನ್ತಿ ಚರಣಂ. ಚರಣಂ ವಾ ಚಾರೋ, ಸೋ ಏವ ಚಾರಿಕಾ. ತಯಿದಂ ಮಗ್ಗಗಮನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಚುಣ್ಣಿಕಗಮನಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅದ್ಧಾನಗಮನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ. ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಾರಿಕಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದೂರೇಪೀತಿ ದೂರೇಪಿ ನಾತಿದೂರೇಪಿ. ಸಹಸಾ ಗಮನನ್ತಿ ಸೀಘಗಮನಂ. ಮಹಾಕಸ್ಸಪಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಳವಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಭಗವಾ ಹಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮುಹುತ್ತೇನ ತಿಗಾವುತಮಗ್ಗಮಗಮಾಸಿ. ಆಳವಕಸ್ಸತ್ಥಾಯ ತಿಂಸಯೋಜನಂ, ತಥಾ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಸ್ಸ, ಪುಕ್ಕುಸಾತಿಸ್ಸ ಪನ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಂ, ಮಹಾಕಪ್ಪಿನಸ್ಸ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ, ಧನಿಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸತ್ತ ಯೋಜನಸತಾನಿ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ವನವಾಸಿಸ್ಸ ತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ತಿಗಾವುತಾಧಿಕಂ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಇಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇಮಂ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ.

ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸವನವಸೇನ ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರ…ಪೇ… ಜಾನಿಂಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ. ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನಾತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠತ್ಥತೋವಧಾರಣತ್ಥಂ ಖೋ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ ಪದಂ ಖೋ-ಸದ್ದೇ ಗಹಿತೇ ತೇನ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋನ್ತಂ ಪೂರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದಾನಿ ಸಂಸಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ಮತ್ತಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ. ತೇನಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರದೀಪನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಸದ್ದೇನ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಾ.

ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವಾಸನಂ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಬಾಹಿರಕವೀತರಾಗಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಾಪಸಮನತೋ ಭಗವತೋ ಪಾಪಸಮನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಗುಣಾಧಿಗತಮೇತಂ ನಾಮಂ ಯದಿದಂ ಸಮಣೋತಿ ದೀಪೇತಿ. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಇಧ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ. ಆಲಪನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಾಲಾಪವಚನಮತ್ತಂ. ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರಾ ಹೇತೇ ‘‘ಭೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ. ಗೋತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ. ಗೋತಮೋತಿ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಚನಂ ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ತಾಯತಿ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮುದಾಗತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಕಜನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಬಹುಮತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಮಿತಪಾಪತಾಕಿತ್ತನತೋ. ಗೋತಮೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಉಚ್ಚಾಕುಲಸಮ್ಭೂತತಾ ದೀಪಿತಾ ತೇನ ಉದಿತೋದಿತವಿಪುಲಖತ್ತಿಯಕುಲವಿಭಾವನತೋ. ಸಬ್ಬಖತ್ತಿಯಾನಞ್ಹಿ ಆದಿಭೂತಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾರಾಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಉಳಾರತಮಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲಂ.

ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನಾತಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಂ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ, ಅಥ ಖೋ ವಡ್ಢಿಯೇವ. ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನೇ ಚ ತತೋಪಿ ಸಮಿದ್ಧತಮಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋತಿ. ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನಂ ವುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ.

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇತಿ ಇತ್ಥಂ ಏವಂಪಕಾರೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಏವಂ ಕಥನತ್ಥೇ. ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೋ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ತಬ್ಬಿಸಯತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಕಿತ್ತಿ, ಸಾ ಏವ ಸದ್ದನೀಯತೋ ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಅಭಿತ್ಥವನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಥುತಿಘೋಸೋ. ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋ.

ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥಟಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೮೪). ಪರತೋ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ. ಯಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನವಸು ಠಾನೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಸಂಕಿತ್ತನೇನಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೬) ವಿಯ ಇಧ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ, ತಾನಿ ಚ ಸಂಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನೇವ ಕತ್ವಾ ಸಂಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ನಿರೂಪೇತ್ವಾ ಕಿತ್ತೇನ್ತೋ ಯೋ ಕಿತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವತಿ ಅತಿವಿಯ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ ಹೋತಿ.

ಆರಕತ್ತಾತಿ ಸುವಿದೂರತ್ತಾ. ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ. ಅರಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ. ಹತತ್ತಾತಿ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚೇವ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನಞ್ಚ. ತತೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೫-೧೨೭). ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ, ಏವಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾತೋಪಿ ನೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಸೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪಜಾತತ್ತಾತಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ. ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸನಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸದೇವಕನ್ತಿ ಚ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ. ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿನಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋ ಜಾತೋ ತನ್ನಿವಾಸೀ ಚ. ಸಬ್ರಹ್ಮಕವಚನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸಮಿತಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣವಚನೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಕಾಮಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಲೋಕಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ, ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇಪಿ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ.

ಅರೂಪಿನೋ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರೇನ ವಿಹರನ್ತಾ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾತಿ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೧೭). ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ತಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ. ಸಬ್ರಹ್ಮಕಗ್ಗಹಣೇನ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ಅರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಚತುಪರಿಸವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಚತುಪರಿಸವಸೇನ. ಇತರಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸಮಾರಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ. ಅವಸೇಸಸತ್ತಲೋಕೋ ನಾಗಗರುಳಾದಿಭೇದೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ತೀಸು ಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು. ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಸದೇವಕತ್ತಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ತೇಧಾತುಕಮೇವ ಪರಿಯಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ ಆಹೂತಿ ಯೋಜನಾ.

ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯಕಾರಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಕೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ’’ತಿ. ಅನುಮಾನಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅನುಮಾನಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಆದಿಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ.

ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ. ತೇನ ವಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಹಿತ್ವಾಪೀ’’ತಿ ಪಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ. ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪರಿಸಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ವಾ ದೇತಿ, ಯಥಾಸುತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಖಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ವಾ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ಚ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನವಜ್ಜಭಾವೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ’’ತಿ.

ದೇಸಕಾಯತ್ತೇನ ಆಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಅತಿಸಜ್ಜನಂ ಪಬೋಧನಂ ದೇಸನಾತಿ ಸಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನಾಯ ತಾವ ಚಾತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಯಪೀ’’ತಿಆದಿ. ನಿದಾನನಿಗಮಾನಿಪಿ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಯ ಅನುವಿಧಾನತೋ ತದನ್ತೋಗಧಾನಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದಾನಂ ಆದಿ, ಇದಮವೋಚಾತಿ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ.

ಸಾಸಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಾದಿಸಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅನುಸಾಸನಂ ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಿನಯನಂ ಸಾಸನನ್ತಿ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ. ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಸೀಲಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಸೀಲದಿಟ್ಠೀನಞ್ಚ ಆದಿಭಾವೋ ತಂಮೂಲಿಕತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನ್ತದ್ವಯವಿಗಮೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಪಟಿಪದಾಭಾವೋ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆರಬ್ಭ ನಿಬ್ಬತ್ತೀನಂ ವೇಮಜ್ಝತಾಪಿ ಮಜ್ಝಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಮಜ್ಝಿಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಾಮ ಸಉಪಾದಿಸೇಸತಾವಸೇನ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಾಮ ಅನುಪಾದಿಸೇಸತಾವಸೇನ. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನತಂ ಆಗಮೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಥಾವಧಿಸದ್ದಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಗಾಥಾವಸೇನ ಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ವವತ್ಥಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಇಧ ದೇಸನಾತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸೀಲಾದಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸೀಲಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಂ ಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿದಸ್ಸನೇನ. ಅತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಥಿಕಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಕಥಿಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ಕಥನವಸೇನ ಸಮವಟ್ಠಾನಂ.

ನ ಸೋ ಸಾತ್ಥಂ ದೇಸೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥವಿರಹತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ. ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಯುತ್ತಾ ವಾತಿ ಸಿಥಿಲಾದಿಭೇದೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಯುತ್ತಾ ದಮಿಳಭಾಸಾ ವಿಯ. ವಿವಟಕರಣತಾಯ ಓಟ್ಠೇ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬನಿರೋಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಕಿರಾತಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಯುತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಯವನಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಸಾನುಸಾರತಾಯ ಸಬ್ಬನಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಪಾರಸಿಕಾದಿಮಿಲಕ್ಖಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಾಪೇಸಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಕದೇಸವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಠಾನಕರಣಾನಿ ಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ಪಞ್ಚಸು ವಗ್ಗೇಸು ಪಠಮತತಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಿಥಿಲಂ. ತಾನಿ ಅಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ವಗ್ಗೇಸು ದುತಿಯಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಧನಿತಂ. ದ್ವಿಮತ್ತಕಾಲಂ ದೀಘಂ. ಏಕಮತ್ತಕಾಲಂ ರಸ್ಸಂ. ತದೇವ ಲಹುಕಂ ಲಹುಕಮೇವ. ಸಂಯೋಗಪರಂ ದೀಘಞ್ಚ ಗರುಕಂ. ಠಾನಕರಣಾನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ನಿಗ್ಗಹಿತಂ. ಪರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ. ತಥಾ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವವತ್ಥಿತಂ. ಠಾನಕರಣಾನಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ವಿಮುತ್ತಂ. ದಸಧಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಏವಂ ಸಿಥಿಲಾದಿವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಕ್ಖರುಪ್ಪಾದಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ದಸಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಭೇದೋ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚ.

ಅಮಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಅಮಿಲೇಚ್ಛೇತ್ವಾ, ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ಅಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ಯಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏಕಗಾಥಂ ಏಕವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ದೇಸೇತಿ, ತಮತ್ಥಂ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯ ಏವ ದೇಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ. ಇಧ ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸವಾಚಕೋ, ನ ಅವೋಮಿಸ್ಸತಾದಿವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಲಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಂ. ತಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಊನಂ ವಾ ಅಧಿಕಂ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಂ ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸಾಧಕತ್ತಾ ಅನೂನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಬ್ಬಿಧುರಸ್ಸ ಪನ ಅಸಾಧಕತ್ತಾ ಅನಧಿಕತಾ. ಸಕಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗವನ್ತಂ. ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕದೇಸನಾಪಿ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ದೇಸನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸತ್ತಾ. ಲೋಕಾಮಿಸಂ ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ತತ್ಥ ಅಗಧಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖೋ. ಹಿತಫರಣೇನಾತಿ ಹಿತೂಪಸಂಹರಣೇನ. ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಮುದುಹದಯೋತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಕರುಣಾಯ ವಾ ಮುದುಹದಯೋ. ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಸಭಾವಸಣ್ಠಿತೇನಾತಿ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಚ ಉದ್ಧರಣಾಕಾರಾವಟ್ಠಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಕರುಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ… ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಭದ್ದಕಂ. ಭದ್ದಕತಾ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾವಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಸಂಹಿತಹಿತಾವಹಂ. ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತತಿವಿಧಸುಖಾವಹಂ. ತಥಾನುರೂಪಾನನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ. ಯಾದಿಸೇಹಿ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇಹಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಸಾದನೀಯೋ ತೇಸಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾರೂಪೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತ…ಪೇ… ಅರಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಲೂಖಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಭಗವತೋ ಪಸಾದಾವಹತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಇತರೇನ ಇತರೇಸಂ. ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಸಿಯವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ಉಭತೋಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಉಭಯಪಕ್ಖಿಕಾ. ಕೇರಾಟಿಕಾತಿ ಸಠಾ.

ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಯಾವಞ್ಚಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ. ಅಧಿಮತ್ತವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಅಧಿಕಪ್ಪಮಾಣೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ. ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಚ ಪಕತಿಆಕಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕಥಂ ತೇನ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ. ತೇಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಕಥಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾ ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ನಯಗ್ಗಾಹಪಞ್ಞಾ ಹೇಸಾ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ. ಮನೇ ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇಯೇವ ಹೋತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತರೂಪಸಮ್ಪದಾಹಿ ಏವ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸಸ್ಸ ಪಸನ್ನತಾಸಮ್ಭವತೋ.

ಜಮ್ಬೋನದಸುವಣ್ಣಂ ರತ್ತವಣ್ಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುರತ್ತವಣ್ಣಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಜಮ್ಬೋನದಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಘಟಿಕಾತಿ ಜಮ್ಬೋನದಸುವಣ್ಣಪಿಣ್ಡಂ. ಇಮಿನಾ ನೇಕ್ಖನ್ತಿ ನೇಕ್ಖಪ್ಪಮಾಣಜಮ್ಬೋನದಸುವಣ್ಣೇನ ಕತಂ ಅಕತಭಣ್ಡಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನೇಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚಸುವಣ್ಣೇನ ಕತಪಿಲನ್ಧನಂ ಕತಭಣ್ಡಂ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಘಟ್ಟನಮಜ್ಜನಕ್ಖಮಂ ಹೋತೀತಿ. ಸುವಣ್ಣನ್ತಿ ಚ ಪಞ್ಚಧರಣಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಧರಣಹಿರಞ್ಞವಿಚಿತಂ ಆಭರಣಂ ಇಧ ನೇಕ್ಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಜಮ್ಬೋನದನ್ತಿ ಮಹಾಜಮ್ಬುಸಾಖಾಯ ಪವತ್ತನದಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ತಂ ಕಿರ ರತನಂ ರತ್ತಂ. ಸುವಣ್ಣಾಕಾರೇ ಮಹಾಜಮ್ಬುಫಲರಸೇ ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಸುವಣ್ಣಙ್ಕುರಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇನ ಸುವಣ್ಣೇನ ಕತಪಿಲನ್ಧನನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಕತಪರಿಕಮ್ಮಂ. ಸಮ್ಪಹಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಹಟ್ಠಂ ಘಟ್ಟನಾದಿವಸೇನ ಸುಕತಪರಿಕಮ್ಮಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುವಣ್ಣಕಾರ…ಪೇ… ಸುಪರಿಮಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ವಾಳರೂಪಾನೀತಿ ಆಹರಿಮಾನಿ ವಾಳರೂಪಾನಿ. ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯರೂಪಾಕುಲೋ ಅಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋತಿ ಸಾರಸಮಾಸೇ. ರತನಚಿತ್ರನ್ತಿ ಭಿತ್ತಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ರತನಚಿತ್ರಂ. ರುಕ್ಖತೂಲಲತಾತೂಲಪೋಟಕಿತೂಲಾನಂ ವಸೇನ ತಿಣ್ಣಂ ತೂಲಾನಂ. ಉದ್ದಲೋಮಿಯಂ ಕೇಚೀತಿ ಸಾರಸಮಾಸಾಚರಿಯಾ ಉತ್ತರವಿಹಾರಿನೋ ಚ. ತಥಾ ಏಕನ್ತಲೋಮಿಯಂ. ಕೋಸೇಯ್ಯಕಟ್ಟಿಸ್ಸಮಯನ್ತಿ ಕೋಸೇಯ್ಯಕಸಟಮಯಂ. ಅಜಿನಚಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅಜಿನಮಿಗಚಮ್ಮೇಹಿ. ತಾನಿ ಕಿರ ಚಮ್ಮಾನಿ ಸುಖುಮತರಾನಿ. ತಸ್ಮಾ ದುಪಟ್ಟತಿಪಟ್ಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಿಬ್ಬನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣೀ’’ತಿಆದಿ.

ನಿಕಾಮಲಾಭೀತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತಲಾಭೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಲಾಭೀ’’ತಿ. ವಿಪುಲಲಾಭೀತಿ ಉಳಾರಲಾಭೀ. ಕಸಿರನ್ತಿ ಹಿ ಪರಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅಕಸಿರಂ ಉಳಾರಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹನ್ತಲಾಭೀ’’ತಿಆದಿ.

ಲದ್ಧಾ ಚ ನ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಥಾ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾ, ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಕೋಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬನರಹಿತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸುದ್ಧಕೋಸೇಯ್ಯಂ ಪನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಿನಯೇ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೨೫೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೫) ಪನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕಂ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಗೋನಕಾದೀನಿ ರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಾನಿ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೂಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ರತನಸಿಬ್ಬನರಹಿತಾಪೀ ತೂಲಿಕಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ವಚನತೋತಿ ಏತೇನ ವಿನಯೇ (ಚೂಳವ. ೨೯೭) ವುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಕೇನ ವಿಧಾನೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವಿಧಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ‘‘ಲದ್ಧಾ ಚ ನ ಕಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ಪನ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ.

ಪಲ್ಲಙ್ಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮನ್ತತೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಾಮೂರುಂ ದಕ್ಖಿಣೂರುಞ್ಚ ಸಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಭೋ ಪಾದೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನ’’ನ್ತಿ. ಊರೂನಂ ಬನ್ಧನವಸೇನ ನಿಸಜ್ಜಾ. ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಚ ಯಥಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕವಸೇನ ನಿಸಜ್ಜಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಉಭೋ ಪಾದೇ ಆಭುಜೇ ಸಮಿಞ್ಜಿತೇ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಾದಾನಂ ತಥಾ ಸಮ್ಬನ್ಧತಾಕರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬನ್ಧಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಂ ಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚಮ್ಮಮಂಸನ್ಹಾರೂನಿ ನ ಪಣಮನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಯಾ ತೇಸಂ ಪಣಮನಪಚ್ಚಯಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಾಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಸು ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪರಿಪತತಿ, ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ’’ತಿಆದಿ. ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಉಪರಿಮಂ ಕಾಯಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಹಿ ಅನುಜುಕಟ್ಠಪನಂ ನಿಸಜ್ಜಾವಚನೇನೇವ ಬೋಧಿತನ್ತಿ. ಉಜುಂ ಕಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಮಕಾಯವಿಸಯೋ.

ಪರಿಮುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖ’’ನ್ತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ವನನ್ತಞ್ಞೇವ ಪವಿಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಏವಂ ‘‘ನಿಸೀದಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಲೀನಾನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೋ ಸನ್ತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವೋ, ‘‘ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯೋ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಾಸಮ್ಮೋಸಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಮ್ಮೋಸಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾ, ಪರಮಸತಿನೇಪಕ್ಕಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ ‘‘ಪರಿಣಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೬.೨೦) ವಿಯ. ಮುಖನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ‘‘ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯-೨೧೦) ವಿಯ. ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೋ ಹಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ.

ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹತ್ತಾ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಾಸನ್ನಪ್ಪವತ್ತಚಙ್ಕಮೋಪಿ ತದುಪಚಾರತೋ ದಿಬ್ಬೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಞ್ಚ ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ಚಙ್ಕಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅವುಟ್ಠಿತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಚಙ್ಕಮಿತುಂ. ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಪಿ ಚಙ್ಕಮೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೀಸುವಿಹಾರೇಸೂತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ, ಅರಿಯವಿಹಾರೇ ಚ. ಮೇತ್ತಾಝಾನಾದಯೋ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಪನ ಅರಿಯಾನಂ ವಿಹಾರಾತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ಇಧ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೇವ ಆಗತಾ.

ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಸಮ್ಭವತೋ. ಚಙ್ಕಮಾದಯೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಚಙ್ಕಮಟ್ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಯೋ. ಅರಿಯಚಙ್ಕಮಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ ನ ಪನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ವೇನಾಗಪುರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸರಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೫. ಚತುತ್ಥೇ ಗಿಜ್ಝಾ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಗಿಜ್ಝಂ, ಕೂಟಂ. ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ. ಗಿಜ್ಝೋ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಗಿಜ್ಝಂ, ಕೂಟಂ. ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ, ಪಬ್ಬತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಿಜ್ಝಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ನ ದೇಸನ್ತರಪಕ್ಕಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನಪಕ್ಕಮನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಾಭೋ, ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬೋ ದಾತಬ್ಬೋತಿ ಸಕ್ಕಾರೋ. ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಹಿ ಪಣೀತಪಣೀತಾ ಸುನ್ದರಸುನ್ದರಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಕತಾ ಸಕ್ಕಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಕ್ಕಾರೋತಿ ವಾ ಸುನ್ದರಕಾರೋ, ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗಾರವಕಿರಿಯಾ ಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ವಾ ಪೂಜಾ. ಲಾಭೋ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ ಚ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ, ತೇ ನಟ್ಠಾ ಪಹೀನಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಟ್ಠಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ.

ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀತಿ ತದಾ ಕಿರ ಭಗವತೋ ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಯಥಾ ತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೇ ಪೂರಿತದಾನಪಾರಮಿಸಞ್ಚಯಸ್ಸ. ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಹಿ ಯಮಕಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಹೋಘೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿಯೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ವಿಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಮಹೋಘಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯಿಂಸು. ತತೋ ತತೋ ಅನ್ನಪಾನಯಾನವತ್ಥಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಾದಿಹತ್ಥಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಬುದ್ಧೋ, ಕಹಂ ಭಗವಾ, ಕಹಂ ದೇವದೇವೋ ನರಾಸಭೋ ಪುರಿಸಸೀಹೋ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ಸಕಟಸತೇಹಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಆಹರಿತ್ವಾ ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಸಮನ್ತಾ ಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ಸಕಟಧುರೇನ ಸಕಟಧುರಂ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚೇವ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ ಚ ಅನ್ಧಕವಿನ್ದಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಿಯ. ಯಥಾ ಚ ಭಗವತೋ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಪಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತಿ ಗರುಕತೋ ಮಾನಿತೋ ಪೂಜಿತೋ ಅಪಚಿತೋ ಲಾಭೀ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ. ೩೮).

ತಥಾ –

‘‘ಯಾವತಾ ಖೋ ಪನ, ಚುನ್ದ, ಏತರಹಿ ಸಙ್ಘೋ ವಾ ಗಣೋ ವಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಂ ಸಙ್ಘಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಂ ಯಥರಿವಾಯಂ, ಚುನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೬).

ಸ್ವಾಯಂ ಭಗವತೋ ಚ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನದೀನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅಹೋಸಿ, ಭಗವತೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋಯೇವ. ಧಮ್ಮಧರಾನಞ್ಹಿ ಕತೋ ಸಕ್ಕಾರೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀ’’ತಿ.

ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಕ್ಕತೋತಿ ಸಕ್ಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಸುಅಭಿಸಙ್ಖತೇ ಪಣೀತಪಣೀತೇ ಉಪನೇತಿ, ಸೋ ಸಕ್ಕತೋ. ಗರುಕತೋತಿ ಗರುಭಾವಹೇತೂನಂ ಉತ್ತಮಗುಣಾನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ಗರುಕಾರೇನ ಸಬ್ಬದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಕತೋ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಗರುಭಾವಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೇ ದೇನ್ತಿ, ಸೋ ಗರುಕತೋ. ಮಾನಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಾನಿತೋ ಮನೇನ ಪಿಯಾಯಿತೋ. ತಾಯ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಮನಾಪತಾ. ಪೂಜಿತೋತಿ ಮಾನನಾದಿಪೂಜಾಯ ಚೇವ ಚತುಪಚ್ಚಯಪೂಜಾಯ ಚ ಪೂಜಿತೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪೂಜನಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋ ಪೂಜಿತೋ. ಅಪಚಿತೋತಿ ನೀಚವುತ್ತಿಕರಣೇನ ಅಪಚಿತೋ. ಸತ್ಥಾರಞ್ಹಿ ದಿಸ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಓತರನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಂ ದೇನ್ತಿ, ಅಂಸಕೂಟತೋ ಸಾಟಕಂ ಅಪನೇನ್ತಿ. ಆಸನತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ವನ್ದನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸೋ ತೇಹಿ ಅಪಚಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅವಣ್ಣಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಅವಣ್ಣಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಂಕಿತ್ತನವಸೇನ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ. ಆವಟ್ಟನಿಮಾಯನ್ತಿ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಗಹಣಮಾಯಂ. ಆವಟ್ಟೇತಿ ಪುರಿಮಾಕಾರತೋ ನಿವತ್ತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಆವಟ್ಟನೀ, ಮಾಯಾ, ತಂ ಆವಟ್ಟನಿಮಾಯಂ ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಪರಿಜಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅನ್ತಿಮಕೋಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಥದ್ಧಕಾಯೇನ ಫರುಸವಾಚಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಅವಣ್ಣಕಥನಂ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ ವಿಸಸಿಞ್ಚನಸದಿಸಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಾತೋತಿ ಆಞಾತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತೋ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಯಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾಯಮೇವ ಅಙ್ಗಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಂ, ಸೀಸಾದಿ. ವಾಚಙ್ಗನ್ತಿ ‘‘ಹೋತು, ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಾಚಾಯ ಅವಯವಂ. ಏಕಕೇನಾತಿ ಅಸಹಾಯೇನ. ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಚರಿಯಂ ಚರಣಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ. ಯತೋ ಯತೋ ಗರು ಧುರನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಧುರಂ ಗರು ಭಾರಿಕಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೇ ಬಲಿಬದ್ದಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಯತೋ ಗಮ್ಭೀರವತ್ತನೀತಿ ವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ತನೀ, ದುಮ್ಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉದಕಚಿಕ್ಖಲ್ಲಮಹನ್ತತಾಯ ವಾ ವಿಸಮಚ್ಛಿನ್ನತಟಭಾವೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದಾಸ್ಸು ಕಣ್ಹಂ ಯುಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸೂತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ತದಾ ಕಣ್ಹಂ ಯುಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಾ ಧುರಞ್ಚ ಗರು ಹೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಗಮ್ಭೀರೋ, ತದಾ ಅಞ್ಞೇ ಬಲಿಬದ್ದೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಕಣ್ಹಮೇವ ಯುಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸ್ವಾಸ್ಸು ತಂ ವಹತೇ ಧುರನ್ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಅಸ್ಸೂತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವ, ಸೋ ತಂ ಧುರಂ ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗೇಹವೇತನನ್ತಿ ಗೇಹೇ ನಿವುಟ್ಠಭಾವಹೇತು ದಾತಬ್ಬಂ. ಕಾಳಕೋ ನಾಮ ನಾಮೇನಾತಿ ಅಞ್ಜನವಣ್ಣೋ ಕಿರೇಸ, ತೇನಸ್ಸ ‘‘ಕಾಳಕೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ಕಾಳಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹಾತಿ ಕಾಳಕೋ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಮಾತಾ ದುಗ್ಗತಾ ಮಂ ಪುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ಪೋಸೇತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಭತಿಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ದುಗ್ಗತಭಾವತೋ ಮೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭತಿಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಅಥ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಗಾಮಗೋರೂಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತತ್ಥ ಸಮೀಪೇ ಚರತಿ. ಸತ್ಥವಾಹಪುತ್ತೋಪಿ ಗೋಸುತ್ತವಿತ್ತಕೋ, ಸೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಏತೇಸಂ ಗುನ್ನಂ ಅನ್ತರೇ ಸಕಟಾನಿ ಉತ್ತಾರೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಉಸಭಾಜಾನೀಯೋ’’ತಿ ಉಪಧಾರಯಮಾನೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಆಜಾನೀಯೋ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಮಯ್ಹಂ ಸಕಟಾನಿ ಉತ್ತಾರೇತು’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತೇನ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹ. ಸೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ…ಪೇ… ಗೇಹಮೇವ ಅಗಮಾಸೀತಿ ತದಾ ಕಿರ ಗಾಮದಾರಕಾ ‘‘ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ಕಾಳಕಸ್ಸ ಗಲೇ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೋ ತೇ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದೂರತೋವ ಪಲಾಪೇನ್ತೋ ಮಾತು ಸನ್ತಿಕಂ ಗತೋ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಸಾಯನ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಸಾಯನ್ಹಕಾಲೇ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ನ ಹೇತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಅನ್ತೇವಾಸಿಕಉಪಾಸಕಉಪಾಸಿಕಾದಿಸತ್ತೇಹಿ ಚೇವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ನಿಲೀಯನಂ ವಿವೇಚನಂ ಕಾಯಚಿತ್ತೇಹಿ ತತೋ ವಿವಿತ್ತತಾಯ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಂ ಕಾಯವಿವೇಕೋ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಚ. ಯೋ ತತೋ ದುವಿಧವಿವೇಕತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ ಭವಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಸಮಾಗಮೇನ ಚ ಅಪೇತೋ. ಸೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾನಂ ಉತ್ತಮತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ನಾಮಕಾಯೇನ ದೇಸನಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಸೇನ ಸಕ್ಖಿಭೂತಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ. ನನು ಚ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇ ಕಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಾಹಸಂವತ್ತನಿಕಂ ಸಾರಮ್ಭಕಥಂ. ಆಯಾಚೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಯಾಚೇಯ್ಯಾಸಿ. ಪತ್ಥೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಮನಸಾ ಆಸೀಸೇಯ್ಯಾಸಿ. ಪಿಹೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ನಿತ್ತೇಜತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ತೇಜಹಾನಿಯಾ ನಿತ್ತೇಜಭಾವಂ ಆಪನ್ನೋ, ನಿತ್ತೇಜಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಏವ ಭಿಕ್ಖುಆದಯೋಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಓಲೋಕೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪತಿತಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓನತಗೀವೋ’’ತಿ. ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು. ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ, ನ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಭಗವತೋ ಏವ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು. ಪಟಿಚರಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇ ಚರಿಸ್ಸತಿ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಚರತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ವಚನನ್ತಿ ಯಂ ಸಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಪರಸ್ಸ ದೋಸವಿಭಾವನಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ. ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ವಿಯ ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಂ ಭಣಥ, ಕಿಂ ಭಣಥಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಅಞ್ಞಂ ಆಗನ್ತುಕಕಥಂ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ತ್ವಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನ ತವ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಗಮನಂ ಪುಚ್ಛಾಮ, ಆಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತತೋ ರಾಜಗಹಂ ಗತೋಮ್ಹಿ. ರಾಜಗಹಂ ವಾ ಯಾಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗೇಹಂ ವಾ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಮೇ ಸೂಕರಮಂಸಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಸಮನುಯುಞ್ಜಕೇನ ವುತ್ತವಚನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆಗನ್ತುಕಕಥಂ ಆಹರನ್ತೋ ಅಪನಾಮೇಸ್ಸತಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಮಯಿಸ್ಸತಿ. ಅಪ್ಪತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇನ ಅತುಟ್ಠಾ ಅಸೋಮನಸ್ಸಿಕಾತಿ ಅಪಚ್ಚಯೋ, ದೋಮನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ನೇವ ಅತ್ತನೋ, ನ ಪರೇಸಂ ಹಿತಂ ಅಭಿರಾಧಯತೀತಿ ಅನಭಿರದ್ಧಿ, ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಪಚ್ಚಯೇನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ತೇ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ದೇಸೀಯತಿ. ನ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ನ ಪವತ್ತೇತಿ. ನನ್ತಿ ನಂ ಧಮ್ಮಂ. ಇದಾನಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ತೇ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಪನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಉಗ್ಗಹಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸದ್ದೋ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾ’’ತಿ. ಯೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಯೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ತಕ್ಕರೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ನ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಯದಿ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹಸ್ಸ ನಾದೋ ಸಬ್ಬತಿರಚ್ಛಾನಏಕಚ್ಚಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸನಾದತೋ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತಥಾಗತಸೀಹಸ್ಸ ನಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದ’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠನಾದತಾ ನಿಬ್ಭಯತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಸತ್ತುತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಥಾಗತಸೀಹನಾದಸ್ಸೇವ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭೀತನಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿನಾದ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೯; ಅ. ನಿ. ೧.೨೬೮-೨೭೧) ಹಿ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭೂತತಾಯ ಅಯಂ ನಾದೋ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಉತ್ತಮನಾದೋ. ಭೂತತ್ಥೋ ಹಿ ಉತ್ತಮತ್ಥೋತಿ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಪನ ವದನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಞ್ಞತೋ ಭಯಂ ವಾ ಆಸಙ್ಕಾ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಭೀತನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಭೂತಞ್ಹಿ ವದತೋ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ವಾ ಆಸಙ್ಕಾ ವಾ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಪನ ವದನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕೋಚಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ನಾದೋ ಅಪ್ಪಟಿನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಸಮನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ತೋದನಂ ವಿಜ್ಝನಂ ಸನ್ನಿತೋದಕಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ನಿತುದನ್ತಿ ಪೀಳೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸನ್ನಿತೋದಕಂ. ವಾಚಾಯಾತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಚನಪತೋದೇನಾ’’ತಿ. ಸಞ್ಜಮ್ಭರಿಮಕಂಸೂತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಮ್ಭರಿತಂ ಅಕಂಸು, ಸಬ್ಬೇ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ವಾಚಾತೋದನೇಹಿ ತುದಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಭರಿತಂ…ಪೇ… ವಿಜ್ಝಿಂಸೂ’’ತಿ. ಸಿಙ್ಗಾಲಕಂಯೇವಾತಿ ಸಿಙ್ಗಾಲಮೇವ, ‘‘ಸೇಗಾಲಕಂಯೇವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಸಿಙ್ಗಾಲರವಸ್ಸೇವ. ಅಥ ವಾ ಭೇರಣ್ಡಕಂಯೇವಾತಿ ಭೇದಣ್ಡಸಕುಣಿಸದಿಸಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೇದಣ್ಡಂ ನಾಮ ಏಕೋ ಪಕ್ಖೀ ದ್ವಿಮುಖೋ, ತಸ್ಸ ಕಿರ ಸದ್ದೋ ಅತಿವಿಯ ವಿರೂಪೋ ಅಮನಾಪೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಿಚ ಭಿನ್ನಸ್ಸರಂ ಅಮನಾಪಸದ್ದಂ ನದತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸರಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಕೇಸಮುತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಕೇಸಮುತ್ತಂ ನಿವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕೇಸಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇಸಮುತ್ತನಿಗಮವಾಸಿನೋ’’ತಿ. ಅಟ್ಠವಿಧಪಾನಕಾನೀತಿ ಅಮ್ಬಪಾನಾದಿಅಟ್ಠವಿಧಾನಿ ಪಾನಾನಿ.

‘‘ಮಾ ಅನುಸ್ಸವೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಏಕೋ ದಹರಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸವೋ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಚಿರಕಾಲಕತಾಯ ಅನುಸ್ಸುತಿಯಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಕಥಮಿದಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಭೂತಮೇತನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸವೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಥಾ ಗಹಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಮಾ ಅನುಸ್ಸವೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅನು ಅನು ಸವನಂ ಅನುಸ್ಸವೋ. ಅಪರೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಿತುಪಿತಾಮಹಾದಿವುದ್ಧಾನಂ ಉಪದೇಸಪರಮ್ಪರಾಯ ಇದಮಾಭತಂ, ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಾಭತಕಥಂ ನಾಮ ನ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಭೂತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಮಾ ಪರಮ್ಪರಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏಕೋ ಕೇನಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇ ‘‘ಏವಂ ಕಿರ ಏತ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ನಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾ ಇತಿಕಿರಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪಿಟಕಂ ಗನ್ಥೋ ಸಮ್ಪದೀಯತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಟಕಸಮ್ಪದಾನಂ, ಗನ್ಥಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಕೋ. ತೇನ ಪಿಟಕಉಗ್ಗಣ್ಹನಕಭಾವೇನ ಏಕಚ್ಚೋ ತಾದಿಸಂ ಗನ್ಥಂ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ತಂ ಸಮೇನ್ತಂ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭೂತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ‘‘ಮಾ ಪಿಟಕಸಮ್ಪದಾನೇನಾ’’ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಉಗ್ಗಹಗನ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಾ ಗಣ್ಹಿತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮೇತನ್ತಿ ಸಂಗತಂ.

ಕೋಚಿ ಕಞ್ಚಿ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಮೇವ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ‘‘ಭೂತಮಿದ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾ ತಕ್ಕಹೇತೂ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಭೂತಮಿದ’’ನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಅನುಮಾನತೋ ನಯಗ್ಗಾಹೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಮಾ ನಯಹೇತೂ’’ತಿ ಆಹ. ಕಸ್ಸಚಿ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಂ ಕಾರಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಸೋ ‘‘ಅತ್ಥೇತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಕಾರೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ಮಾ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪರಸ್ಸ ಚಿನ್ತಯತೋ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಏಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಕಾರಣಂ ನಿಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಿರೂಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಖಮತಿ. ಸೋ ‘‘ಅತ್ಥೇತ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮಾ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ’’ತಿ.

ಅಕುಸಲವೇರಸ್ಸಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಂ ವೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಕೋಧೋ ನಾಮ ಚೇತಸೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಬಾಧೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪತಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಸ್ಸ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಕೇಸಮುತ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಾಳ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೭. ಛಟ್ಠೇ ಪಾತೋ ಅಸಿತಬ್ಬಭೋಜನಂ ಪಾತರಾಸಂ, ಭುತ್ತಂ ಪಾತರಾಸಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸಾ. ದಾಸಾ ನಾಮ ಅನ್ತೋಜಾತಾ ವಾ ಧನಕ್ಕೀತಾ ವಾ ಕರಮರಾನೀತಾ ವಾ ಸಯಂ ವಾ ದಾಸಬ್ಯಂ ಉಪಗತಾ. ಭತ್ತವೇತನಭತಾ ಕಮ್ಮಕಾರಾ ನಾಮ.

ನಿಚ್ಛಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ಛಾತಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ ಜಿಘಚ್ಛಾಹೇತುತಾಯ, ಸಾ ಅಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಚ್ಛಾತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿತ್ತಣ್ಹೋ’’ತಿ. ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸನ್ತಾಪಕರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ದರಥಪರಿಳಾಹಜನನೇನ ಸನ್ತಾಪನಕಿಲೇಸಾನಂ. ಅನ್ತೋತಾಪನಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವಾ ಸೀತೋ ಸೀತಲೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಸೀತಿಭೂತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀತಲೀಭೂತೋ’’ತಿ. ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಸುಖಾನಿ ವಾ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸಾಳ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಕಥಾವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೮. ಸತ್ತಮೇ ಕಥಾವತ್ಥೂನೀತಿ ಕಥಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಿ. ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಕಥಾ ನ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಥಾಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತತಿ ಸತತಿ ಸತತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅದ್ಧಾ, ಕಾಲೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ ನಾಮ ಕಾಲೋಪಿ ವತ್ತತೀ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಾಲೋ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ಅತೀತೋತಿಆದಿನಾ ವೋಹರೀಯತಿ, ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ಚ ನಾಮಾಯಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಕಾಲಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಾಪಿ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಇತರೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತಿದಿಸತಿ ‘‘ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಚ ದ್ವೇ ಪರಿಯಾಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ ಚ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಚುತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಸಹ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ತದನ್ತರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ತೀಸು ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಉಪ್ಪಾದತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಖಣತ್ತಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ತತ್ಥಾಯಂ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನೇವ ಅತೀತಾದಿವಿಸಯಂ ಕಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತೀತೇ ಕಸ್ಸಪೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಏಕಂಸೇನೇವ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ. ‘‘ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹೇ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಂಸೇನೇವ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿಚ್ಚತಾಯ ಲೇಸಸ್ಸಪಿ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋ, ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣೇ ಪನ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯತಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖೂತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಕ್ಖುಸೋತೇ ವಿಸೇಸತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ತೇಸಂ ಸದಿಸಚೋದನಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಮುಖೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅನುಞ್ಞಾತವಸೇನ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಚಕ್ಖು, ತಥಾ ಸೋತಂ…ಪೇ… ಅಯಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ. ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಜೀವಸರೀರಾನಂ ಅನಞ್ಞತಾಪಞ್ಹೇ ಯಸ್ಸ ಯೇನ ಅನಞ್ಞತಾ ಚೋದಿತಾ, ಸೋ ಏವ ಪರಮತ್ಥತೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಚ ಝಾನತ್ತಯಸ್ಸ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯತಾಕಿತ್ತನಸದಿಸೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತಾಯ ಠಪನೀಯೋ ವುತ್ತೋ. ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಪಞ್ಹೋ ತಿಧಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯತ್ತಾ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬೋ.

ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಠಾನಂ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣಾಕಾರಣೇ’’ತಿ. ಯುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅನುರೂಪೇನ ಕಾರಣೇನ. ಪಹೋತೀತಿ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಸಸ್ಸತವಾದಿಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತೇ ಉಚ್ಛೇದವಾದೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋಪಿ ಸಸ್ಸತವಾದಿಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತಿ. ಪುಗ್ಗಲವಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಚ್ಛಕುತ್ತಿಯವಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನಕಾನಂ ವತ್ತಂ.

ಪಟಿಚರತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಚರತಿ ಪವತ್ತತಿ. ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಚರತಿಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞನ್ತಿ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನಾತಿ ಯಂ ಚೋದಕೇನ ಚುದಿತಕಸ್ಸ ದೋಸವಿಭಾವನಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ. ಯೋ ಹಿ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಂ ಭಣಥ, ಕಿಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ವದತಿ. ‘‘ಏವರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಸುಣಾಮೀ’’ತಿ ಸೋತಂ ವಾ ಉಪನೇತಿ, ಅಯಂ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತಿ ನಾಮ. ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಚೋದನಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ವಿಕ್ಖೇಪಾಪಜ್ಜನಂ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಥಾಪನಾಮನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಕಥಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಪನಾಮೇತೀತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇತಿ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಬಹಿದ್ಧಾಕಥಾಯ ಅಪನಾಮನೇ.

ಉಪನಿಸೀದತಿ ಫಲಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾರಣಂ ಉಪನಿಸಾ, ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಸ್ಸಯತೀತಿ ವಾ ಉಪನಿಸಾ, ಸಹ ಉಪನಿಸಾಯಾತಿ ಸಉಪನಿಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

ಓಹಿತಸೋತೋತಿ ಅನಞ್ಞವಿಹಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಅಪನಾಮಿತಸೋತೋ. ತತೋ ಏವ ತದತ್ಥಂ ಠಪಿತಸೋತೋ. ಕುಸಲಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ.

ಕಥಾವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೯. ಅಟ್ಠಮೇ ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಏತೇಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಜಾನಾಮ ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾ’’ತಿ. ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅಧಿಗಮಞ್ಞಾಣಾನಿ ಅಧಿಗಚ್ಛನಕಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ, ತಾನಿ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಅನಞ್ಞವಿಸಯತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಞಾಣಧಮ್ಮಾ. ಆಜಾನಾಮಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಾಮ. ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಅಧಿಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ನೇತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂನೇತ್ತಿಕಾ. ನೇತಾತಿ ಸೇವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಂ ಪಾಪೇತಾ. ವಿನೇತಾತಿ ಅಸೇವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನತೋ ಅಪನೇತಾ. ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿನೇತಾ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿಸೇಸತೋ ನೇತಾ. ಅನುನೇತಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ, ಇಮೇ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಉಭಯಸಮ್ಪಾಪನಾಪನಯನತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಸಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ.

ಪಟಿಸರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ಆಪಾಥಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಸರತಿ ಸಭಾವಸಮ್ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ಪಟಿಸರಣಂ, ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ಪಟಿಸರತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ವಾ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತಾವಸೇನ. ಅಸತಿಪಿ ಮುಖೇ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಆಗಚ್ಛತಿ ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿನ್ನಾಮೋ’’ತಿ. ಫಸ್ಸೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ‘‘ಅಹಂ ಕಿನ್ನಾಮೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ, ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ.

ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಸಾಮಿವಚನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ. ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಚ ಭಾಗೋ ಹೋತು. ಭಗವತೋ ಹಿ ಏಸ ಭಾಗೋ, ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸನಾ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಭಾಗೋ ಸವನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮೇತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಪದಸ್ಸ ದಿಸ್ಸತೂತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ಞಾಣೇನ ದಿಸ್ಸತು, ದೇಸೀಯತೂತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಟ್ಠಾತೂತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತು. ಪಾಳಿಯಂ ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಕೋ ಅಧಿಕಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಲೋಕವಜ್ಜವಸೇನಾತಿ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಪಕತಿಯಾ ಗರಹಿತಬ್ಬವಜ್ಜವಸೇನ. ವಿಪಾಕವಜ್ಜವಸೇನಾತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಪಾಯಸಂವತ್ತನಿಕವಜ್ಜವಸೇನ. ಕಥನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಭಯವಜ್ಜವಸೇನಪಿ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜತಾಯ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಅಕುಸಲಮೂಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೦. ನವಮೇ ಲುಬ್ಭತೀತಿ ಲೋಭೋ. ದುಸ್ಸತೀತಿ ದೋಸೋ. ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಮೋಹೋ. ಲೋಭಾದೀನಿ ಪನೇತಾನಿ ಅಸಹಜಾತಾನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಕಟ್ಠೇನ, ಸಯಞ್ಚ ಅಕುಸಲಾನೀತಿ ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲಾನಿ, ಅಕುಸಲಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮೂಲಾನೀ’’ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ರತ್ತೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಪೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಭೋ’’ತಿ. ತದಪೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಪಿ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ. ವಿನಾಪಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯದಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೋಸೋ, ತದಪಿ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು. ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಯೂಹತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಆಯೂಹನಂ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಸಿದ್ಧಿತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ರಾಸಿಕರಣಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ರಾಸಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ.

ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಧೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಧೇನಾತಿ ಮಾರಣೇನ ವಾ ಪೋಥನೇನ ವಾ. ವಧಸದ್ದೋ ಹಿ ಹಿಂಸನತ್ಥೋ ವಿಹೇಠನತ್ಥೋ ಚ ಹೋತಿ. ಬನ್ಧನೇನಾತಿ ಅದ್ದುಬನ್ಧನಾದಿನಾ. ಜಾನಿಯಾತಿ ಧನಜಾನಿಯಾ, ‘‘ಸತಂ ಗಣ್ಹಥ, ಸಹಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಿತದಣ್ಡೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗರಹಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚಸಿಖಮುಣ್ಡಕಕರಣಂ, ಗೋಮಯಸಿಞ್ಚನಂ, ಗೀವಾಯ ಕುರಣ್ಡಕಬನ್ಧನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಗರಹಪಾಪನೇನ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಸಿಖಮುಣ್ಡಕಕರಣಂ ನಾಮ ಕಾಕಪಕ್ಖಕರಣಂ. ಗೋಮಯಸಿಞ್ಚನಂ ಸೀಸೇನ ಕಣೋದಕಾವಸೇಚನಂ. ಕುರಣ್ಡಕಬನ್ಧನಂ ಗದ್ದುಲಬನ್ಧನಂ.

ಕಾಲಸ್ಮಿಂ ನ ವದತೀತಿ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ನ ವದತಿ, ವತ್ತಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅಭೂತವಾದೀತಿ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತಂ ನ ವದತೀ’’ತಿ. ಅತ್ಥಂ ನ ವದತೀತಿ ಕಾರಣಂ ನ ವದತಿ, ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಪ್ಫಲಂ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಂ ನ ವದತೀತಿ ಸಭಾವಂ ನ ವದತಿ, ಅಸಭಾವಂ ವತ್ತಾ ಅಯಥಾವಾದೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿನಯಂ ನ ವದತೀತಿ ಸಂವರವಿನಯಂ ನ ವದತಿ, ನ ಸಂವರವಿನಯಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಂವರವಿನಯಾವಹಸ್ಸ ವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ಅಭೂತತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಸನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ಅತಥಾಕಾರಂ.

ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮತೋ ಏತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯೋ, ವಡ್ಢಿ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಯೋ, ಅವಡ್ಢೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಯಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅವಡ್ಢಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಮಾಲುವಾಸಿಪಾಟಿಕಾ ನಾಮ ದೀಘಸಣ್ಠಾನಂ ಮಾಲುವಾಪಕ್ಕಂ, ಮಾಲುವಾಫಲಪೋಟ್ಠಲಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲಿತಾಯಾತಿ ಆತಪೇನ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಿನ್ನಾಯ. ವಟರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಮೂಲೇತಿ ವಟರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಮೀಪೇ. ಸಕಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ? ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ. ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪತಿತಮಾಲುವಾಬೀಜತೋ ಹಿ ಲತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂ ಅಭಿರುಹತಿ. ಸಾ ಮಹಾಪತ್ತಾ ಚೇವ ಬಹುಪತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಕೋಲಿರಪತ್ತಸಣ್ಠಾನೇಹಿ ತತೋ ಚ ಮಹನ್ತತರೇಹಿ ಸಾಖಾವಿಟಪನ್ತರೇಹಿ ಪತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಅಥ ನಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿನನ್ಧಮಾನಾ ಸಬ್ಬವಿಟಪಾನಿ ಸಞ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಭಾರಂ ಜನೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಾ ವಾತೇ ವಾಯನ್ತೇ ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಓಘನಹೇಟ್ಠಾಗತಾ ಓಲಮ್ಬನಹೇತುಭೂತಂ ಘನಭಾವಂ ಜನೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಾಖಂ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪಾತೇತಿ. ತತೋ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಪತಿಟ್ಠಿತವಿಮಾನಂ ಭಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಇತಿ ತಾ ದೇವತಾಯೋ ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ ಸಕಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸಾಖಾಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಸು ಭಿನ್ನಾಸು ಸಬ್ಬಂ ಭಿಜ್ಜತಿ, ರುಕ್ಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಪನ ಯಾವ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಾವ ನ ನಸ್ಸತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಲುಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಕುಸಲಮೂಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಉಪೋಸಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೧. ದಸಮೇ ತದಹೂತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಅಹನೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅಹು ಉಪೋಸಥೇ’’ತಿ. ಉಪವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಉಪೋಸಥದಿವಸೋ. ಉಪವಸನ್ತೀತಿ ಚ ಸೀಲೇನ ವಾ ಅನಸನೇನ ವಾ ಖೀರಸಾಯನಾದಿವಿಧಿನಾ ವಾ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಹಿ ಸಾಸನಿಕಾ ಸೀಲೇನ, ಬಾಹಿರಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭುಞ್ಜನೇನ ಖೀರಸಾಯನಮಧುಸಾಯನಾದಿವಿಧಿನಾ ವಾ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ಸೋ ಪನೇಸ ಉಪೋಸಥದಿವಸೋ ಅಟ್ಠಮಿಚಾತುದ್ದಸಿಪನ್ನರಸಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಸದ್ವಯನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಪನ್ನರಸಿಕಉಪೋಸಥದಿವಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವವಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇತಿ ವಚಸಾಯತ್ಥೇ. ದಿವಸದ್ದೋ ದಿವಾಸದ್ದೋ ವಿಯ ದಿವಸಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ದಿವಾಸದ್ದೋ ಸವಿಸೇಸೇನ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಿವಸಸ್ಸ ದಿವಾ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ಕಾರೇತ್ವಾ. ವಿಪಾಕಫಲೇನಾತಿ ಸದಿಸಫಲೇನ. ನ ಮಹಪ್ಫಲೋ ಹೋತಿ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತದುಸ್ಸೀಲ್ಯೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕಾನಿಸಂಸೇನಾತಿ ಉದ್ರಯಫಲೇನ. ವಿಪಾಕೋಭಾಸೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮಜನಿತೇನ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಪಾಕೋಭಾಸೇನ. ನ ಮಹಾಓಭಾಸೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕವಿಪ್ಫಾರಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕವೇಪುಲ್ಲಸ್ಸ.

ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ತಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದಸ್ಮಿಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪನ ಅರಿಯದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ನ ತತ್ಥ ಮುಸಾವಾದೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ನಾಹಂ ಕ್ವಚನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿಂ, ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನಿ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನತತ್ಥೀ’’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೭೦).

ಏತ್ಥ ಹಿ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾ ಕಥಿತಾ. ಕಥಂ? ಅರಿಯೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೬೦; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೭೦) ಹಿ ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀತಿ ಕ್ವಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಭಾತಿಟ್ಠಾನೇ ಭಾತರಂ, ಸಹಾಯಟ್ಠಾನೇ ಸಹಾಯಂ, ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಮ-ಸದ್ದಂ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ ಕ್ವಚನಿ ಪರಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾನಂ ಕ್ವಚಿ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ಮಮ-ಸದ್ದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನತತ್ಥೀ’’ತಿ ಸೋ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ‘‘ಮಮ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಭಾತಿಕಟ್ಠಾನೇ ಭಾತರಂ, ಸಹಾಯಟ್ಠಾನೇ ಸಹಾಯಂ, ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಕ್ಖಾರನ್ತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಠಾನೇ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮಯಂ ಯಸ್ಮಾ ನೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಪರಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ. ನ ಕತ್ಥಚಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸುಞ್ಞತಾ ಚತುಕೋಟಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾವುತ್ತಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೭೧) ವಿಯ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ‘‘ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯುತ್ತೋ ಚೇತ್ಥ ಮುಸಾವಾದಸಮ್ಭವೋ. ಕತ್ಥಚೀತಿ ಠಾನೇ, ಕಾಲೇ ವಾ. ಅಥ ‘‘ನಿಪ್ಫಲೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನ ಮಹಪ್ಫಲೋ’’ತಿ ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಮಹಪ್ಫಲಾಭಾವೋವ ಜೋತಿತೋ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಫಲಾಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸಾವಸೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ ‘‘ನ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ.

ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ –

‘‘ಅಥ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಭಗವತೋ ಅಟ್ಠ ಯಥಾಭುಚ್ಚೇ ವಣ್ಣೇ ಪಯಿರುದಾಹಾಸಿ – ‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಭೋನ್ತೋ ದೇವಾ ತಾವತಿಂಸಾ, ಯಾವಞ್ಚ ಸೋ ಭಗವಾ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಬಹುಜನಸುಖಾಯ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಏವಂ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಂ ಬಹುಜನಸುಖಾಯ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಮಿನಾಪಙ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನೇವ ಅತೀತಂಸೇ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಪನೇತರಹಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ತೇನ ಭಗವತಾ’’ತಿ –

ಆದಿನಾ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೯೬) ವಿತ್ಥಾರಿತೇಹಿ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವದೀಪಕೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಅಥ ‘‘ನವಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಹಿ…ಪೇ… ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದೀಪಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ದೀಪಿತಗುಣೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅರಹನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಗುಣಾವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅರಹನ್ತಿಆದೀಹಿ ಏಕೇಕೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಏಕೇಕೇ ಗುಣಾವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಹತನ್ತಿಕನ್ತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಸಹಿತಂ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಯೇ ಪಸಾಧನಂ ಪಸಾಧೇತ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಮಾನಾ ನ ಸೋಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೀ’’ತಿ. ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಗಾಹಾಪಿತಂ ಉಸುಮನ್ತಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ವಾರೇ ಉದ್ಧನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸೇದನವಸೇನ ಗಾಹಾಪಿತಂ ಉಸುಮಂ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವತ್ಥೇ ಪಸಾಧನಂ ಪಸಾಧೇತ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಮಾನಾ ನ ಸೋಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ…ಪೇ… ವಿರತಾವಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಹೇತುಕಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ವಿರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಞಾಣೇನ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅರಹನ್ತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ತತೋ ಪಟಿವಿರತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾನವಿರತೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಹಾನವಿರಮಣಾನಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಲತಾ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೇನೇವ ಹೋತೀತಿ, ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮೇಸು ಪಹಾನಕಿರಿಯಾಯ ಪುರಿಮಕಾಲವೋಹಾರೋ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಸು ಚ ವಿರತೀಸು ವಿರಮಣಕಿರಿಯಾಯ ಅಪರಕಾಲವೋಹಾರೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಹಾನಂ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ, ವಿರತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಅಥ ವಾ ಪಾಣೋ ಅತಿಪಾತೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣಘಾತಹೇತುಭೂತೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ. ಕೋ ಪನ ಸೋ? ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪದೋಸಮೋಹವಿಹಿಂಸಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ. ತೇ ಹಿ ಅರಹನ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾಯ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತದುಸ್ಸೀಲ್ಯತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಪಟಿವಿರತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಕಿಲೇಸನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿರತಾವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಮಾದಿನ್ನವಿರತಿಕಾಪಿ ಅನವಟ್ಠಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಲಾಭಜೀವಿತಾದಿಹೇತು ಸಮಾದಾನಂ ಭಿನ್ದನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಅರಹನ್ತೋ, ಅರಹನ್ತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನಪಾಣಾತಿಪಾತತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರತಾ ಏವಾತಿ.

ದಣ್ಡನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರವಿಹೇಠನಸ್ಸ ಚ ಪರಿವಜ್ಜನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ದಣ್ಡಸತ್ಥಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರೂಪಘಾತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಲಜ್ಜೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಲಜ್ಜಾಯ ಓತ್ತಪ್ಪಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಪಾಪುತ್ತಾಸರಹಿತಂ, ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಧಮ್ಮಗರುತಾಯ ವಾ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾ ಧೀನತ್ತಾ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿಭೂತಾ ಲಜ್ಜಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ‘‘ದಯಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕರುಣಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಧ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವುತ್ತೋ. ಮಿಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಮೇತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಾ, ಮೇತ್ತಾಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ.

ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ವಿರತಿಯಾ ಪವತ್ತವಸೇನ ಅಪರಿಯನ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಾಣಭೂತೇತಿ ಪಾಣಜಾತೇ. ಅನುಕಮ್ಪಕಾತಿ ಕರುಣಾಯನಕಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಾಯ ಏವ ದಯಾಪನ್ನತಾಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಹಿ ಲಜ್ಜಾಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಆದಾನನ್ತಿ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಆದಾನಂ. ಥೇನೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚೋರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಲಜ್ಜಾದಯೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಪೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಪಾಳಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಅಥ ವಾ ಸುಚಿಭೂತೇನಾತಿ ಏತೇನ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ, ಅಹಿರಿಕಾದೀನಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ‘‘ಲಜ್ಜೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸೇಟ್ಠಚರಿಯನ್ತಿ ಅಸೇಟ್ಠಾನಂ ಹೀನಾನಂ, ಅಸೇಟ್ಠಂ ವಾ ಲಾಮಕಂ ಚರಿಯಂ, ನಿಹೀನವುತ್ತಿಂ ಮೇಥುನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಆಚಾರನ್ತಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಮಾಹ. ಆರಾಚಾರೀ ಮೇಥುನಾತಿ ಏತೇನ – ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ನ ಹೇವ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನಪರಿಮದ್ದನನ್ಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಸೋ ತಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ತಂ ನಿಕಾಮೇತಿ, ತೇನ ಚ ವಿತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೫೦) ವುತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗಾಪಿ ಪಟಿವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯) ವಿಯ ಥೇತ-ಸದ್ದೋ ಥಿರಪರಿಯಾಯೋ, ಥಿರಭಾವೋ ಚ ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಠಿತಕಥತ್ತಾ ಕಥಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಠಿತಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ನ ಠಿತಕಥೋತಿ ಯಥಾ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗಾದಯೋ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವತಾಯ ನ ಠಿತಾ, ಏವಂ ನ ಠಿತಾ ಕಥಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ನ ಠಿತಕಥೋತಿ ಹಲಿದ್ದಿರಾಗಾದಯೋ ಯಥಾ ಕಥಾಯ ಉಪಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಪಾಸಾಣಲೇಖಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ. ಸದ್ಧಾ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸದ್ಧಾಯಾ, ಸದ್ಧಾಯಾ ಏವ ಸದ್ಧಾಯಿಕಾ ಯಥಾ ವೇನಯಿಕಾ. ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಅಯಿತಬ್ಬಾ ಸದ್ಧಾಯಿಕಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ವಿಸಂವಾದನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏಕಂ ಭತ್ತಂ ಏಕಭತ್ತಂ, ತಂ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಏಕಭತ್ತಿಕಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಏಕವಾರಮೇವ ಭುಞ್ಜನಕಾ. ತಯಿದಂ ರತ್ತಿಭೋಜನೇನಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ರತ್ತೂಪರತಾ’’ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಸಾಯನ್ಹಭೋಜನೇನಪಿ ಸಿಯುಂ ಏಕಭತ್ತಿಕಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ವಿರತಾ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾ ಅಯಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣೋ ಭೋಜನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ನಾಮ, ತದಞ್ಞೋ ವಿಕಾಲೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದುತಿಯಪದೇನ ರತ್ತಿಭೋಜನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಅಪರಣ್ಹೋ ‘‘ವಿಕಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩) ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಸಚ್ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ನಚ್ಚಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಂ ನ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮತ್ತಾ’’ತಿ. ಅತ್ತನಾ ಪಯೋಜಿಯಮಾನಂ ಪರೇಹಿ ಪಯೋಜಾಪೀಯಮಾನಞ್ಚ ನಚ್ಚಂ ನಚ್ಚಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕೇನೇವ ನಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಗೀತವಾದಿತಸದ್ದಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಚ್ಚನನಚ್ಚಾಪನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಾಯನಗಾಯಾಪನವಾದನವಾದಾಪನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ದಸ್ಸನೇನ ಚೇತ್ಥ ಸವನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ. ಆಲೋಚನಸಭಾವತಾಯ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸವನಕಿರಿಯಾಯಪಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖೇಪಸಬ್ಭಾವತೋ ದಸ್ಸನಾಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಸೂಕಭೂತಸ್ಸ ಗೀತಸ್ಸ ಸವನಂ ಕದಾಚಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೂಕಭೂತಂ ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕಪಾಠಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಗೀತಂ ವಟ್ಟತಿ, ಗೀತೂಪಸಂಹಿತೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ.

ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಗನ್ಥಿತಂ ವಾ ಅಗನ್ಥಿತಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಪ್ಫಂ. ಗನ್ಧಜಾತನ್ತಿ ಗನ್ಧಜಾತಿಯಂ. ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಧೂಪಿತಸ್ಸಪಿ ಅಧೂಪಿತಸ್ಸಪಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಲೇಪನಾದಿ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಚ್ಚಾತಿ ಉಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಏಕಂ ಸದ್ದನ್ತರಂ. ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಯನಂ. ಉಚ್ಚಾಸಯನಂ ಮಹಾಸಯನಞ್ಚ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪರಹಿತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ಥರಣ’’ನ್ತಿ, ಆಸನ್ದಾದಿಆಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಯನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಧಾರೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ತದಾಧಾರಕಿರಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತದುಪಭೋಗಭೂತನಿಸಜ್ಜಾನಿಪಜ್ಜನೇಹಿ ವಿರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಉಚ್ಚಾಸಯನಾಸನಮಹಾಸಯನಾಸನಾ’’ತಿ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧) ಆಸನಕಿರಿಯಾಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ವಾ ಸಯನಕಿರಿಯಾಯ ಸಯನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಆಸನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಕೀವಾ’’ತಿ ಅಯಂ ನಿಪಾತೋ. ‘‘ಕಿತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕೀವಮಹಪ್ಫಲೋತಿ ಕಿತ್ತಕಂ ಮಹಪ್ಫಲೋ’’ತಿ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಕೀವಮಹಾನಿಸಂಸೋ’’ತಿಆದೀಸು. ರತ್ತ-ಸದ್ದೋ ರತನಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹೂತರತ್ತರತನಾನನ್ತಿ ಪಹೂತೇನ ರತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ರತನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಪಹೂತಸತ್ತರತನಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ಭೇರಿತಲಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾತಿ ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ. ತತೋ ಏಕಂ ಭಾಗಂ ನ ಅಗ್ಘತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಂ ತತೋ ಸೋಳಸಭಾಗತೋ ಏಕಂ ಭಾಗಂ ನ ಅಗ್ಘತಿ. ತತೋ ಬಹುತರಂ ಹೋತೀತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಸಿರಿತೋ ಬಹುತರಂ ಹೋತಿ.

ಚಾತುಮಹಾರಾಜೀಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ನಾಮ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಬಹೂ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಾಪಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಾಪಿ, ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ, ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ, ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ, ಸೀತವಲಾಹಕಾ, ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾ, ಚನ್ದಿಮಾ, ದೇವಪುತ್ತೋ, ಸೂರಿಯೋ, ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಏತೇ ಸಬ್ಬೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕಟ್ಠಕಾ ಏವ. ತೇತ್ತಿಂಸ ಜನಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ತಾವತಿಂಸಾ. ಅಪಿಚ ತಾವತಿಂಸಾತಿ ತೇಸಂ ದೇವಾನಂ ನಾಮಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾ, ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ, ತಥಾ ಯಾಮಾದೀನಂ. ಏಕದೇವಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ಯಾತಾ ಪಯಾತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಯಾಮಾ. ತುಟ್ಠಾ ಪಹಟ್ಠಾತಿ ತುಸಿತಾ. ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ರಮಿತುಕಾಮಕಾಲೇ ಯಥಾರುಚಿತೇ ಭೋಗೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತಿ. ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀ.

ತತ್ಥ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ನವುತಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ. ತಾವತಿಂಸಾನಂ ದೇವಾನಂ ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ. ಯಾಮಾನಂ ದೇವಾನಂ ಚುದ್ದಸ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ. ತುಸಿತಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ. ನಿಮ್ಮಾನರತೀನಂ ದೇವಾನಂ ದ್ವೇ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಸತಾನಿ ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ. ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ ದೇವಾನಂ ನವ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಸತಾನಿ ಏಕವೀಸ ಕೋಟಿಯೋ ಚ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ.

ಮುಟ್ಠಿಹತ್ಥಪಾದಕೇತಿ ಪಾದತಲತೋ ಯಾವ ಅಟನಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೋ, ತಾವ ಮುಟ್ಠಿರತನಪ್ಪಮಾಣಪಾದಕೇ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥೇನ, ಯಸ್ಸಿದಾನಿ ವಡ್ಢಕೀಹತ್ಥೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾ. ಸೀಲಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನ ವಾ ವೀತಿನಾಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಪನ ಉಪವಸನ್ತೇನ…ಪೇ… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ವಾಚಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಇಮಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಇಮಞ್ಚ ದಿವಸ’’ನ್ತಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಉಪೋಸಥಙ್ಗವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಾಮಿ…ಪೇ… ಉಚ್ಚಾಸಯನಮಹಾಸಯನಾ ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಪಾಳಿ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಾನಿ. ಪಾಳಿಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಭಾಸಾಯ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಂ ಉಪೋಸಥಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ ಏಕತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಾನಿ, ಅಞ್ಞಂ ಅಲಭನ್ತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾನಿ. ಉಪಾಸಕಸೀಲಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಪಿ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಪರಸನ್ತಿಕೇ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನಪಿ, ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮಾದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾದಿನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮಾದಿನ್ನಮ್ಪಿ. ತಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮಾದಿಯತೋ ಏಕಾಯೇವ ವಿರತಿ ಏಕಾ ಚೇತನಾ ಹೋತಿ. ಸಾ ಪನ ಸಬ್ಬವಿರತಿಚೇತನಾನಂ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀತಿ ತೇನಪಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮಾದಿನ್ನಾನೇವ. ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮಾದಿಯತೋ ಪನ ನಾನಾವಿರತಿಚೇತನಾಯೋ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸಮಾದಾನೇ ಪನ ವಚೀಭೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋಯೇವ. ಪರೂಪರೋಧಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಪರವಿಹಿಂಸಾಸಂಯುತ್ತಾ.

ನನು ಚ ‘‘ಮಣಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವೇಳುರಿಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ, ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ವೇಳುರಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇಳುರಿಯನ್ತಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಮಣಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ‘‘ವೇಳುರಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿಮಣಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏಕವಸ್ಸಿಕವೇಳುವಣ್ಣನ್ತಿ ಜಾತಿತೋ ಏಕವಸ್ಸಾತಿಕ್ಕನ್ತವೇಳುವಣ್ಣಂ. ಲದ್ಧಕನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ. ಚನ್ದಪ್ಪಭಾ ತಾರಗಣಾವ ಸಬ್ಬೇತಿ ಯಥಾ ಚನ್ದಪ್ಪಭಾಯ ಕಲಂ ಸಬ್ಬೇ ತಾರಾಗಣಾ ನಾನುಭವನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚನ್ದಪ್ಪಭಾತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಉಪೋಸಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.